Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/780.pdf

Media

Part of Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1

extracted text

„Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1

DANUTA

PENKALA

BOHATER KULTUROWY W MITOLOGII

POLINEZYJSKIEJ

Postać bohatera k u l t u r o w e g o o d d a w n a interesowała badaczy mitów.
Przyczyniła się d o tego niewątpliwie ogromna popularność t e j postaci,
znanej z m i t o l o g i i całego świata. A l e z całą pewnością najbardziej f r a p o ­
wała badaczy szczególna złożoność tego wyobrażenia. Heros k u l t u r o w y
łączy w sobie nadzwyczaj często cechy dobroczyńcy ludzkości z właści­
wościami przechery , płatającego l u d z i o m i bogom o k r u t n e nieraz figle.
Posiada również cechy n a d n a t u r a l n e ; czasami t r u d n o jest oddzielić go w y ­
raźnie o d bóstwa, zwłaszcza g d y dokonuje czynów n a miarę boga —
stwórcy, a m i a n o w i c i e przeobrażenia kosmosu i oblicza z i e m i ( t j . dzieł
transformera
i d e m i u r g a — „drugiego stwórcy"). Obraz omawianej p o ­
staci k o m p l i k u j e jeszcze bardziej p r z y p i s y w a n y j e j często t e r i o m o r f i z m :
bohater k u l t u r o w y może występować w kształcie zwierzęcym l u b t y l k o
czasowo przybierać t a k i kształt d l a zrealizowania s w y c h zamierzeń.
1

2

3

Celem artykułu jest wyodrębnienie zasadniczych cech postaci bohatera
k u l t u r o w e g o i wyznaczenie spośród n i c h zespołu cech koniecznych i w y ­
starczających zarazem d l a określenia danej postaci m i a n e m bohatera k u l ­
turowego. Wyróżnione k r y t e r i a zastosujemy w analizie materiału z mitów
polinezyjskich i s p r a w d z i m y zasadność i c h wyodrębnienia. Po p rz e p ro­
w a d z e n i u analizy f o r m a l n e j z a j m i e m y się zagadnieniem f u n k c j i , j a k i e
pełnią m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m w życiu Polinezyjczyków.
Pojęcie „bohater k u l t u r o w y " ( i n a c z e j : „bohater c y w i l i z a c y j n y " , „nauczyciel
k u l t u r y " ) j e s t równoznaczne z używanym w l i t e r a t u r z e a n g l o s a s k i e j określeniem
culture
hero, a w przybliżeniu także z pojęciem Heilbringer
(które można przetłu­
maczyć j a k o „dawca z b a w i e n i a " , „dobroczyńca") s t o s o w a n y m w l i t e r a t u r z e n i e ­
mieckiej.
1

W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j n i e s t w o r z o n o dotąd o d p o w i e d n i k a anglosaskiego t e r m i n u
trickster
i n i e m . gottliche Schelm
oznaczającego popularną w f o l k l o r z e postać p r z e ­
chery, oszusta, s p r y c i a r z a . W t y m z n a c z e n i u będę używać słowa „przechera", n i e ­
k i e d y t y l k o pozostawiając a n g . t e r m i n
trickster.
2

Transformer
to postać, która przeobraża, o r g a n i z u j e świat, dopełnia dzieła
stworzenia^ U ż y w a m a n g i e l s k i e g o t e r m i n u transformer,
ponieważ b r a k polskiego
o d p o w i e d n i k a tego t e r m i n u .
3

164

DANUTA

PENKALA

N a koniec zasygnalizujemy możliwości badań porównawczych i korzyś­
c i z n i c h płynące.
I. K O N C E P C J A P O S T A C I B O H A T E R A

KULTUROWEGO

A. S T O S U N E K P O S T A C I B O H A T E R A K U L T U R O W E G O DO INNYCH WYOBRAŻEŃ
MITYCZNO-RELIGIJNYCH.
P R O B A WYODRĘBNIENIA ZESPOŁU C E C H CHARAKTERYZUJĄCYCH POSTAĆ
BOHATERA KULTUROWEGO

W definicjach bohatera k u l t u r o w e g o j a k o zasadniczy wyróżnik t e j p o ­
staci w y m i e n i a n a jest z reguły jego działalność dawcy, „nauczyciela" k u l ­
t u r y . N i e m n i e j , niektórzy badacze znacznie poszerzają zakres czynów oma­
w i a n e j postaci.
Bohater k u l t u r o w y a

transformer

Postaci herosa k u l t u r o w e g o i transformera
obejmowane są w l i t e r a ­
turze niemieckiej j e d n y m pojęciem: „Heilbringer" . W i l h e l m S c h m i d t
określa Heilbringera
j a k o istotę, która kiedyś, w przeszłości przyniosła
l u d z i o m zbawienie (Ней), postęp.
S c h m i d t wyróżnia pięć typów tej postaci:
1) bohatera mitycznego (Held), który uwolnił l u d z i o d w r o g i c h istot
i niebezpieczeństw;
2) bohatera k u l t u r o w e g o , który przekazał l u d z i o m rozmaite umiejęt­
ności i w y n a l a z k i ;
3) w i e l k i e g o ustawodawcę, który ustanowił ład społeczno-polityczny;
4) mędrców i proroków, którzy kształtują albo przekształcają n o r m y
etyczne i r e l i g i j n e ;
5) „przeobrażacza" (czyli transformera)
albo „porządkującego świat",
który przekształca, porządkuje już istniejące t w o r z y w o .
Spośród t y c h typów: d r u g i , trzeci i c z w a r t y można b y połączyć w j e d ­
ną kategorię — bohatera k u l t u r o w e g o , b o przecież i ustawodawca i p r o r o k
kształtujący n o r m y r e l i g i j n e wprowadzają d o b r a k u l t u r o w e . D o t e j k a ­
t e g o r i i można również zaliczyć zakres działalności t y p u piątego o b e j m u ­
jący k u l t u r o w e przeobrażenia świata.
4

5

A l e w p r a c y : P. R a d i u , К. К e r e n у i , С. G . J u n g , Der góttliche
Schelm.
Ein Indianischer
Mythen-Zyklus,
Z u r i c h 1954, w z n a c z e n i u t y m używane jest o k r e ­
ślenie Kulturheld
lub
Kultur-Heros.
4

T r a n s f o r m e r — n i e m . Umformer;
„porządkujący ś w i a t " — n i e m .
Weltordner.
P. W. S c h m i d t , Heilbringer
bei den Naturvolkern,
„Semaine I n t e r n a t i o n a l e
d'Ethnologie R e l i g i e u s e " , t. I V : 1926, s. 248 - 2 4 9 . C y t . z a : A . V a n D e u r s e n , Der
Heilbringer,
G r o n i n g e n , d e n H a a g , B a t a v i a 1931, s. 5-6.
5

BOHATER

165

KULTUROWY

A zatem pojęcie H e i l b r i n g e r w r o z u m i e n i u Schmidta byłoby szersze
o d „bohatera k u l t u r o w e g o ' " o czyny transformera
oraz bohatera m i t y c z ­
nego n i e należące d o zakresu ustanawiania k u l t u r y .
V a n Deursen w swej obszernej pracy Der Heilbringer
d e f i n i u j e tę p o ­
stać w sposób następujący: „Heilbringer
jest postacią z m i t o l o g i i , której
przypisuje się nadnaturalne siły i która odgrywała rolę p r z y przeobraże­
n i u z i e m i p o s t w o r z e n i u albo po potopie l u b też podarowała l u d z i o m
ważne prawa, instytucje, dobra k u l t u r o w e " .
A u t o r zaznacza więc wyraźnie, że m i a n e m Heilbringera
można określić
zarówno postać, która przekształcała kosmos i ziemię (transformera),
jak
i istotę, która dała l u d z i o m pewne dobra k u l t u r o w e . V a n Deursen wyróż­
n i a następujące t y p y
Heilbringera:
1) „ten, który uporządkował świat" (Weltordner)
albo „drugi stwórca";
2) bohater k u l t u r o w y , który dał l u d z i o m w y n a l a z k i i i n s t y t u c j e ;
3) posłaniec, który zstąpił z nieba i pouczał l u d z i o sprawach n a d p r z y ­
rodzonych;
4) pośrednik między bóstwem (albo bogami) i ludźmi.
A l e t r z y ostatnie kategorie można połączyć w jedną — bohatera k u l ­
turowego, b o w i e m t y p y trzeci i czwarty są t y l k o uszczegółowieniem p e w ­
n y c h aspektów działalności tej postaci, związanych ze sferą r e l i g i i . Do
uporządkowania świata ( t y p 1) można prócz przekształceń p r z y r o d y z a l i ­
czyć też ukształtowanie k u l t u r y . P r z y t a k i m r o z u m o w a n i u zakres pojęcia
Heilbringer
( w g d e f i n i c j i V a n Deursena) byłby nieco szerszy o d pojęcia
bohatera k u l t u r o w e g o , szerszy o t e c z y n y d e m i u r g a („drugiego stwórcy"),
Weltordnera
czy transformera,
które n i e wiążą się bezpośrednio z ustano­
w i e n i e m k u l t u r y , lecz dotyczą przeobrażeń świata p r z y r o d y i kosmosu.
6

Bohater k u l t u r o w y a bóstwo
Zdaniem N . Soderblóma d o g r u p y postaci m i t y c z n y c h określanych
m i a n e m Heilbringera
należy też prastwórca (Urheber) .
J . Loewenthal
identyfikował Heilbringera
ze stwórcą, pisząc: „Heilbringer jest w g w y o ­
brażeń wschodnich Algonkinów prastwórca w s z y s t k i c h rzeczy" .
P a u l R a d i n sądził, że bohater k u l t u r o w y i główne bóstwo to postaci
p i e r w o t n i e niezależne o d siebie, które z czasem mogły ulec częściowemu
przemieszaniu. R a d i n odróżniał boga od bohatera k u l t u r o w e g o (którego
identyfikował z transformerem
i tricksterem),
określając główne bóstwo
j a k o istotę dobroczynną, etyczną ( t j . dobrą i sprawiedliwą), ale n i e p r z y 7

8

V a n D e u r s e n , ov. cit., s. 15-16.
N. S o d e r b l o m ,
Dos Werden
des Gottesglmibens,
C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 8.
6

7

8

J.L o e w e n t h a l ,

Die Religion

der Ostalgonkin,

Leipzig

1926, s. 155-156.

