http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/5214.pdf
Media
Part of Pojęcie refleksyjności we współczesnej teorii antropologicznej/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14)
- extracted text
-
Wojciech
Ur. w I 979 r. Ukończy) anglistykę ( 2 0 0 3 ) i kulturoznawstwo ( 2 0 0 6 ) na
Uniwersytecie Wrocławskim. Zajmuje się filozofią współczesną i najnowszymi
KrilSZelnicki
dyskursami w antropologii kultury. Nauczyciel języka angielskiego, autor artykułów
z zakresu współczesnej filozofii francuskiej, pedagogiki i kulturoznawstwa. Redaktor
(wraz z Michałem Kruszelnickim) n u m e r u specjalnego „Forum Oświatowego"
pt. Studia z posthumanistycznej filozofii podmiotu (Warszawa-Wrocław 2008).
Członek redakcji kwartalnika „Kultura - Historia - Globalizacja" przy Instytucie
Kulturoznawstwa U W r . Przygotowuje pracę doktorską poświęconą idei
refleksyjności w e współczesnej teorii antropologicznej. Pracuje w Dolnośląskiej
Szkole Wyższej w e Wrocławiu.
Pojęcie refleksyjności
we współczesnej teorii
antropologicznej
W
coraz obszerniejszej literaturze, która
dotyczy zagadnienia refleksyjności
w naukach społecznych, zazwyczaj
panuje zgoda, ż e zwrot refleksyjny (reflexive
turn) w antropologii nastał w późnych latach
sześćdziesiątych, w z g l ę d n i e na początku lat
siedemdziesiątych . W wielu pracach zwraca
1
1
się uwagę na ten właśnie okres jako na właści
wy kontekst historyczno-polityczny narodzin
idei antropologicznej refleksyjności. W okre
sie tym antropologię zaczął obejmować pro
ces samokrytyki inspirowany zdemaskowaniem
dyscypliny zarówno jako produktu, jak i głów
nego beneficjenta kolonialnej ekspansji społe-
N . Rapport, J. Overing, haslo: „Autoanthropology", [w:] N . Rapport, J. Overing (red.), Social and Cultural
Anthropology: The Key Concepts, Routledge, London-New York 2000, s. 19.
BARBARZYŃCA
1 (14) P009
Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j
czeństw zachodnich . Jak twierdzą niektórzy
autorzy, początków nurtu refleksyjnego można
by także upatrywać w okresie nieco później
szym, w latach osiemdziesiątych, znaczonych
w antropologii innowacyjnymi publikacjami
teoretyków związanych z postmodernistyczną
formacją intelektualną . James Clifford i Geor¬
ge Marcus - postaci emblematyczne dla wspo
mnianej formacji - w tomie zbiorowym Writing
2
3
Culture: The Poetics and Politics
ofEthnography
zwrócili uwagę na fakt, iż autorytet etnografa,
prezentowane przez niego dane oraz propo¬
nowane wnioski są częściowo determinowane
przez stosowane przezeń techniki pisarskie
czym zapoczątkowali w a ż n a debatę w ramach
nurtu refleksyjnego znana iako the writine cul¬
ture debatę*
Czego dokładnie refleksyjność w obszarze an
tropologii dotyczy, co czyni swym przedmiotem,
co ma sobą obejmować? Według Charlotte Auli
Davies, refleksyjność to „spoglądanie na samego
siebie, to proces, w którym badacz odnosi się do
siebie samego" . Tak pojęta idea refleksyjności
szczególnego znaczenia nabiera dla antropolo
gii, a raczej dla jej praktycznego wymiaru, jakim
jest etnografia, gdyż to właśnie w etnografii zwią
zek badacza z „obiektem" jego badania pozostaje
związkiem najbliższym. Podążając za ogólną
definicją podaną przez Auli Davies, możemy
zatem nieco i a rozwinąć Refleksyiność czy też
auto-antropologiczna świadomość oznaczałaby
tedy próbę zrozumienia roli iaka presupozycie
uprzedzenia i milcząco przyjmowane przez
5
2
Zob. D . Hymes (red.), Reinventing Anthropology,
65
podmiot dane (historyczne, socjokulturowe,
personalne) grają w jego procesie poznawczym,
a ostatecznie w finalnym efekcie jego badania,
jakim jest tekst etnograficzny.
Odniesienie do podmiotu poznaj ącego, wezwa
nie go do autokrytyki i próba zdania sprawy z roz
licznych zapośredniczeń i uwarunkowań, jakich
jest on sprawcą w konstrukcji wiedzy antropolo
gicznej, nie jest jedynym wymiarem refleksyjności.