B e r l i n 1913, s. 62.

DANUTA

166

PENKALA

stępną i p o s t w o r z e n i u mało interesującą się światem, a
transformera
j a k o postać nieetyczną, t y l k o przygodnie dobroczynną, przystępną i bez­
pośrednio interweniującą w sprawy świata n a sposób l u d z k i . A l e nieetyczność, złośliwość, to cechy t y p o w e przede w s z y s t k i m d l a przechery,
którego n i e można, m o i m zdaniem, traktować nierozłącznie z postacią
bohatera k u l t u r o w e g o .
9

A, V a n Deursen również dostrzega, że Heilbringer
n i e k i e d y stapia się
z bóstwem. Stwierdza jednak, że w większości przypadków postać ta
zajmuje podrzędne względem boga miejsce. Jest natomiast o wiele bliższa
ludziom, bardziej absorbuje i c h wyobraźnię niż bóstwo, teoretycznie n a j ­
wyższe, ale będące często deus otiosus .
Niektórzy badacze umieszczają postać bohatera k u l t u r o w e g o w e w o l u ­
c y j n y m szeregu wyobrażeń m i t y c z n o - r e l i g i j n y c h . N a przykład K . Breysig
określa bohatera k u l t u r o w e g o jako- niższy szczebel r o z w o j u pojęcia
bóstwa . Współcześnie S. Tokariew, odżegnując się w p r a w d z i e o d t e o r i i
jednokierurikowej ewolucji, t w i e r d z i , że „dawne wyobrażenia bohaterów
k u l t u r o w y c h , związanych początkowo z t o t e m a m i f r a t r i i , przeobrażają się
w demiurgów — stwórców świata, a następnie w w i e l k i c h bogów p r z y ­
r o d y — bogów żyjących w n i e b i e " .
10

11

12

Natomiast P. E h r e n r e i c h uważał, że — o d w r o t n i e — Heilbringer
jest
przetworzeniem albo pochodną bóstwa . J a k wykazały powyższe p r z y ­
kłady, większość badaczy odróżnia bohatera k u l t u r o w e g o od bóstwa, u w a ­
żając herosa za człowieka o m o c y nadprzyrodzonej, półboga.
13

Bohater k u l t u r o w y a przechera
Postać określana w literaturze anglosaskiej t e r m i n e m trickster
— to
przechera, oszust, płatający złośliwe figle, s p r y t n y , ale i głupi, posiadający
cechy komiczne. W opowiadaniach I n d i a n A m e r y k i Pn., w których prze­
chera jest n i e z w y k l e popularną postacią, charakteryzuje go w i e l k a żarłocz­
ność i n i e p o h a m o w a n y głód seksualny.
Cechy przechery są bardzo często przypisywane postaci bohatera k u l ­
turowego, choć stoją w zasadniczej sprzeczności z jego właściwościami
dobroczyńcy. Jest to powszechnie spotykana wewnętrzna dwoistość t e j
P. R a d i n , Monotheism
among Primitive
Peoples,
L o n d o n , s. 21 п.,
Primitive
Man as Philosopher,
N e w Y o r k — L o n d o n 1927, e. 346 n. C y t . z a : V a n D e u r s e n ,
op. cit., s. 9-10.
9

1 0

Traktat

V a n D e u r s e n , op. cit., s. 3'68. Określenie deus
o historii religii, W a r s z a w a 1966, e. 52-59.

otiosus

— patrz: M. E l i a d e ,

K . B r e y s i g , Der Stufenbau
und die Gesetze
der Weltgeschichte,
B e r l i n 1927, s. 33-36. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 5.
1 1

12

Narody

Avstralii

i Okeanii,

Moskwa

Stuttgart—

1956, s. 628.

P. E h r e n r e i c h , Gótter und Heilbringer,
„Zeitschrift für E t h n o l o g i e " , t. 37:
1906, s. 536 n. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 5-6.
1 3

BOHATER

167

KULTUROWY

postaci — z jednej s t r o n y — pomagającej ludzkości, dobroczynnej,
a z drugiej — złośliwej i intrygującej. N i e m n i e j , n i e można i d e n t y f i k o ­
wać bohatera k u l t u r o w e g o z tricksterem,
b o w i e m i jeden, i d r u g i może
występować oddzielnie, w postaci „czystej".
C z y n n i k i przeciwstawne, kojarzone często w jednej osobie, mogą też
ucieleśniać się w dwóch różnych istotach o cechach antagonistycznych —
dobroczynnego bohatera k u l t u r o w e g o i walczącego z n i m złośliwego
oszusta .
Niektórzy badacze, n p . F. Boas, uważali, że p i e r w o t n e jest wcielenie
p r z e c i w s t a w n y c h elementów w jednej osobie. Poglądowi t e m u zaprzeczył
R. B. D i x o n , a za n i m A . V a n Deursen, wykazując, że u p l e m i o n o b a r ­
dzo n i s k i m poziomie k u l t u r y spotyka się dwie postaci antagonistyczne.
i o d w r o t n i e , u p l e m i o n o wyższej k u l t u r z e może występować jeden boha­
t e r k u l t u r o w y o d w o i s t y m charakterze. V a n Deursen dochodzi do w n i o s k u ,
że rozwój wyobrażenia bohatera k u l t u r o w e g o szedł różnymi drogami
i w związku z t y m oba t y p y d u a l i z m u mogą być j e d n a k o w o dawne .
u

1 S

16

P a u l R a d i n próbuje wyjaśnić znaczenie i pozycję przechery w m i t o ­
l o g i i i folklorze, stawiając p r o b l e m n a płaszczyźnie psychologicznej. O k r e ­
śla tę postać j a k o archaiczne speculum
mentis albo speculum
imaginationis, w którym „odbija się w a l k a człowieka ze sobą i ze światem, w któ­
r y został o n rzucony bez swej w o l i i z g o d y " . Postać przechery, według
Radina, ucieleśnia wspomnienia archaicznej przeszłości, praczasu, w któ­
r y m wszystko jeszcze było amorficzne, n i e istniały rozróżnienia między
t y m , co' boskie, co ludzkie, a co zwierzęce. Trickster
jest symbolem tego
okresu, bo' działa p o w o d o w a n y impulsem, n i e zna wartości m o r a l n y c h a n i
społecznych. Przypisywane m u często' cechy bohatera k u l t u r o w e g o posia­
dają, zdaniem Radina, późniejszy rodowód . Pogląd Radina zdradza wpły­
w y koncepcji C. G. Junga i K . Kerényi — współautorów książki . Jung,
w tejże pracy, nazywa góttliche Schelm z j a w i s k i e m z dziedziny parapsy­
chologii, określa go j a k o „psychologem" — archetypową strukturę p s y 17

18

19

Często są to b r a c i a — n p . w o p o w i a d a n i a c h Irokezów — bliźniacy T e h a r o n h i a w a g o n (dobroczyńca, transformer)
i T a w i s k a r o n (trickster,
złośliwie usiłujący
zniweczyć dzieła b r a t a ) . P a t r z : Handbook
of American
Indians
North
of
Mexico,
„Smithsonian I n s t i t u t i o n . B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o l o g y " , t. 30: 1910, cz. 2, h a s l o :
Teharonhiawagon.
1 4

R . B . D i x o n , The Northern
MaMu,
„Bulletin of t h e A m e r i c a n M u s e u m of
N a t u r a l H i s t o r y " , vol. 17: 1902 cz. 3, s. 336-337. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit.,
s. 371-372. D i x o n c h a r a k t e r y z u j e s t a n o w i s k o B o a s a i p r z e c i w s t a w i a m u swój pogląd.
1 5

1 6

V a n D e u r s e n , op. cit., s. 373.

1 7

R a d i n , K e r é n y i , J u n g , op. cit., s. 8-9.

18

Tamże, s. 7, 153-154.

P o p r z e d n i o R a d i n skłonny był identyfikować bohatera k u l t u r o w e g o
i trans
farmerem.

10

rem

z

trickste­

168

DANUTA

PENKALA

chiczną archaicznego pochodzenia, którą można rozpoznać współcześnie
w postaciach marionetek (Pulcinella)
i w figurze c l o w n a .
N i e wdając się w szersze rozważania n a d p r o b l e m e m genezy w y o b r a ­
żenia przechery należy stwierdzić, że wyjaśnienia odwołujące się d o źró­
deł psychicznych j a k o j e d y n y c h i u n i w e r s a l n y c h są niewątpliwie niezado­
walające. N i e można pomijać czynników n a t u r y społecznej.
Z właściwościami przechery wiąże się często s p o t y k a n y t e r i o m o r f i z m
postaci bohatera k u l t u r o w e g o . Heros k u l t u r o w y z w y k l e przybiera z w i e ­
rzęce kształty występując w r o l i przechery ( t y p o w y trickster działa w p o ­
staci zwierzęcej).
20