Podnosi tę kwestię Michael Herzfeld, zauważając,
iż „najbardziej przydatny rodzaj refleksyjności to
nie czyste autobadanie, lecz refleksyjność poda
jąca w wątpliwość założenia kulturowe etnografa
- refleksyjność wyjaśniająca etnograficzne spot
kanie wraz z jego ograniczeniami, jako istnieją¬
ce na podstawie niedoskonałego zazębiania się
dwóch różnych kodów z wielością przeróżnych
tożsamości i domysłów'" Występując przeciwko
refleksyjności bedacei iuż to pobłażliwym solip
syzmem" juz to nieprzviemnvm zaieciem sie sa
mym sobą'" Herzfeld upomina sie o refleksyiność
prawdziwie empiryczna" a wiec ten iei rodzai
który mógłby być używany w celu intensyfika c i
analLy" Rozwińmy ten temat. "
6
8
Herzfeld proponuje bardzo użyteczne roz
różnienie na dwa rodzaje refleksyjności: osobistą
i społeczno-kulturową. Podczas gdy pierwsza
z nich dotyczy jedynie osobowości pojedynczego
antropologa, druga czyni swym przedmiotem
całą empirycznie dostępną „hybrydyczną kul
turę zawodową" , z jakiej wywodzą się badacze,
umożliwiając „dostrzeżenie własnych praktyk
kulturowych, z uprawianiem antropologii na
9
4
Zob. J. Clifford, G. Marcus, Writing Culture. The Poetics
Pantheon Books, New York 1972; T. Asad (red.),
and Politics ofEthnography, University of California Press,
Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press,
Berkeley 1986.
London 1973.
3
5
M . Herzfeld, Antropologia. Praktykowanie teorii
w kulturze i społeczeństwie,
dum. M . M . Piechaczek,
Wydawnictwo UJ, Kraków 2004, s. 76.
1 ( 1 4 ) nn
BARBARZYŃCA
C.A. Davies, Reflexive Etnography, Routledge, London
2002, s. 4.
6
M . Herzfeld, op. cit., s. 77.
7
Ibid, s. 81.
8
Ibid, s. 77.
9
Ibid, s. 81.
66
W o j c i e c h Kruszelnicki
czele, w kontekście porównawczym" , a tym
samym stając się istotną częścią składową histo
rycznej samoświadomości dyscypliny. W eseju
tym spróbujemy podążyć w s k a z a n ą ścieżką,
przyjmując do wiadomości, że wymiarów refleksyjności jest wiele. M . Whitaker na przykład
rozszerza spektrum krytycznej refleksji z pola
epistemologicznego na równie wedle niego w a ż
ne pole sił politycznych, warunkujących tworze
nie opowieści etnograficznej . Idąc tym tropem,
możemy jeszcze bardziej powiększyć ów „zbiór
sił" o zewnętrzne czynniki historyczne i społecz
ne. Zgodnie więc z sugestią Herzfelda, będziemy
twierdzić, że refleksyjność w antropologii doty
czy nie tylko podmiotu poznającego i nie odsyła
jedynie do jego prywatnej autokrytycznej ak10
11
I
1
Y
I B
1
)>
11
I
tywności intelektualnej lecz stanowi krytyczny
działający w wielu wymiarach teorii i praktyki
metadyskurs którego celem staje się badanie
umwersahstycznych twierdzeń zdrowego rozsadku - n i e wyłączając zdrowego i-ozsądku ja
kim kierują się zachodnie teorie społeczne" .
Wyróżniliśmy dwa typy refleksyjności obecne
we współczesnej teorii antropologicznej. Pierw
szy z nich skupia się na podmiocie antropolo
gicznego poznania, pragnąc poddać pod dyskusję
„wzajemny wpływ, jaki mają na siebie jednostka
oraz proces badania, a także proces pisania" .
Podejście to można by nazwać refleksyjnością
w węższym znaczeniu. Drugi, znacznie sze
rzej rozumiany typ refleksyjności, postulowany
współcześnie, polega na „skierowaniu na samych
12
13
siebie tych szkiełek, przez które interpretujemy
świat" , proponuje refleksyjne spojrzenie na
całość dyscypliny antropologicznej, czyli zwró
cenie się antropologii ku samej sobie w celu
zapytania o prawomocność i słuszność zarów
no metodologicznych, jak i epistemologicznych
założeń i ideałów, na jakich wspierał się gmach
tradycyjnej antropologicznej wiedzy.