Opierając się n a powyższym przeglądzie, można wyróżnić szereg cech,
które posiada z w y k l e postać bohatera k u l t u r o w e g o :
1) jest o n „nauczycielem k u l t u r y " , dawcą szeregu dóbr k u l t u r o w y c h ;
2) jest t o człowiek — choć n i e zwykły śmiertelnik;
3) posiada cechy boskie — nadludzkie siły i zdolności — ( b y w a o k r e ­
ślany często j a k o półbóg), dokonuje czynów niemożliwych do spełnienia
przez zwykłego śmiertelnika;
4) działa często j a k o transformer
— przeobraża świat, doprowadzając
go do obecnego s t a n u ;
5) może być d e m i u r g i e m — „drugim stwórcą" — uzupełnia dzieło
stworzenia świata;
6) jest często przecherą lubującym się w płataniu złośliwych f i g l i ;
7) występuje w postaci zwierzęcej (stale albo okazjonalnie).
Spośród w y m i e n i o n y c h właściwości należy wyróżnić te, które wiążą
się nierozdzielnie z postacią bohatera k u l t u r o w e g o , są cechami koniecz­
n y m i , b y daną postać określić t y m m i a n e m — oraz cechy dodatkowe, n i e
konieczne, choć często występujące.
Uważam, że niezbędne, a zarazem wystarczające (jeśli występują łącz­
nie) d l a uznania postaci za bohatera k u l t u r o w e g o są cechy 1, 2, 3. A zatem
bohaterem k u l t u r o w y m jest człowiek o cechach i zdolnościach n a d n a t u r a l ­
n y c h (półbóg), który daje l u d z i o m dobra k u l t u r o w e : wprowadza obrzędy,
zwyczaje, i n s t y t u c j e , uczy l u d z i rzemiosł, sztuk i i n n y c h umiejętności.
Spośród cech pozostałych właściwości transformera
(4) są najbliższe p o ­
staci bohatera k u l t u r o w e g o , b o w i e m w szerokim r o z u m i e n i u ukształtowa­
nie k u l t u r y można uznać za przeobrażenie świata. Jednakże n i e każdego
bohatera k u l t u r o w e g o da się określić j a k o transformera
— wprowadzenia
jakiegoś pojedynczego w y n a l a z k u czy umiejętności n i e można uważać za
dzieło przekształcenia świata. Z d r u g i e j s t r o n y zasadniczą działalnością
transformera
jest porządkowanie p r z y r o d y i kosmosu, a więc dzieła, które
jedynie pośrednio przyczyniają się d o ukształtowania k u l t u r y , ułatwiając
R a d i n , K e r é n y i , J u n g , op. cit., s. 200, 204.

BOHATER

KULTUROWY

169

wprowadzenie dóbr k u l t u r o w y c h . A l e transformer
może też przeobrażać
świat t a k , b y utrudnić życie człowiekowi . Jego dzieła mogą być j e d n o ­
cześnie czynami demiurga (5) wówczas, gdy transformer
n i e t y l k o porząd­
k u j e świat, ale także t w o r z y niektóre elementy p r z y r o d y i kosmosu (zaw­
sze j e d n a k z istniejącego już t w o r z y w a ) .
Cech przechery (6), bardzo często p r z y p i s y w a n y c h b o h a t e r o w i k u l t u ­
r o w e m u , n i e można uznać za nierozłącznie, wewnętrznie związane z oma­
wianą postacią, przeciwnie, stoją one w zasadniczej sprzeczności z właści­
wościami dobroczyńcy. Należy j e uważać za dodatkowe, n i e konieczne.
S p o t y k a m y niejednokrotnie postaci bohatera k u l t u r o w e g o bez t y c h cech.
Z właściwościami trickstera ściśle wiąże się t e r i o m o r f i z m postaci boha­
tera k u l t u r o w e g o (7). Z w y k l e heros przybiera kształty zwierzęce działając
j a k o przechera, b y ułatwić sobie dokonanie zamierzonych sztuczek. Boha­
ter k u l t u r o w y może też występować stale w postaci zwierzęcej, ale z r e ­
guły, jeśli n i e m a cech przechery n i e jest m u p r z y p i s y w a n y t e r i o m o r f i z m .
21

B. C Z A S DZIAŁALNOŚCI B O H A T E R A K U L T U R O W E G O .
P R O B L E M HISTORYCZNOŚCI P O S T A C I

Bohater m i t y c z n y a bohater legendarny
Pisząc „bohater l e g e n d a r n y " n i e m a m y n a myśli postaci „historycz­
n e j " , rzeczywiście kiedyś żyjącej, a je d ynie odniesienie czasowe: bohater
legendarny jest umiejseowiany w czasach bliższych, n i e t a k d a w n y c h ,
w przeciwieństwie do bohatera mitycznego, działającego w czasie m i ­
tycznym.
Wskazane byłoby poruszyć t u t a j p r o b l e m s t o s u n k u m i t u d o legendy.
Z a najważniejsze k r y t e r i u m wyróżnienia m i t u uznano czas, w którym
dokonują się opisywane w y d a r z e n i a . M i t y odnoszą się z reguły d o bezczasowej przeszłości, d o e r y stworzenia. Eliade pisze: „Każdy m i t , [...] n a ­
wiązuje d o jakiegoś wydarzenia, które miało miejsce in illo tempore"
.
22

23

A l e w p r a k t y c e i t o k r y t e r i u m n i e zawsze pozwala odróżnić m i t od
legendy. W ujęciu Lévi-Straussa „mit odnosi się zawsze do zdarzeń m i n i o Nip. w m i t a c h H u r o n ó w T a w i s k a r o n j e s t transformerem
tworzącym
rzeczy
s z k o d l i w e i niszczącym dzieła s w e g o b r a t a J o u s k e h a — transformera
i bohatera
kulturowego.
2 1

S t o s o w a n o również i n n e k r y t e r i a : sakralności t e m a t y k i (np. J . F o n t e r o s e d e f i ­
n i u j e m i t y j a k o „tradycyjne o p o w i a d a n i a o c z y n a c h [...] n a d n a t u r a l n y c h i s t o t " , a l e ­
gendy j a k o „tradycyjne o p o w i a d a n i a o c z y n a c h bohaterów, l u d z i odległej przeszłości".
J . F o n t e r o s e , The Ritual Theory of Myth, „Folklore S t u d i e s " , t. 18, B e r k e l e y , L o s
A n g e l e s 1966, s. 54-55), związku z rytuałem, o c e n y prawdziwości o p o w i a d a n i a p r z e z
tubylców, historyczności opowieści. J e d n a k w s z y s t k i e t e k r y t e r i a okazywały się
w p r a k t y c e z a w o d n e (patrz: G . S. K i r k , Myth. Its Meaning
and Functions
in An­
cient and Other Cultures, C a m b r i d g e 1970, s. 9-12, 35, 41).
2 2

2 3

E l i a d e , op. cit., s. 423.

170

DANUTA

PENKALA

n y c h : „przed stworzeniem świata" l u b „podczas pierwszych wieków",
a w każdym razie „dawno t e m u " . Odniesienie czasowe „dawno t e m u "
n i e wystarcza d l a odróżnienia m i t u od legendy.
24

Odpowiednio też t r u d n o niejednokrotnie odróżnić wyraźnie bohatera
mitycznego od legendarnego. Bohater legendarny może być również boha­
t e r e m k u l t u r o w y m — mógł wprowadzić pewne w y n a l a z k i , dobra k u l t u ­
rowe. N i e jest t o jednak z reguły tworzenie e l e m e n t a r n y c h zrębów k u l t u r y ,
j a k b y w a w w y p a d k u mitycznego bohatera k u l t u r o w e g o , który nierzadko
działa j a k o transformer
przeobrażający świat.
S. Czarnowski t w i e r d z i , że n i e m a potrzeby wyodrębniania bohaterów
podniesionych d o godności boskiej (niem. Heroen) o d pozostałych (Helden),
ponieważ o b y d w a wyobrażenia wyrosły z jednego, wspólnego podłoża spo­
łecznego. Bohater uosabia ideał społeczności, która go stworzyła, stanowi
wcielenie pewnej wartości l u b ogółu wartości u z n a w a n y c h przez tę g r u ­
pę . Czarnowski rozpatruje w swej pracy bohaterów, których można
nazwać legendarnymi, natomiast nas interesują t u t a j bohaterowie m i t y c z n i .
Dlatego, przeprowadzając analizę materiału z mitów polinezyjskich bę­
dziemy stosować, obok przyjętych kryteriów wyróżniania postaci boha­
tera k u l t u r o w e g o , również k r y t e r i u m czasu. Zakładamy, że za bohatera
mitycznego można uznać postać, której czyny mają miejsce w okresie
m i t y c z n y m , w praczasie, a w każdym razie przed ostatecznym ukształto­
w a n i e m świata.
2S

Ponieważ postaci te i i c h czyny są rzutowane w praczas m i t y c z n y ,
niemożliwe jest udowodnienie historyczności m i t y c z n y c h bohaterów k u l ­
t u r o w y c h . Wyjątkiem w t y m względzie są p r z y p a d k i mitologizacji postaci
rzeczywiście żyjących, i t o n i e d a w n o ; wówczas proces t e n zachodzi „na
naszych oczach" i można go zarejestrować. Teorie euhemerystów, t r a k t u ­
jących w s z y s t k i c h bohaterów mitów jako postaci historyczne d a w n o już
zostały podważone.
Według V a n Deursena w m i t a c h zawarte są wspomnienia o postaciach
historycznych, które w jakiś sposób wybijały się w społeczeństwie: w i e l ­
k i c h wojowników, wodzów plemiennych, szamanów, proroków. A l e z r e ­
guły niemożliwe jest ustalenie czasu, w którym ludzie c i żyli, w s k u t e k
p r o j e k c j i i c h czynów w okres m i t y c z n y . Poza t y m , jeśli s t w i e r d z i m y
w postaci bohatera k u l t u r o w e g o cechy charakteryzujące z w y k l e n p . szamana, n i e wystarczy to, b y dowieść, że jakaś k o n k r e t n a postać szamana
jest źródłem t y c h cech. A więc, z wyjątkiem szczególnych przypadków,
niemożliwe jest udowodnienie historyczności postaci bohatera k u l t u r o 2 6

4

С L é v i - S t r a u s s , Antropologia
strukturalna,
W a r s z a w a 1970, s. 288.
S. C z a r n o w s k i , Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk
bohater narodowy
Irlandii, W a r s z a w a 1956, s. 14-16.
2 4

2 5

2 6

V a n D e u r s e n , op. cit., s. 351-352.

—

BOHATER

171

KULTUROWY

wego, choć zdajemy sobie sprawę, że wyobrażenie to n i e j e d n o k r o t n i e
powstawało n a gruncie u w i e l b i e n i a d l a wybijających się w g r u p i e j e d ­
nostek.
C. P O C H O D Z E N I E

WYOBRAŻENIA

BOHATERA

KULTUROWEGO

W i e l u badaczy próbowało wyjaśnić s k o m p l i k o w a n y p r o b l e m genezy
postaci bohatera k u l t u r o w e g o , poszukując jednej, uniwersalnej przyczyny.
Z w o l e n n i c y euhemerystycznej t e o r i i m i t u uważali, że bohaterami opowieści
0 czynach cywilizatorów były autentyczne, żyjące kiedyś postaci. Bada­
cze przyjmujący koncepcję mitów j a k o opowiadań etiologicznych sądzili,
że wyobrażenia bohaterów k u l t u r o w y c h tworzono d l a wyjaśnienia zjawisk
otaczającego świata. Przedstawiciele tzw. „szkoły m i t o l o g i i p r z y r o d y "
t r a k t o w a l i życie, działalność bohatera k u l t u r o w e g o j a k o odbicie zjawisk
kosmiczn o-meteorologicznych. M a x M u l l e r uczynił bohatera k u l t u r o w e g o
herosem s o l a r n y m , D. B r i n t o n — ucieleśnieniem świtu, P. E h r e n r e i c h
1 H . K u n i k e — objawieniem księżyca . I n n i badacze wskazują n a c z y n n i k
psychologiczny j a k o decydujący.
Rezygnując z t a k i c h monistycznych tłumaczeń możemy j e d y n i e zasyg­
nalizować różne możliwości pochodzenia postaci bohatera k u l t u r o w e g o .
T a k złożone wyobrażenie m u s i wywodzić się z całego k o m p l e k s u źródeł.
N i e można zapominać, że bohater k u l t u r o w y udziela odpowiedzi n a n u r t u ­
jące człowieka uniwersalne p y t a n i a dotyczące n a t u r y wszelkiego b y t u .
Jest w y r a z e m dążenia d o uporządkowania świata. Dostarcza precedensów
potwierdzających wartość, świętość i n s t y t u c j i , zwyczajów, zachowań
i przez to> g w a r a n t u j e i c h kontynuację przez następne pokolenia. W postaci
tej n a pewno w jakimś stopniu znajdują odbicie ideały społeczności, j e j
system wartości, a także dążenia wypływające z warunków życia grupy.
27

D.

FUNKCJE

WYOBRAŻENIA

BOHATERA

KULTUROWEGO

W

ŻYCIU

SPOŁECZNOŚCI

Czarnowski t w i e r d z i , że bohaterowie są o b i e k t e m k u l t u . Ponieważ k u l t
t e n obowiązuje wszystkich członków społeczności, pełni rolę integrującą .
Natomiast V a n Deursen zaznacza, że Heilbringerowi
nie oddaje się czci,
n i e składa o f i a r . A l e m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m bywają częścią
obrzędów, n i e k i e d y imię bohatera p o j a w i a się w m o d l i t w i e .
B. M a l i n o w s k i w swej t e o r i i m i t u podkreśla, że m i t „służy przede
28

2 9

M . M u l l e r , E s s a y on Comparative
Mythology,
„Oxford E s s a y s " 1856, C h i p s
f r o m a G e r m a n W o r k s h o p , t. 2: 1868, 1-146, 1898. D. G . B r i n t o n , American
HeroMyths,
P h i l a d e l p h i a 1882. P. E h r e n r e i c h , Die Allgemaine
Mythologie
und ihre
ethnologischen
Grundlagen,
1910. H . K u n i k e , Nordamerikanische
Mondsagen,
„In­
t e r n a t i o n a l A r c h , f i i r E t h n o g r a p h i c " , 2 5 : 1923.
2 7

2 8

C z a r n o w s k i , op. cit, s. 18-20.

V a n D e u r s e n znalazł wśród p l e m i o n indiańskich t y l k o d w a wyjątki
reguły (u W i n n e b a g o i W i c h i t a ) . V a n D e u r s e n , op. cit., s. 367.
29

o d tej

172

DANUTA

PENKALA

w s z y s t k i m u s t a n o w i e n i u jakiegoś p r z y w i l e j u socjologicznego czy w z o r u
postępowania" . W m i t a c h przypisuje się wprowadzenie p e w n y c h z w y ­
czajów, umiejętności p r a k t y c z n y c h b o h a t e r o w i k u l t u r o w e m u . W t e n spo­
sób t w o r z y się precedens, u s p r a w i e d l i w i e n i e danego zwyczaju, a w w y ­
p a d k u obrzędu — porękę jego- świętości. Uzasadnione, a także konieczne
stawało się k o n t y n u o w a n i e tego wzorca.
30

Podobnie u j m u j e powyższe zagadnienie M . Eliade, kładąc jednakże
nacisk n a to, że powtarzanie wzorca danego przez bohatera sakralizuje
każdą czynność, a n i e t y l k o działanie obrzędowe, b o w i e m wszystko', czego
dokonał bóg czy bohater k u l t u r o w y , należy d o sfery sacrum .
Jeśli bohater nauczył l u d z i jakiegoś zachowania, t o zdaniem Eliadego
w zachowaniu t y m , o d t w a r z a n y m w teraźniejszości, zawsze obecny jest
ów bohater. Każde tego rodzaju działanie jest w c i e l a n i e m się w niego,
utożsamianiem się z n i m .
W t a k i m ujęciu bohater pełniłby ważną funkcję w społeczności, byłby
w niej wciąż obecny, w każdym przedsięwzięciu każdego j e j członka, o i l e
stanowiłoby o n o odtworzenie wzorca przekazanego przez bohatera.
Należy wspomnieć jeszcze o spotykanej n i e k i e d y wierze w powrót
bohatera k u l t u r o w e g o , wiążącej się z powszechnym, zdaniem Eliadego,
dążeniem d o przywrócenia czasu m i t y c z n e g o . W i a r a , że bohater n i e
umarł, a j e d y n i e odszedł, b y wrócić w o d p o w i e d n i m czasie, uwolnić ludzi
od t r o s k i przynieść i m wieczną szczęśliwość, w y w o d z i się, j a k pisze
V a n Deursen, z niezadowolenia z teraźniejszości . Świadczyć o t y m może
n o w y element dołączony d o wyobrażeń o powrocie herosa k u l t u r o w e g o
niektórych p l e m i o n indiańskich. M o w a t u o przekonaniu, że bohater w y ­
pędzi Białych, u w o l n i I n d i a n o d narzuconego przez n i c h jarzma. Jest t o
nierzadko składnik ideologii ruchów społeczno-religijnych.
31

32

33

34

II. B O H A T E R K U L T U R O W Y W M I T A C H P O L I N E Z Y J S K I C H
A. M A U I — B O H A T E R

KULTUROWY

Najpopularniejszą chyba postacią mityczną Polinezji jest M a u i — b o ­
hater, któremu przypisuje się w i e l e czynów z zakresu Wprowadzenia k u l ­
t u r y , a także w i e l e t y p o w y c h dzieł transformera.
C y k l mitów o M a u i ' m
liczy o d d w u n a s t u d o d w u d z i e s t u opowiadań, pojawiających się n a obsza­
rze całej Polinezji (z p e w n y m i odchyleniami).
B . M a l i n o w s k i , Mit w psychologii
kultury, W a r s z a w a 1958, s. 519.

z

teorii

A to, w g E l i a d e , p o w o d u j e przywrócenie c z a s u m i t y c z n e g o , w którym
czynność była w y k o n a n a p o r a z p i e r w s z y . E l i a d e , Traktat..., s. 387-388.
Tamże, s. 388-400.

dana

3 0

3 1

M . E l i a d e , Sacrum

pierwotnych,

[w:] Szkice

— mit — h i s t o r i a , W a r s z a w a 1970, s. 118.

3 2

3 3

3 4

ludom

V a n D e u r s e n , op. cit., s. 381.

BOHATER

173

KULTUROWY

Koncepcje postaci

Maui'ego

W l i t e r a t u r z e M a u i jest powszechnie określany j a k o polinezyjski b o ­
hater k u l t u r o w y i zarazem trickster o statusie półboga .
M a x M u l l e r widział w M a u i m wielkiego bohatera solarnego, poszcze­
gólne epizody jego k a r i e r y uważał za m i t y słoneczne. Pogląd M u l l e r a
podjął E. B. T y l o r stwierdzając, że dane z mitów upoważniają d o uzna­
nia Maui'ego za bohatera solarnego. N a przykład pojawiający się w w e r s j i
maoryjskiej ostatni c z y n Maui'ego, a m i a n o w i c i e — wejście d o wnętrza
b o g i n i nocy i śmierci, zmierzający do j e j zniszczenia, jest w g T y lora
transpozycją zachodu słońca .
Wyjaśnienia t a k i e mają j e d n a k charakter s p e k u l a t y w n y i n i e są p o d ­
budowane dostatecznymi dowodami.
E. Sykes, zgodnie z koncepcją euhemerystyczną, skłonny jest t r a k t o ­
wać bohaterów k u l t u r o w y c h j a k o p i e r w o t n y c h wodzów plemiennych. O d ­
nosi przygody Maui'ego d o czasów między I i V w . n.e., gdy, jego zdaniem,
Polinezyjczycy zaczęli migrować z Indonezji w k i e r u n k u p d . - w s c h o d n i m
oraz d o okresu poprzedzającego migrację.
35

36

37

Wyjaśnień psychoanalitycznych również n i e można uznać za zadowa­
lające. H . Posinsky, analizując m i t o M a u i m w kategoriach f r e u d y z m u ,
uznaje wyłowioną przezeń Wyspę Północną N o w e j Z e l a n d i i za „dojrzały
płód" z łona żeńskiego przodka Maui'ego. A l e W. Lessa krytykując tę
interpretację stwierdza, że w m i t a c h b r a k wskazówek, że wyspa reprezen­
tować mogłaby płód i w n i e w i e l u j e d y n i e wersjach występują aluzje, że
wyłowiona wyspa należała d o k o b i e t y — przodka M a u i ' e g o . Posinsky
t w i e r d z i również, że wejście Maui'ego d o wnętrza H i n e n u i t e p o (bogini
nocy i śmierci) było a k t e m kazirodczym, a jego śmierć karą za t e n czyn.
Podsumowując swe rozważania badacz dochodzi do następującego s t w i e r ­
dzenia: „widzimy, że powszechnie u p r a g n i o n y powrót do m a t k i [...] jest
e k w i w a l e n t e m nieśmiertelności i wszechmocy, ale t a k i powrót jest n i e ­
możliwy i m u s i spowodować śmierć" . D o tej samej k a t e g o r i i wyjaśnień
psychoanalitycznych należy interpretacja postaci bohaterów w t e r m i n a c h
38

39

3 5

Legend,
36

3 7

Np. K . L u o m a l a , Maui, [w:]
v o l . I I , N e w Y o r k 1950.