Zamysł tej szerzej pojętej refleksyjności po
wstawał w burzliwych latach sześćdziesiątych
i siedemdziesiątych, a stanowił odpowiedź na po
wtarzające się wówczas wezwanie do „wymyśle
nia antropologii na nowo" (reinventinganthropo
logy) , a także teoretyczną reakcję na narastający
w antropologii oraz w innych naukach społecz
nych kryzys reprezentacji, nękający humanistykę
wątpliwościami co do możliwości adekwatnego,
„obiektywnego" przedstawienia rzeczywistości
kulturowej w dyskursie. Jak pisze Marian Kempny, dla wzrastającej w aurze kryzysu nowej świa
domości dyscypliny refleksyjność „zaczęła być
hasłem, które czyniło problematycznym nie tylko
metodologiczne schematy niebędące w stanie od
zwierciedlić nieusuwalnego napięcia pomiędzy
«obserwacją» a «uczestniczeniem» tkwiącego
w terenowych badaniach antropologicznych lecz
wręcz racje istnienia antropologu jako odrębnej
nauki takiej mianowicie która bada «inność»" .
Ten sam autor podkreśla w innym fragmen
cie że debata wokół problemu reprezentacji
stanowi'ważna cześć wsnółczesnei antronolo
gicznej samorefleksji" a zagadnienie próbie
14
15
16
10
Ibid., s. 78.
14
11
M . Whitaker, haste: „Reflexivity", [w:] A. Barnard and
Press, Walnut Creek 2000, s. 137.
H . L . Goodall, Writing the new ethnography, AltaMira
J. Spencer (red.), Encyclopedia of Social and Cultural
15
Anthropology, Routledge, London 1997, s. 470.
Books, New York 1972.
Zob. D . Hymes, Reinventing Anthropology, Pantheon
12
M . Herzfeld, op. cit., s. 25.
16
13
P. Chapman-Sanger, Living and Writing Feminist
społeczna
Ethnographies: Threads in a Quilt Stitched from the Heart,
M . Kempny, Antropologia bez dogmatów
- teoria
bez iluzji, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa
1994, s. 89.
[w:] R.P. Clair (red.), Expressions of Ethnography: Novel
Approaches to Qualitative Methods, State University of
New York
P r e s s
.
N
e
w
Y o r k
2003, s. 36.
BARBARZYŃCA
1 (14) P009
Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j
matyzowania zależności, zachodzącej pomię
dzy wiedzą antropologiczną a rzeczywistością,
przeniesione zostało ostatecznie w obszar samej
antropologicznej praxis' .
Przytoczone wypowiedzi pozwalają wejść j u ż
w samo centrum interesujących nas pytań doty
czących przedmiotu szeroko pojętej refleksyjno
ści. Zauważamy teraz, że zagadnieniem, w któ
rym ogniskują się wszelkie pytania o praktykę
refleksyjności, jest kwestia reprezentacji, będąca
źródłem twórczego kryzysu w naukach spo
łecznych. Kryzys ten uzmysławia antropologii
mityczność wiary w „obiektywne" reprezentacje
kultur. Reprezentacje etnograficzne - jak wyka
zują w swych wywodach refleksyjni krytycy dys
cypliny - okazują się wsparte na „dość niepew11 y 111 gruncie społecznych odczuć, doraźnych
praktycznych interesów, opacznie interpretowa
nych humanitarnych nakazów
niepodwa
żalnego autorytetu «obiektywnego» naukowego
poznania tworzących społeczno-kulturowy kon¬
tekst funkcjonowania tei Par excellence europei
skiej (zachodniej) nauki""'.
11
Tezę głoszącą, iż to właśnie problem repre
zentacji „przyzywa" do siebie namysł reflek
syjny, zdaje się potwierdzać Waldemar Kuligowski. W pracy Antropologia refleksyjna autor
wychodzi od zaproponowanego przez Martyna
Hammersleya rozróżnienia na dwa dominujące
współcześnie nurty krytyczne w antropologii:
nurt reinterpretujący i rekonstruujący etnografię
„konwencjonalną". Pierwszy z nich w centrum
zainteresowania umieszcza splot relacji między
teorią a praktyką badawczą. Drugi nurt nato
miast skupia się wokół kwestii reprezentacji .
Kuligowski sytuuje nurt refleksyjny w antropo
logii właśnie w tym drugim polu, w „korytarzu
19
reprezentacji", argumentując, iż jest on nową,
stojącą w opozycji do pozytywistycznie zorien
towanej antropologii orientacją właściwą nauce
doby postmodernizmu, albowiem to właśnie ją
charakteryzuje gotowość do dyskusji nad regu
łami ją uprawomocniającymi.