E . B . T y l o r , CyvMizacja
E . S y k e s , Everyman's

Standard

Dictionary

piervjotna,
t. I , W a r s z a w a
Dictionary
of Non-Classical

of Folklore,

Mythology

1896, s. 279.
Mythology,

and

L o n d o n 1961,

s. 138.
W. A . L e s s a , Tales from
Ulithi
Atoll.
A Comparative
Study
Folklore,
„Folklore S t u d i e s " , t. 13, B e r k e l e y , L o s A n g e l e s 1961, s. 317.
3 8

3 S

s. 449.

H. P o s i n s k y ,

The

Death

of Maui,

in

Oceanic

1957, s. 489. C y t . z a : L e s s a , op. cit.,

DANUTA

174

PENKALA

freudowskich, (z posłużeniem się j a k o k l u c z e m k o m p l e k s e m Edypa), jaką
przeprowadza O t t o R a n k .
R. W . W i l l i a m s o n uważa Maui'ego za jednego z członków „rodziny
M a u i c h " — bogów związanych z p o d z i e m n y m światem ognia. T w i e r d z i ,
że najważniejszy z M a u i c h — bóg ognia i wulkanów, mający siedzibę
w k r a i n i e podziemnej, był najstarszym z bogów polinezyjskich, czczonych
przez pierwszą falę imigrantów, którzy przywędrowali n a t e r e n Polinezji.
D r u g a fala — przyniosła k u l t w i e l k i e g o boga Tangaroa, który wyparł k u l t
Maui'ego — boga ognia. W i l l i a m s o n uznaje, że t e n M a u i , który jest przed­
m i o t e m naszych rozważań, jest bohaterem k u l t u r o w y m , żyjącym n a z i e m i ,
a ze światem p o d z i e m n y m łączy go j e d y n i e zdobycie ognia . W i l l i a m s o n
podkreśla, że M a u i jest często p i e r w s z y m człowiekiem, ale w y n i k a t o
m o i m zdaniem z błędnego utożsamienia M a u i ' e g o
z T i k i — stwórcą
pierwszego człowieka albo p i e r w s z y m człowiekiem (ucieleśnieniem siły
prokreacyjnej).
40

41

42

E. S. C. H a n d y w a h a się, czy o p i e w a n y c h przez Polinezyjczyków p r z y ­
gód Maui'ego n i e zaliczyć raczej d o dziedziny f o l k l o r u niż d o sfery
religii .
D l a stwierdzenia, czy można rzeczywiście uznać Maui'ego za bohatera
k u l t u r o w e g o , konieczne jest przeanalizowanie mitów w g przyjętych
uprzednio kryteriów (cechy 1-3).
Pochodzenie Maui'ego było arystokratyczne. Według niektórych prze­
kazów był o n synem boga, często m a boskich przodków w świecie p o d ­
z i e m n y m . Jego m a t k a jest najczęściej kobietą żyjącą n a ziemi. W wersjach
przyjmujących, że ojciec Maui'ego jest bogiem, już samo urodzenie nadaje
b o h a t e r o w i status półboga. M a u i b y w a poczęty i urodzony w niezwykły
sposób. N p . w w e r s j i hawajskiej jego m a t k a H i n a stała się brzemienna
po założeniu znalezionej przepaski biodrowej. N a r o d z i n y Maui'ego w g tej
w e r s j i były również niezwykłe: H i n a zniosła jajko, z którego wyszedł
bohater .
43

44

M a u i jest często p o r o n i o n y m albo przedwcześnie u r o d z o n y m dzieckiem
porzuconym przez matkę (matka rzuca go w morze — w wersjach z N o w e j
Zelandii i Tahiti).
O . R a n k , The Myth
Myth — Ritual Theory,

4 0

The

of the Birth
of the Hero, 1908. C y t . z a : W . В a s c o m ,
„Journal of A m e r i c a n F o l k l o r e " , t. 7 0 : 1957, s. 109^112.

R . W. W i l l i a m s o n , Religious
and Cosmic
Beliefs
of Central
C a m b r i d g e 1933, v o l . I , & 107-108, 302-303, 316, 318-320; v o l . I I , s. 154-155.
4 1

Polynesia,

M a u i często n o s i p r z y d o m e k — tikitiki;
na Samoa przydomek ten — Ti'iti'i
występuje s a m o d z i e l n i e j a k o imię bohatera, który jest o d p o w i e d n i k i e m Maui'ego.
4 2

E . S. C . H a n d у, Polynesian
l u l u 1927, s. 118.
4 3

Religion,

В.

P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 34, H o n o ­

L e s s a, op. cit., s. 291; J . G . F r a z e r, Myths
1930, s. 86.
4 4

of the Origin

of Fire,

London

BOHATER

175

KULTUROWY

Wiele przekazów przypisuje M a u i ' e m u n a d n a t u r a l n i e szybkie dojrze­
w a n i e — typową cechę bohaterów. W niektórych wersjach porzuconego
chłopca wychowują jego- przodkowie, którzy uczą go potężnych formuł
magicznych .
45

M a u i jest obdarzony n a d n a t u r a l n y m i siłami: n a Nowej Z e l a n d i i nazy­
wają go maka walu — „ o ośmiu t w a r z a c h " , co oznacza zdolność wszechw i d z e n i a . Według przekazu z T a h i t i M a u i posiadał osiem g ł ó w . S k u ­
teczność czynów Maui'ego jest konsekwencją jego potężnej mana
oraz
mana znanych m u zaklęć. Stąd wywodzą się rozmaite jego zdolności, t a k ie
j a k p r z y b i e r a n i e gigantycznych rozmiarów, dowolne przemienianie się
w p t a k a l u b inne zwierzę, w i e l k a siła fizyczna i t p .
A l e M a u i nie jest wszechmocny. Niektórych czynów dokonuje dopiero
dzięki pomocy i i n s t r u k c j i i n n y c h , potężniejszych istot. N i e wszystkie
przedsięwzięcia bohatera są udane. Według m i t u maoryjskiego M a u i zginął
w e wnętrzu H i n e - n u i - t e - p o w s k u t e k pomyłki w karakia — r y t u a l n y c h
słowach, które recytował n a d n i m ojciec. A więc, zgodnie z tą wersją
(podobnie j a k w micie z Samoa) M a u i był śmiertelny. A l e w przekazach
z w i e l u i n n y c h w y s p M a u i wstępuje do nieba, d o k r a i n y podziemnej albo
po p r o s t u znika .
46

47

i8

49

Podsumowując można stwierdzić, że M a u i jest człowiekiem posiada­
jącym cechy nadnaturalne. N a d l u d z k i e siły są w y n i k i e m jego dyspozycji
wewnętrznych, pomnożonych n i e k i e d y dzięki pomocy bóstw. M a u i doko­
n u j e niezwykłych czynów dzięki t e m u , że s k u p i a w sobie mana o t a k i m
natężeniu, j a k żaden pospolity człowiek. A l e jego możliwości są o g r a n i ­
czone, pozostaje człowiekiem.
A b y sprawdzić, czy postać Maui'ego odpowiada k r y t e r i u m pierwszemu,
t j . czy jest o n dawcą k u l t u r y , należy przeanalizować choćby szkicowo
jego czyny.
Spośród naj powszechniej p r z y p i s y w a n y c h M a u i ' e m u czynów bezpo­
średnio związane z przyniesieniem k u l t u r y jest zdobycie ognia i przeka­
zanie go l u d z i o m (ściślej — nauczenie umiejętności u z y s k i w a n i a ognia
przez pocieranie 2 kawałków drewna, choć n i e zawsze jest t o sprecyzo-

4 5

G . G r e y , Polynesian

Mythology,

L o n d o n 1855, s. 18, 19; Standard

Dictionary...,

's. 693.
W e d ł u g Pettazzoniego j e s t to c e c h a b o s k a , najczęściej p r z y p i s y w a n a n a j w y ż ­
s z e m u bóstwu: R . P e t t a z z o n i , Wszechwiedza
bogów, W a r s z a w a 1967, s. 317-318.
4 6

op. cit., v o l . I , s. 110, 168; L e s s a , op. cit., s. 291.

4 7

Williamson,

4 8

H a w a j s k i p r z y d o m e k ku-pua

o z n a c z a „posiadający

mana".

49 w . W . G i l l , Myths
and Songs pom the South
Pacific, L o n d o n 1876, s. 74;
W i l l i a m s o n , op. cit, v o l . I , s. 3 5 ; R . T . A i t к e n, Ethnology
of Tubuai, B . P. B i ­
shop M u s e u m b u l l . 70, H o n o l u l u 1930, s. 103; E . W. G i f f o r d , Tongan Myths and
Tales, B . P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 8, H o n o l u l u 1924, s. 11.