Najbardziej spektakularnym frontem debat
toczących się wokół problemu reprezentacji jest
wspominana j u ż wcześniej wnting culture deba
tę (rozgrywająca się skądinąd w ramach jeszcze
szerszego nurtu, jakim stał się w antropologii
tzw liter aryllinguistic tum). Ogniskuje się ona
wokół problemu tekstu jako medium etnogra
ficznej opowieści. Wedle Kempnego „reflek
syjne podejście może oznaczać reinterpretację
pewnych obiektywizujących ujęć teoretycznych
ujawniającą ich tekstualny czy interpretatywny charakter" . Kuligowski także zauważa, że
przedmiotem refleksyjnego namysłu stają się
nade wszystko teksty etnograficzne jako „nie
tylko przekaźniki prawdy, ale także mechanizmy
jej wytwarzania" . Na tekstualny aspekt obej
mującego antropologię kryzysu przedstawienia
(z którego nurt refleksyiny wyrasta) zwracaia
tez uwagę Michał Buchowski i Marian Kempny
pisząc ze kryzysowi przedstawienia - 1 liniowa
nemu w terminach relacii istmeiacei pomiędzy
rzeczywistością a tekstem etnograficznym lub
inaczei doświadczanym przez badacza życiem
a tekstem reprezentu acym te rzeczywistość towarzyszy odrzucenie ideału noznaiace.ro nod
miotu W nrocesie tekstu al izacii rzeczywistości
dochodzi raczę, do tworzenia sensów w wyniku
intersnhiektvwnvrh nroresów takich iak dialoa
nrzekład i nroiekria niz ich iednostronnean
20
21
n d r z ^ n i . nrziz z ^ n e t r z n J n
Ibid. s. 179.
s. 2; [za:] W. Kuligowski, Antropologia refleksyjna,
18
Ibid, s. 96.
Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, s. 13.
19
M . Hammersley, What's Wrong With Ethnography?
20
M . Kempny, op. cit., s. 179.
21
W Kuligowski, op. cit., s. 16.
Methodological Explorations, Routledge, London 1992,
1 ( 1 4 ) nn
BARBARZYŃCA
r,r^\uL
odczytania przez zewnętrznego, racjonalnego
17
y
67
68
W o j c i e c h Kruszelnicki
wówczas fundamentalne kategorie epistemo- podporządkowana wykazaniu związku pomię
logiczne obiektywności i subiektywności, pod dzy refleksyjnością a „literaturyzacją antropolo
miotu i przedmiotu poznania, faktu i fikcji, gii" . W przekonaniu autora tych słów manewr
metody i surowych danych, a wreszcie logiki ten niepotrzebnie umniejsza w a g ę praktyki
i retoryki" .
refleksyjności poprzez przypisanie jej zadania
Jest faktem, że debata wokół problemu tekstu „określenia relacji między różnymi odmianami
jako ambiwalentnego medium podkopującego rzeczywistości (zewnętrzną i wewnętrzną) a ich
antropologiczne roszczenia do obiektywnej re reprezentacjami w postaci tekstów etnograficz
prezentacji rzeczywistości stanowi jedną z naj nych oraz produktem pośrednim, jakim jest
ważniejszych i najpopularniejszych dyskusji wiedza antropologiczna" . Można by argumen
toczących się współcześnie w antropologii. Po tować, że wskazując z emfazą na wymiar tekstudobnie faktem pozostaje to, iż nurt antropologii alny zarówno antropologicznego doświadcze
refleksyjnej przez wielu badaczy kojarzony jest nia, jak i późniejszej jego reprezentacji, autor
najczęściej z praktyką analizy owego „nieredu- Antropologu refleksyjnej w y ś w i a d c z a pojęciu
kowalnego napięcia między przestrzenią teorii, refleksyjności niedźwiedzią przysługę o tyle,
doświadczeniem terenu a przestrzenią narracji. 0 ile pojęcie znacznie bardziej uniwersalne
Samej istoty antropologii, jako wiedzy, upatruje 1 wielopoziomowe, domagające się uhistoryczsię w oryginalnym przejściu od doświadczenia nienia, rezerwuje dla filozofii postmodernizmu,
do tekstu" . Jednakże, jak się zdaje, dyskusja a czyni to skądinąd dość redukcyjnie, albowiem
nad zjawiskiem, a raczej postulatem refleksyj- do liczących się propozycji teoretycznych, jakie
ności w antropologii, nie musi się skupiać jedy krytyka postmodernistyczna przedstawiła na
nie na problemie tekstu. Nie jest prawdą, jako ukom społecznym (zmuszając je w ten czy inny
by praktyka refleksyjności czynić miała swym sposób do powzięcia większej refleksyjności),
przedmiotem tylko i wyłącznie problem tek- zdaje się zaliczać jedynie owo rozumienie tekstu
stualnej reprezentacji. Nic nie ujmując wadze jako omnipotentnej metafory całej rzeczywisto
tekstualnego wątku w krytyce konwencjonalnej ści, którą to metaforę wyjaśniać mają na okrągło
antropologii, warto znacznie szerzej pomyśleć praktyki refleksyjne.
o pojęciu refleksyjności, a przede wszystkim
Tymczasem w rozważaniach Kempnego od
o jej przedmiocie w teorii antropologicznej.
najdujemy ważny fragment, tak oto definiujący
Intrygujące w książce Kuligowskiego jest misję refleksyjności: „Obecnie wymóg reflek
to, że autor upatruje w znamiennym dla post syjności narzuca konieczność zbadania relacji
modernizmu zainteresowaniu literackością czy istniejącej pomiędzy antropologiem i obiektem
też tekstualnością antropologii jedynego ż y jego studiów, patrzenia na «Innych», ale i obser
wiołu namysłu refleksyjnego. Zamysł ten staje wowania (niejako w dodatkowym lustrze) sa
się czytelny w trakcie lektury pierwszych stron mych siebie patrzących na przedstawicieli innych
pracy, której konstrukcja także zdaje się być kultur" . To obserwowanie siebie - odnotujmy 24
22
25
23
26
22
M . Buchowski, M . Kempny, Czy istnieje antropologia
2 4
A. Zeidler-Janiszewska, O
postmodernistyczna?, [w:] M . Buchowski, M . Kempy
i „literaturyzacji"
{kA.),
Współczesna", 1:1994, s. 53.
Amerykańska
antropologia postmodernistyczna,
Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 12.
23
W Kuligowski, op. cit., s. 17.
współczesnej
„antropologizacji"
humanistyki, [w:] „Kultura
25
W Kuligowski, op. cit., s. 17.
2 6
M . Kempny, op cit., s. 181.
BARBARZYŃCA
1 (14) P009
69
Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j
wcale nie oznacza narcystycznego wsłuchiwania
się podmiotu w swe własne odczucia. Obserwo
wanie siebie to w rzeczywistości antropologiczne
przyglądanie się samej antropologii, traktowanie
wiedzy antropologicznej jako „pewnej formy
symbolicznej stanowiącej w poważnej mierze
produkt społeczeństwa, do którego należy antro
polog" . Wezwanie do refleksyjnego uczynienia
z samej antropologii przedmiotu badania opiera
się na kluczowym dla współczesnej samoświado
mości antropologii spostrzeżeniu, iż „wszelkie
formy wiedzy [społecznej] są zawsze kulturowo
specyficzne, historycznie umiejscowione, gene
rowane społecznie oraz zdefiniowane filozoficz
nie" , nade wszystko jednak - zdeterminowane
kulturowo. Owo kulturowe uwikłanie poznania
- jak przypomina Jerzy Kmita - każe również
w klasycznie epistemologicznej kategorii pozna
nia prawomocnego ujrzeć kategorię kulturową .
Widziana od tej strony, refleksyjność miałaby
tedy do zaoferowania antropologii filozoficz
ny namysł nad kulturowym uwarunkowaniem
wiedzy antropologicznej oraz nad sposobem,
w jaki antropologia konstruuje przedmiot swoje
go poznania w ramach własnych praktyk kultu
rowych. Mówiąc precyzyjniej, praktyka szeroko
pojętej refleksyjności miałaby za zadanie badać
wpływ, jaki na kształt wiedzy antropologicznej
wywiera społeczno-kulturowy tudzież jednost
kowy kontekst, w którym osadzeni są jej twórcy,
często nieświadomi swojego uwikłania. Dyskurs
zajmujący się refleksją nad kulturową kondycją
antropologii Kempny nazwał metaantropologią . Można stąd wnosić, że postawienie znaku
równości między refleksyjnością a namysłem
metaantropologicznym nie powinno razić jako
nadużycie.