176

DANUTA

PENKALA

wane). Z reguły bohater zdobywa ogień od swego przodka — boga ognia,
w p o d z i e m n y m świecie, dzięki zastosowaniu szeregu f o r t e l i . M i t o zdoby­
ciu ognia n i e występuje jedynie na wyspach T u a m o t u , Rotuma, Uvea
i Futuna .
Inne m i t y związane z przekazaniem przez Maui'ego p e w n y c h dóbr
k u l t u r o w y c h l u d z i o m n i e są t a k rozpowszechnione i rozbudowane j a k
powyższy. N i e m n i e j , n i e m a l n a każdej w y s p i e p r z y p i s y w a n e są M a u i ' e m u
jakieś czyny d a w c y dóbr k u l t u r o w y c h . Najczęściej jest t o wprowadzenie
u p r a w y niektórych roślin, zaakcentowane zwłaszcza w m i t a c h z Samoa
i Tonga. M a u i przekazał też l u d z i o m i n n e umiejętności oraz narzędzia.
Według m i t u z Rarotonga przekazał o n l u d z i o m sztukę tatuowania. W y ­
nalazł cenne przyrządy: włócznię z zadziorami, specjalny więcierz n a
węgorze, i n s t r u m e n t n a w i g a c y j n y . Niektóre czyny pośrednio wiążą się
z w p r o w a d z e n i e m k u l t u r y : n p . umieszczenie n a niebie p e w n y c h gwiazd,
w g których orientowano się w żegludze, a także zwolnienie biegu słońca
czy podniesienie nieba. A l e c z y n y t e ściślej i bezpośrednio łączą się z po­
stacią
transformera.
5 0

51

Należy jeszcze wspomnieć o p e w n y c h m i t a c h z T u b u a i i T a h i t i , mówią­
cych, że M a u i był w i e l k i m kapłanem, budującym n a poszczególnych
wyspach marae, c z y l i świątynie. W m i t a c h t a h i t y j s k i c h M a u i określony
jest j a k o pierwszy kapłan w i e l k i c h bogów, który ustanowił rytuały
i wzniósł pierwszą świątynię { w Opoa n a H a v a i ' i t j . Raiatea). Był p r o r o ­
k i e m , wędrującym od w y s p y d o wyspy, budującym świątynie i zakładają­
c y m stan kapłański. Z m i t u w y n i k a jednak, że nie był t o M a u i - t i ' i t i ' i —
bohater k u l t u r o w y , który dokonał t y p o w y c h d l a Maui'ego czynów, ale
jego najstarszy b r a t M a u i - m u a . M a u i - m u a może być u z n a n y za bohatera
k u l t u r o w e g o (choć o znaczeniu l o k a l n y m ) .
52

I n n e spośród czynów Maui'ego, najczęściej o p i s y w a n y c h w m i t a c h , t o
przede w s z y s t k i m t y p o w e dokonania transformera,
będące n i e k i e d y j e d n o ­
cześnie przedsięwzięciami demiurga. Powszechnie przypisuje się M a u i ' e m u
wyłowienie wysp, podniesienie nieba, regulowanie b i e g u słońca. M i t y
o t y c h czynach bohatera są bardzo rozbudowane. W szeregu mitów M a u i
dokonuje i n n y c h czynów, będących uzupełnieniem stworzenia kosmosu:

5 0

L e s s a, op. cit., s. 375.

M a u i ofiarował l u d z i o m rośliny u p r a w n e według mitów z S a m o a , T u a m o t u
( W i l l i a m s o n , op. cit, v o l . И, s. 156-157, 178), T o n g a ( G i f f o r d , op. cit., s. 18),
umiejętność t a t u o w a n i a — w w e r s j i z R a r o t o n g a ( W i l l i a m s o n , op. cit., vol. I I ,
s. 169), włócznię z z a d z i o r a m i i i n n e narzędzia (Standard
Dictionary...,
hasło: M a u i ,
nie p o d a n o skąd pochodzi t e n p r z e k a z ) .
5 1

T . H e n r y , Ancient
Tahiti,
B . P. B i s h o p M u s e u m
s. 429-431, 408-409; A i t к e n, op. cit, s. 103.
5 2

b u l l . 48, H o n o l u l u 1928,

BOHATER

KULTUROWY

177

np. umieszczenia n a niebie niektórych gwiazd, s c h w y t a n i a nieprzyjaznych
l u d z i o m wiatrów .
D o dobroczynnych dzieł z zakresu czynów transformera
należy też
unicestwienie gnębiących l u d z i potworów. Opowiadania o t a k i c h czynach
Maui'ego s p o t y k a m y na wyspach Tonga, n i e są one jednak szczególnie
rozpowszechnione w P o l i n e z j i . Opisywaną w niektórych m i t a c h próbę
zdobycia przez Maui'ego nieśmiertelności można uznać za c z y n
transfor­
mera zmierzający d o zmiany porządku świata. Wersja t a k a występuje
na T u a m o t u ; M a u i próbuje w niej uzyskać d l a l u d z i nieśmiertelność, któ­
rej pozbawił i c h T i k i . Ponosi jednak klęskę — podobnie j a k w m i c i e
m a o r y j s k i m . A l e w g tego ostatniego^ przekazu do czasów Maui'ego n i e było
śmierci. Ginąc w e wnętrzu bogini, M a u i zapoczątkował śmierć n a z i e m i .
A więc w t y m w y p a d k u nie pełni on r o l i dobroczyńcy, usiłującego zdo­
być d l a l u d z i wieczne życie .
53

54

5S

Czas, w którym M a u i dokonuje s w y c h czynów
N a podstawie mitów można wnioskować, że dzieła Maui'ego miały
miejsce już po s t w o r z e n i u z i e m i i l u d z i , choć przed ostateczną stabilizacją
świata. M a t k a Maui'ego l u b jego ojciec — względnie oboje — są ludźmi,
żyją n a ziemi. M a u i m a z reguły starszych braci. N i e jest więc p i e r w s z y m
człowiekiem. A l e z a n i m M a u i dokonał s w y c h czynów, świat nie wyglądał
tak, j a k dziś. D n i były krótkie, bo słońce bardzo szybko i nieregularnie
przesuwało się po horyzoncie. Niebo było t a k nisko, że ludzie m u s i e l i
pełzać. Ludzie n i e u m i e l i uzyskiwać ognia i j e d l i pożywienie surowe, n i e
znali w i e l u narzędzi, technik, roślin u p r a w n y c h . Właśnie M a u i , obok i n ­
n y c h postaci m i t y c z n y c h , przeobraża świat, ulepsza go, dopełniając dzieła
stworzenia. Wprowadza też pewne dobra k u l t u r o w e . A więc czas, w któ­
r y m M a u i działa, można uznać za okres m i t y c z n y , przed ostatecznym
uporządkowaniem świata.
M a u i jako przechera
W postaci Maui'ego wyraźnie zaakcentowane są cechy przechery. N a
Nowej Z e l a n d i i z w a n y jest o n „Mauim od tysiąca sztuczek". Z t y m i
właściwościami łączy się powszechnie przypisywana M a u i ' e m u umiejęt­
ność przeobrażania się (służąca d o k o n y w a n i u r o z m a i t y c h sztuczek). Szereg
tricków Maui'ego występuje w micie o zdobyciu ognia. Przebiegłość
G i l i , op. cit., s. 74; E . i Р. В e a g 1 e h o 1 e, Ethnology
of Pukapuka, В. P. B i ­
s h o p M u s e u m b u l l . 150, H o n o l u l u 1938, s. 349; W i l l i a m s o n , op. cit., vol. I,
s. 145-146.
5 3

я

"Williamson,

op. cit., vol. I, s. 210, vol. I I , s. 144; G r e y ,

57-58.
5 5

G r e y , op. cit., s. 54-58.

12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1

op. cit., s. 54,

178

DANUTA

PENKALA

i s p r y t pozwala bohaterowi skutecznie dokonać także i n n y c h dzieł: n p .
schwytania słońca, wyłowienia w y s p .
Niektóre t r i c k i Maui'ego n i e wiążą się z jego głównymi czynami.
Samodzielnie n p . występuje złośliwa sztuczka — a mianowicie przemie­
nienie w psa szwagra bohatera —- I r a w a r u . M a u i m a więc niezwykłe
zamiłowanie d o psot i sztuczek, jest przebiegły, b y w a złośliwy, zazdrosny,
mściwy, l u b i chełpić się swą siłą. Łączy w swej naturze cechy dobroczyn­
nego bohatera k u l t u r o w e g o z właściwościami przechery. Jest to wewnętrz­
na dwoistość t e j postaci.
56

5 7

A l e w m i t a c h dostrzegalny jest też d r u g i t y p d u a l i z m u , choć n i e w f o r ­
mie całkowicie rozwiniętej. Jest o n w i d o c z n y w antagonizmie między
M a u i m — bohaterem k u l t u r o w y m , podejmującym w i e l k i e przedsięwzięcia
dla dobra ludzkości, a jego braćmi, którzy w większości mitów przeszka­
dzają m u w t y c h wysiłkach, sprawiając, że n i e zawsze są one w pełni
skuteczne. T e n antagonizm przejawia się przede w s z y s t k i m p r z y o k a z j i
wyławiania wysp, czynu, którego M a u i dokonuje z reguły w asyście b r a c i .
Wrogość między braćmi widoczna jest szczególnie w m i c i e m a o r y j s k i m .
W. Lessa pisze, że antagonizm między M a u i m i jego starszymi braćmi
wyraża k o n t r a s t między mądrością i głupotą, c z y n i e n i e m dobra i czynie­
n i e m z ł a . A l e t e n d u a l i z m n i e występuje aż t a k ostro, b o przecież s a m
M a u i także posiada cechy złośliwego oszusta. Poza t y m w niektórych
opowiadaniach bracia współpracują p r z y wyławianiu wysp, a w m i t a c h
m a o r y j s k i c h — bracia, którzy przeszkadzali M a u i ' e m u p r z y t e j czynności,
pomagają m u w s c h w y t a n i u słońca.
58

Dostrzegamy więc jednoczesne występowanie połączonych cech boha­
tera k u l t u r o w e g o i przechery w osobie Maui'ego oraz — choć n i e w j a ­
skrawej f o r m i e — opozycji: M a u i — jego bracia.
Jak w y n i k a z powyższego omówienia, M a u i , p o p u l a r n y bohater p o l i ­
nezyjskich mitów, spełnia wyróżnione uprzednio w a r u n k i , co pozwala
określić go m i a n e m bohatera k u l t u r o w e g o . N i e m n i e j n i e można pominąć
f a k t u , że w postaci tej cechy transformera,
częściowo demiurga, zdają się
nieraz przeważać n a d właściwościami bohatera k u l t u r o w e g o sensu
stricto.
Działając i j a k o bohater k u l t u r o w y , i jako transformer,
M a u i jest zarazem
przecherą.
B. I N N E P O S T A C I W M I T O L O G I I P O L I N E Z Y J S K I E J ,
DOKONUJĄCE CZYNÓW T Y P O W Y C H D L A B O H A T E R A K U L T U R O W E G O

Charakterystyczne czyny bohatera k u l t u r o w e g o są przypisywane w m i ­
tach polinezyjskich najrozmaitszym postaciom.
5 6

Przegląd tricków M a u i ' e g o : L e s s a , op. cit., s. 106, 113-114, 326-330.