27
28
29
30
Wracamy w ten sposób do obserwacji po
czynionej wcześniej za Herzfeldem. Autor ten
optował za takim rodzajem refleksyjności, który
swym przedmiotem uczyni praktyki „hybrydycznej kultury zawodowej", z jakiej wywodzą
się badacze. Widzimy u Herzfelda ten sam
postulat, jaki odnajdujemy u Kempnego, mia
nowicie wezwanie do uczynienia przedmiotem
refleksyjnego (metateoretycznego) namysłu sa
mego procesu (wraz z jego efektami) antropolo
gicznego poznania jako praktyki zdeterminowa
nej kulturowo. Oba te stanowiska w przewrotny
sposób korespondują z podejściem do zagadnie
nia refleksyjności, jakie odnajdujemy w pracach
Pierrea Bourdieu. Mówimy o „przewrotnym
związku" pomiędzy dyskutowanymi stanowi
skami, albowiem Bourdieu, postulujący uzupeł
nienie szeroko pojętego dyskursu socjologiczne
go o „socjologię socjologii", w której widział on
„fundamentalny wymiar epistemologii socjolo
gii" , zdecydowanie odżegnywał się nie tylko od
refleksyjności pojętej jako „intymne i pobłażliwe
wejrzenie w prywatną osobę socjologa" , lecz
również nie rozpoznawał siebie w refleksyjności
rozumianej jako „obserwowanie obserwatora",
proponowanej przez Marcusa i Fishera, a także
Geertza i Rosaldo. Pojmowanie refleksyjności
przez Bourdieu o tyle jednak zgadza się ze sta
nowiskami omawianymi wcześniej, o ile fran
cuski badacz również wskazuje na konieczność
większej uniwersalizacji praktyki refleksyjnej,
z tym że w jego podejściu „jurysdykcja" reflek
syjności winna obejmować nie tylko antropolo
gię. Wedle słów jednego z komentatorów, Bo
urdieu od badaczy świata społecznego wymaga
„stałej kontroli własnej socjologicznej praktyki
badawczej, systematycznej eksploracji zbiorowej
31
32
17
Ibid., s. 182.
3 0
M . Kempny, op. cit., s. 181.
28
Ibid., s. 8.
31
P. Bourdieu, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej,
2 9
J. Kmita, Kultura i poznanie, P W N , Warszawa 1985,
s. 6.
1 (14) P009
Oficyna Naukowa, Warszawa 2001, s. 48.
32
BARBARZYŃCA
Ibid., s. 53.
W o j c i e c h Kruszelnicki
70
podświadomości naukowej, w ostatniej instancji
czyniącej przedmiotem analizy samo pole nauk
społecznych" .
Według Bourdieu, socjologiczna refleksyjność powinna dotyczyć „niewidzialnych uwa
r u n k o w a ń wpisanych w pozycję uczonego",
skłaniających go do bezwiednego popadania
w epistemocentryzm absolutyzujący i deifikujący własne spojrzenie naukowe i niedostrzegający
własnego uwikłania w obiektywizowaną rze
czywistość. „Socjologia naprawdę refleksyjna przypomina autor - musi się ciągle mieć na bacz
ności w obliczu takiego epistemocentryzmu,
tego etnocentryzmu uczonych, który polega na
lekceważeniu wszystkiego, co analityk projektu
je w swoją percepcję przedmiotu z daleka i z wy
soka" . W Medytacjach pascaliańskich Bourdieu
zawrze twierdzenie o nadzwyczajnej wadze
dla współczesnej humanistyki podejmującej
się zadania metateoretyzowania: „najbardziej
skuteczna refleksja polega na obiektywizacji
podmiotu obiektywizacji" , czyli obejmowaniu
przez badacza namysłem swej własnej pozycji
i perspektywy, z jakiej występuje.
Oprócz „obiektywizacji podmiotu obiektywi
zacji" Bourdieu upomina się również o zabieg
nazywany przezeń „obiektywizowaniem obiek
tywizacji" . Polega on na krytycznej refleksji nad
fundamentem socjologii, w tym antropologii,
jakim jest proces obiektywizowania przedmiotu
badań dokonywany przez badacza w trybie jego
niedającej się w żaden sposób znieść „outsider-owości", czy może raczej odwrotnie: „insider- -owości", pojętej jako jego totalne zanurzenie
w kulturze własnej. Według Bourdieu, „status
outsidera, który wyabstrahowuje się z sytuacji,
aby móc ją obserwować, implikuje epistemologiczny, lecz także i społeczny rozbrat {break),
subtelnie kierujący aktywnością naukową, która
w momencie, gdy przestaje się ją widzieć właśnie
w tym aspekcie, prowadzi do tworzenia teorii
zapominających o społecznych uwarunkowa
niach aktywności naukowej" . Znowu wypada
przypomnieć, że demaskacja zachwalanej przez
socjologów/antropologów metody „uczestni
czącej" z marzeniem o „przylgnięciu" do ba
danej społeczności w tle nie oznacza destrukcji
idei empirycznego i obiektywnego badania oraz
opisywania danych praktyk. Jak autor pisze da
lej, „[odwoływanie się] do opcji uczestniczącej
stanowi po prostu kolejny sposób, w jaki unika
się pytania o związek obserwującego z obser
wowanym oraz jego krytycznych konsekwencji
dla praktyki naukowej" . Konieczny moment
refleksyjności w badaniu socjologicznym musi
wychodzić od uznania tej „nieprzekraczalnej
przepaści", jaka dzieli obserwatora od badanej
rzeczywistości z racji jego wykluczenia z „praw
dziwej gry praktyk społecznych" i „nieposiadania
miejsca w obserwowanej przestrzeni" , następ
nie zaś próbować odsłaniać warunki, możliwo
ści i me-możliwości, jakie ta sytuacja zwrotnie
narzuca prowadzonemu badaniu.