5 7

W p r z e k a z i e m a o r y j s k i m , G r e y , op. cit., s. 150-151.

5 8

L e s s a , op. cit., s. 82.

BOHATER

KULTUROWY

179

Często są t o bogowie: zarówno główne bóstwa, powszechnie znane
w Polinezji, j a k i bóstwa drugorzędne i lokalne. Czasem w postaci jakiegoś
m i t u , noszącej imię znanego boga, rozpoznajemy cechy bohatera m i t y c z ­
nego, którego m i a n e m boga n i e da się określić. Prawdopodobnie są t o
postaci odrębnego pochodzenia — wodzowie, którzy, uważani za p o t o m ­
ków bogów, p r z y j m o w a l i często' i c h imiona.
P e w n e postaci mitów, spełniające wyróżnione uprzednio w a r u n k i , moż­
na nazwać herosami k u l t u r o w y m i , ale przeważnie są t o bohaterowie
l o k a l n i , n i e z n a n i poza daną wyspą czy archipelagiem albo j e d y n i e t a m
pełniący takie funkcje. Często dokonują o n i t y l k o pojedynczych czynów
charakterystycznych d l a d a w c y k u l t u r y . Nierzadko imię takiego bohatera
jest p o p r o s t u podstawiane w m i t a c h w miejsce Maui'ego. Czasem dana
postać towarzyszy M a u i ' e m u i pomaga m u w jego przedsięwzięciach.
W p e w n y c h w y p a d k a c h widoczne jest przemieszanie postaci, i c h i m i o n a
bywają t r a k t o w a n e zamiennie.
W niektórych opowiadaniach o l o k a l n y m bohaterze n i e mówi się, iż
przyniósł o n jakieś dobra k u l t u r o w e ludzkości, lecz że nauczył p e w n y c h
umiejętności l u d z i z i n n e j w y s p y i sprowadził n i e znane i m rośliny u p r a w ­
ne. Są to raczej bohaterowie legendarni, nie posiadający z reguły n a d ­
przyrodzonych sił i n i e działający w okresie m i t y c z n y m . Czas działalności
danej postaci t r u d n o n i e j e d n o k r o t n i e określić j a k o niewątpliwie m i t y c z n y
czy legendarny, t j . „historyczny". P e w n e czyny związane z wprowadze­
n i e m k u l t u r y , zwłaszcza n i e dotyczące elementarnych j e j podstaw, mogą
odnosić się d o okresu późniejszego, już p o stabilizacji świata i u t w o r z e n i u
głównych zrębów k u l t u r y . Dlatego t a k przydatne dla oznaczenia okresu
j a k o „mitycznego" są cechy transformera
u danej postaci.
Spośród głównych bóstw polinezyjskich czyny właściwe bohaterowi
k u l t u r o w e m u przypisuje się przede w s z y s t k i m bogu Tangaroa, który
w g niektórych przekazów dał l u d z i o m pewne g a t u n k i roślin u p r a w n y c h ,
pierwszą sieć, wprowadził (w m i c i e samoańskim) umiejętność b u d o w y
łodzi i domów.
Bóg Tane — j a k głosi m i t m a o r y j s k i — przyniósł l u d z i o m świętą
wiedzę i święty ogień z nieba. Rongo* w N o w e j Z e l a n d i i i n a Hawajach
(znany t a m j a k o Lono) jest bogiem i ojcem roślin u p r a w n y c h . Uważany
jest też za przodka i nauczyciela kapłanów zajmujących się lecznictwem .
Siostra i żona L o n o — L a k a była założycielką H u l a , i n s t y t u c j i związanej
z rytuałem płodności. B o g u T u przypisuje się w micie m a o r y j s k i m w y n a ­
lezienie sideł, sieci oraz kija-kopaczki .
59

60

61

5 9

6 0

6 1

G i l i , op. cit., в. 14.
H a n d y , op. cit., s, 110-111, 113.
G г e у, op. cit., s. 11.

180

DANUTA

PENKALA

Tak więc wszyscy najważniejsi bogowie polinezyjscy uważani są za
dawców p e w n y c h dóbr k u l t u r o w y c h .
H i n a (Sina, Ina) jest postacią znaną w całej Polinezji. W m i c i e z Rarotonga H i n a — b o g i n i zeszła z nieba, b y nauczyć mieszkanki ziemi w y p l a ­
tania m a t i bicia tapy. A l e H i n a działa też j a k o śmiertelniczka. Z epizodem
jej podróży n a wyspę, n a której żył j e j przyszły mąż — T i n i r a u , łączy się
często wprowadzenie przez Hinę tatuażu. H i n a jest związana z n a r o d z i ­
n a m i dzieci: w o p o w i a d a n i u m a r k i z y j s k i m uczy k o b i e t y rodzić, w micie
z T u b u a i zabija ludożerczym ę zjadającą nowo narodzone dzieci . W m i ­
t o l o g i i maoryjskiej H i n e t e i w a i w a jest opiekunką narodzin, nauczycielką
s z t u k i t k a n i a i i n n y c h kobiecych umiejętności, ustanowicielką kobiecych
f u n k c j i społecznych i r y t u a l n y c h . Johansen nazywa ją bohaterką k u l t u r o ­
wą k o b i e t . W t y c h spośród o m a w i a n y c h przypadków, w których H i n a
w p r o w a d z a pewne dobra k u l t u r o w e j a k o kobieta o zdolnościach n a d p r z y ­
rodzonych, ale n i e bogini, można uznać ją za bohaterkę kulturową.
62

6 3

O r o — bóg w o j n y z T a h i t i , jest p a t r o n e m b r a c t w a A r i o i . Synowie jego
i ziemskiej k o b i e t y albo on sam są założycielami tego stowarzyszenia.
H a n d y uważa, że o d p o w i e d n i k i e m O r o jest K o r o znany z Mangaia . A l e
j a k w y n i k a z m i t u , K o r o jest raczej półbogiem a n i e bogiem, m i t y c z n y m
nauczycielem p e w n y c h tańców . Można więc uznać go za lokalnego boha­
tera k u l t u r o w e g o .
Postaciami podobnego t y p u są: F a i , który w g jednej z w e r s j i m a r k i zyjskich zdobył ogień i nauczył l u d z i gotowania żywności, V e e t i n i z M a n ­
gaia, który wprowadził ceremonię eva odprawianą n a cześć zmarłych .
W h a k a t a u w g niektórych opowiadań m a o r y j s k i c h wprowadził instytucję
zemsty w r a z z o d p o w i e d n i m i zaklęciami zapewniającymi j e j powodzenie.
A p a k u r a nauczyła l u d z i s z t u k i opłakiwania zmarłych i dała w s w y m
lamencie n a d zmarłym wzorzec podżegania do zemsty. T u r a w g niektó­
r y c h w e r s j i ustanowił rytuał związany z urodzeniem d z i e c k a .
64

65

66

67

Postaci te są znane t y l k o lokalnie, przypisuje się i m ustanowienie
pojedynczych i n s t y t u c j i czy zwyczajów. Często b r a k u j e wystarczająco
p e w n y c h danych, że działały one w okresie m i t y c z n y m .
Przykładem bohatera mitycznego o n a d l u d z k i c h cechach, ale n i e będą­
cego bohaterem k u l t u r o w y m , jest T a w h a k i — postać bardzo popularna

op. cit., s. 118; G i l l , op. c i t . , s. 90-95; A i t к e n, op. cit., s. 104-105.

6 2

Handy,

6 3

J . P . J o h a n s e n , The Maori

and his Religion

in its Non-Ritualistic

Aspects,

K e b e n h a v n 1954, s. 228.
op. cit., s. 110, 308.

6 4

Handy,

6 6

G i l l , op. cit., s. 100-104.

6 6

E . S. C . H a n d y, Marquesan

1930, s. 103-104; H a n d y ,
6 7

Legends,

Polynesian...,

B . P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 69, H o n o l u l u

s. 260-262.

J o h a n s e n , op. cit., s. 155-156, 159-160.

BOHATER

181

KULTUROWY

w Polinezji. Posiada o n niezwykłe siły i dokonuje czynów przekraczają­
c y c h możliwości zwykłego śmiertelnika. A l e jedynie w sporadycznych
w y p a d k a c h przypisuje m u się wprowadzenie i n s t y t u c j i zemsty, co pozwo­
liłoby go uznać za bohatera k u l t u r o w e g o .
Inną, szeroką znaną w P o l i n e z j i postać i m i e n i e m Rata, należy uznać
raczej za bohatera legendarnego — podróżnika i odkrywcę. Według
legendy z A i t u t a k i był t o wódz żyjący n a Rarotonga, słynny żeglarz
odkrywający n o w e lądy. Rata b u d u j e łódź p r z y pomocy ptaków i duchów
lasu. A l e t y l k o niektóre przekazy maoryjskie mówią, że była t o pierwsza
łódź n a z i e m i . W t r a d y c j i p e w n y c h p l e m i o n m a o r y j s k i c h Rata jest
ustanowicielem z w y c z a j u k r w a w e j zemsty. A więc, sporadycznie, Rata
wprowadza pojedyncze dobra k u l t u r o w e .
68

6 9

Należy wspomnieć, że wiele postaci bohaterów, zarówno' m i t y c z n y c h
j a k i legendarnych, posiada cechy przechery. Wiele cech tego" t y p u posia­
dają T a w h a k i , T i k i , K o r o .
Można stwierdzić, że poza M a u i m j e d y n i e H i n a występuje w r o l i
b o h a t e r k i k u l t u r o w e j , znanej z mitów n a w i e l u wyspach polinezyjskich.
Oprócz t y c h p o p u l a r n y c h postaci s p o t y k a m y p e w n y c h l o k a l n y c h bohate­
rów k u l t u r o w y c h . Często niektóre c z y n y d a w c y k u l t u r y p r z y p i s y w a n e są
bogom, których j e d n a k n i e można określać m i a n e m „bohaterów k u l t u ­
rowych".
C. P R O B L E M H I S T O R Y C Z N O S C I B O H A T E R A
MITÓW P O L I N E Z Y J S K I C H