L . Wacquant, Wprowadzenie, [w:] P. Bourdieu, op. cit.,
Moore, T. Sanders (red.), Anthropology in Theory: Issues in
33
34
35
36
33
s. 33.
34
P. Bourdieu, op. cit., s. 50.
35
P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie,
38
39
Aby z r e a s u m o w a ć zawarte w tym szkicu
rozważania, wyjdźmy od obserwacji, iż nurt
refleksyjny daje się wyraźnie wyodrębnić spo
śród rozlicznych we współczesnej antropologii
propozycji teoretycznych. Jego początki datować
Epistemology, Blackwell Publishing, London 2006.
Oficyna Naukowa,
Warszawa 2006, s. 20.
3 6
37
37
Ibid.,s. 171.
38
Ibid, s. 172.
}9
Ibid., s. 171.
P. Bourdieu, Objectification Objectified, [w:] H . L .
BARBARZYŃCA
1 (14) P009
Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j
można na lata sześćdziesiąte czy siedemdziesią
te, będące okresem wstrząsów postkolonialnych,
wraz z którymi w antropologii kulturowej roz
począł się trwały i do dziś zauważalny proces
samokrytyki.
Era postkolonialna, stanowiąca dla naro
dzin współczesnej idei refleksyjności właści
wy kontekst historyczno-polityczny, przyniosła
antropologii bardzo gorzkie i krytyczne oceny
wysiłków poprzednich pokoleń antropologów
pewnych tego, że uprawiana przez nich nauka
angażuje się etycznie i politycznie na rzecz ba
danych kultur. Dlatego też bezpośrednią kon
sekwencją politycznych turbulencji tego okre
su, zmuszających antropologię do zarzucenia
pozytywistycznych ideałów naukowych, było
swoiste odkłamanie jej tradycyjnej metodolo
gii. W tym celu krytycy podejść bezrefleksyjnie
obiektywizujących zalecali antropologii „negację
wzorców metodologicznych utożsamiających
badania antropologiczne z postawą bezstronne
go obserwatora, które zastąpiła wizja «antropologii zaangażowanej*" . Na tym podatnym na
zmianę i reorientację gruncie rodziła się idea
refleksyjności jako pożądanej cechy oraz istotnej
strategii etnografii postpozytywistycznej.
Na temat tego, jak należy refleksyjność poj
mować i jaki wymiar antropologicznego pozna
nia czynić jej przedmiotem, zdania są podzielo
ne. Jedni komentatorzy widzą w refleksyjności
jedynie prywatną autorefleksję badacza, na dro
dze introspekcji zdającego sprawę z własnej po
stawy i z własnych odczuć podczas etnograficz
nych poszukiwań oraz starającego się pozyskać
dzięki tej aktywności nowe, intrygujące dane.
Dominującym podejściem do zagadnienia re
fleksyjności jest podejście szerokie, całościowe,
40
4 0
M . Kempny, op. cit., s. 188.
41
S.A. Tyler, The Unspeakable. Discourse, Dialogue and
Rhetoric in the Postmodern World, University of Wisconsin
Press, Madison 1987, s. 171.
1 ( 1 4 ) nn
BARBARZYŃCA
71
widzące w niej nie tylko introspekcję, lecz ogól
ny metadyskurs przyglądający się wpływowi,
jaki na kształt wiedzy antropologicznej wywiera
społeczno-kulturowy i jednostkowy kontekst,
w którym osadzeni są jej twórcy, a zatem wszyst
kie determinowane kulturowo presupozycje,
uprzedzenia i milcząco przyjmowane dane,
jakie do badania wnosi wraz ze sobą j u ż nie po
jedynczy badacz, lecz cała społeczność - kultura
antropologiczna.
Przykład W Kuligowskiego pokazuje, że
możliwe jest - choć ceną za to jest zgoda na
redukcję złożoności zagadnienia - utożsamie
nie nurtu refleksyjnego z postmodernistycznym
nurtem tekstualnym spod znaku Jamesa Clifforda i Stephena Tylera. Autorzy ci postulują
uczynienie z krytyki tekstu głównego narzędzia
dyskursu metaantropologii. Przy takim podej
ściu, sprowadzającym antropologię - wedle słów
Tylera - do „studium mówienia i pisania" ,
praktyka refleksyjności oznacza zapytywanie
o „prawomocność tekstów etnograficznych, o ich
zależność od dyskursów naukowych, ideologii
czy dominującej retoryki", a także zastanawianie
się nad „szansami odciśnięcia w tekście rzeczy
wistości, nad możliwością przedstawienia dialogiczności świata, nad sposobami przekazania
osobistych doświadczeń, nad pełnoprawnym
w ł ą c z e n i e m w tok narracji innych podmio
tów" . Refleksyjność, pojęta jako przyglądanie
się procesowi tworzenia etnograficznego tekstu,
stanowi trzeci wyodrębniony przez nas sposób
rozumienia refleksyjności.
Czytając wypowiedzi zarówno zagranicz
nych, jak i naszych lokalnych komentatorów,
można odnieść wrażenie, że najczęściej tylko
jeden model refleksyjności podlega u nich pro41
42
42
W. Kuligowski, op. cit., s. 25.
72
mocji, podczas gdy pozostałe jej typy nierzad
ko ulegają dewaluacji. Zalecałbym badaczom
zainteresowanym eksploracją kategorii refleksyjności w naukach społecznych oraz antropo
logom pochylającym się nad teoretyczną ofertą
współczesnego dyskursu antropologii refleksyj
nej unikanie jednostronnej adoracji jednej wy
branej strategii refleksyjności i przyglądanie się
jej zjawisku równorzędnie we wszystkich trzech
typach. Podejście takie wydaje się uzasadnione,
albowiem te trzy - z pozoru odmienne - spo
soby pojmowania refleksyjności łączy pewien
wspólny mianownik, jakim jest kwestia repre
zentacji oraz pytanie o możliwość adekwatnego
opisu zjawisk kulturowych. Uznając istnienie
trzech typów praktyk refleksyjnych, zauważyć
wypada, iż w rzeczywistości wszystkie one, na
najogólniejszym poziomie, uzmysławiają antro
pologii kulturowej zdeterminowanie poznania
naukowego, a w wymiarze szczegółowym wska
zują w ten lub inny sposób na różnorakie dyskursywne, podmiotowe i społeczno-kulturowe
przeszkody i ograniczenia stojące na drodze do
wiernej reprezentacji rzeczywistości kulturowej,
na jaką liczono w ramach tradycyjnie w antro
W o j c i e c h Kruszelnicki
pologii przyjętej epistemologii naturalistycznej
i obiektywistycznej. Antropologię inkorporującą
do swej praktyki refleksyjność w postaci trzech
omówionych tu typów oraz świadomie czyniącą
z niej narzędzie metodologiczne nazywać mo
żemy antropologią refleksyjną. Można całkiem
zasadnie twierdzić, iż antropologia refleksyjna
- zarówno jako dyskurs teoretyczno-krytyczny,
jak i alternatywna i eksperymentalna praktyka
pisarstwa etnograficznego - stanowi emanację
historycznego procesu refleksywizacji wiedzy
antropologicznej.
Refleksywizacja, którą mam na myśli, jest
o tyle zjawiskiem uniwersalnym, a więc doty
czącym teorii i praktyki tejże dyscypliny in toto,
o ile nie stanowi przejściowej „mody" związanej
z wciąż silnymi wpływami postmodernizmu
w antropologii, lecz jawi się jako zjawisko za
gruntowane historycznie, nasilające się w histo
rii dyscypliny i odzwierciedlające jej długi, choć
w swej najnowszej historii niezwykle dynamicz
ny, proces krytycznego dojrzewania antropologii
jako nauki społecznej i zyskiwania przez nią
pełnej epistemologicznej i metodologicznej sa
moświadomości oraz pewności siebie.
The aim of this paper is to explain and situate the discourse of "reflexive anthropology" in the
panorama of the most recent anthropological and sociological theories. I suggest to understand the
term "reflexivity" broadly, in epistemological sense, as an intellectual strategy purpose of which is
to account for manifold cultural factors that govern, determine and limit anthropological cognition
of other cultures. I also try to link reflexivity with the historical process of anthropology's growing
epistemological self-awareness as a human science ("reflexivization") - a science which invents and
constructs its object, situating itself not above, but within cultural processes. Reflexivity is thus posited
here as a necessary procedural step in doing all kinds of sociological/ethnographic research.
BARBARZYŃCA
1 (14) P009