KULTUROWEGO

Imię Maui'ego s p o t y k a m y często w genealogiach polinezyjskich (zwła­
szcza r o d z i n arystokratycznych). Także i m i o n a l o k a l n y c h bohaterów k u l ­
t u r o w y c h występują w miejscowych lineażach. A l e n i e dowodzi t o h i s t o ryczności t y c h postaci. Genealogie są przecież swoistą odmianą m i t u e w o ­
lucyjnego, rozpoczynają się często od i m i o n najwyższych bogów.
Postacią, którą możemy uznać za bohatera k u l t u r o w e g o , i co d o której
znajdujemy pewne dane wskazujące n a rzeczywiste j e j istnienie, jest
M a u i — kapłan w przekazach z T a h i t i i T u b u a i . Mógł t o być istotnie
kapłan — p r o r o k , wędrujący z w y s p y n a wyspę, zakładający świątynie
i rozpowszechniający k u l t w i e l k i c h bogów. Prawdopodobne jest, że roz­
przestrzeniał o n k u l t boga w o j n y Oro, bo istnieje świadectwo, że pierwsze
marae zbudował w Opoa n a wyspie Raiatea, t j . w p i e r w o t n y m ośrodku
k u l t u Oro. N i e m n i e j , n i e m a pewności, że t r a d y c j a uczyniła jednego,
konkretnego kapłana w i e l k i m M a u i m — p r o r o k i e m . Nawet, g d y b y t a k
było, n i e można b y ustalić czasu jego działalności, bo czyny jego są r z u ­
towane w mityczną przeszłość.
68

6 9

s. 175.

Tamże, s. 159-160; G r e y , op. c i t , s. 59-64.
G i l l , op. cit., s. 142-145; G r e y , op. cit,

s. 111-114; J o h a r i s e n , op. cit.,

182

DANUTA

PENKALA

S p o t y k a m y opowiadania t y p u legendarnego, w których przybysz z i n ­
nej w y s p y wprowadza p e w n e dobra k u l t u r o w e . Możliwe, że n i e k i e d y
czyny t a k i e j postaci p r o j e k t o w a n e były w epokę mityczną i wówczas
w przekazach jest m o w a o bohaterze k u l t u r o w y m , który ofiarował l u d z ­
kości jakieś d a r y . N i e można wykluczyć prawdopodobieństwa, że w p e w ­
n y c h p r z y p a d k a c h czyniono bohaterem k u l t u r o w y m jednego z p i e r w s z y c h
ludzi, którzy wylądowali n a danej wyspie. N a przykład t r a d y c j a z Uvea
mówi, że p i e r w s z y m i ludźmi, którzy p r z y b y l i n a tę wyspę, b y l i d w a j
bracia a l b o ojciec i s y n o i m i o n a c h Maui-atalanga i M a u i - k i s i k i s i . O n i też
b y l i protoplastami ludności w y s p Tonga . Wydaje sę jednak, że w opisa­
n y m wyżej p r z y p a d k u (i i n n y c h tego rodzaju), m i t y c z n y c h bohaterów
stawiano po p r o s t u n a początku genealogii r o d z i n a r y s t o k r a t y c z n y c h i od
t y c h postaci w y w o d z o n o pochodzenie populacji w y s p y , „dorabiając" opo­
w i a d a n i a o n i c h j a k o o p i e r w s z y c h przybyszach.
70

D. ZRÓŻNICOWANIE G E O G R A F I C Z N E MITÓW O B O H A T E R Z E K U L T U R O W Y M

Należy zbadać, j a k i e c z y n n i k i mogły wpłynąć n a zróżnicowanie postaci,
którym przypisuje się c z y n y bohatera k u l t u r o w e g o n a r o z m a i t y c h w y s p a c h
Polinezji. W j a k i e j mierze jest t o w y n i k i e m ogólnych koncepcji kosmogon i c z n y c h i teologicznych, a w j a k i m stopniu wpływów z insiych obszarów
kulturowych?
Ponieważ zdobycie ognia jest powszechnie przypisywane M a u i ' e m u ,
a inne c z y n y z zakresu w p r o w a d z e n i a k u l t u r y są dokonywane przez bardzo
różne postaci, należy wziąć p o d uwagę także czyny transformera
— te,
które s p o t y k a m y n i e m a l n a w s z y s t k i c h w y s p a c h (prześledzenie t y c h m o ­
tywów p o z w o l i wysnuć pewniejsze w n i o s k i co do> czynników zróżnico­
wania).
W zachodniej części obszaru polinezyjskiego znaczną rolę j a k o dawca
k u l t u r y i transformer,
dokonujący niektórych czynów-, p r z y p i s y w a n y c h
z w y k l e M a u i ' e m u , o d g r y w a Tangaroa, który jest n a t y m terenie najważ­
niejszym z bogów, stwórcą. Jedna z w e r s j i z Samoa, przypisująca bogu
Tangaroa u t w o r z e n i e w y s p z rzuconego z nieba kamienia, w k o m p o n o w a n a
jest w m i t kosmogoniczny. Wersję o p o w s t a n i u w y s p ze zrzuconego z n i e ­
ba t w o r z y w a znajdujemy t y l k o w zachodniej Polinezji. Według W . Lessa
jest ona r e z u l t a t e m wpływów melanezyjskich i m i k r o n e z y j s k i c h .
W e wschodniej części Polinezji, gdzie występuje cała „rodzina" bogów,
widoczna jest też większa rozmaitość postaci dokonujących czynów boha­
tera k u l t u r o w e g o . I t a k n p . roślin u p r a w n y c h dostarczają Tangaroa
(w m i c i e z Mangaia), H i n a (na T u a m o t u ) , M a u i (Nowa Zelandia). H i n i e ,
j a k już wspomniano, przypisuje się wprowadzenie w i e l u umiejętności
71

7 0

E . G . B u r r o w s , Ethnology

1937, s. 18.
7 1

L e s s a , op. cit., s. 286.

of Uvea, В. P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 138, H o n o l u l u

BOHATER

183

KULTUROWY

i f u n k c j i kobiecych. N a Wyspach T o w a r z y s t w a bóg-stwórca Tangaroa n i e
o d g r y w a specjalnej r o l i d a w c y k u l t u r y czy transformera.
Popularną p o ­
stacią n a Wyspach T o w a r z y s t w a i Wyspach Cooka jest R u — t o w a r z y ­
szący M a u i ' e m u l u b zastępujący go p r z y podniesieniu nieba. N a H a w a ­
j a c h niektórych dzieł bohatera k u l t u r o w e g o d o k o n u j e bóg Lono> (Rongo),
ale n i e zastępuje Maui'ego w jego czynach.
Dzieło zdobycia d l a l u d z i ognia jest powszechnie
przypisywane
M a u i ' e m u , który dokonuje go z w y k l e w g jednego w z o r u . Różnice dostrze­
g a m y w regionach p e r y f e r y j n y c h . N a N o w e j Z e l a n d i i M a u i t y l k o pośred­
n i o przyczynia się d o przekazania l u d z i o m ognia. N a Hawajach natomiast
M a u i dokonuje swego c z y n u w zupełnie i n n y sposób, a m i a n o w i c i e uczy
się uzyskiwać ogień przez pocieranie kawałków d r e w n a o d ptaka aloe, któ­
rego schwytał w g wskazówek m a t k i . A l e , wyjąwszy sporadyczną wersję
z Markizów, t y l k o w g m i t u z w y s p T o k e l a u ogień z d o b y w a L u (Ru), a n i e
M a u i . A r c h i p e l a g T o k e l a u można uznać za r e g i o n przejściowy między
zachodnią i wschodnią Polinezją. L u dokonuje t u w i e l u czynów p r z y p i s y ­
w a n y c h z w y k l e M a u i ' e m u . Bardzo charakterystyczne jest też występo­
wanie obok siebie mitów o M a u i m (pochodzących ze wschodniej Polinezji)
oraz o T i k i t i k i (wywodzących się z Samoa, gdzie T i k i t i k i jest odpowied­
n i k i e m Maui'ego).
72

73

Podsumowując, można stwierdzić, że dane z mitów pozwalają dość
wyraźnie wyodrębnić zachodnio- i wschodniopolinezyjski obszar k u l t u ­
r o w y . W części zachodniej n a p i e r w s z y p l a n w y b i j a się znaczna r o l a boga
Tangaroa. We wschodniej — rozmaite bóstwa dokonują różnych czynów
bohaterskich. A l e postać Maui'ego występuje w całej Polinezji (z wyjąt­
k i e m W y s p Ellice). N a zróżnicowanie mitów o czynach bohaterskich w d u ­
żym s t o p n i u wpływają szersze koncepcje, zwłaszcza kosmogoniczne, czyny
transformera
b o w i e m i d e m i u r g a bywają częścią m i t u kosmogonicznego
i w t e d y p r z y p i s y w a n e są bogom.
W części zachodniej obszaru polinezyjskiego dostrzegalne są wyraźne
w p ł y w y m i k r o n e z y j s k i e i melanezyjskie.
III. R O L A MITÓW O B O H A T E R Z E K U L T U R O W Y M
W ŻYCIU

POLINEZYJCZYKÓW

(Z P O D K R E Ś L E N I E M F U N K C J I R Y T U A L N Y C H )

Po przeprowadzeniu analizy formalnej postaci bohatera k u l t u r o w e g o
mitów polinezyjskich należy zastanowić się n a d f u n k c j a m i , j a k i e pełnią
m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m . P r o b l e m t e n omówiony zostanie w r a m a c h

7 2

F r a z e r, op. cit., s. 87-88.

7 3

Powiązanie L u z M a u i m

G. M a c g r e g o r ,

Ethnology

H o n o l u l u 1937, s. 16-17.

wywodzi

of Tokelau

się w e d ł u g
Islands,

В.

Macgregora

z Wysp

P. B i s h o p M u s e u m

Cooka.

b u l l . 146,

184

DANUTA

PENKALA

trzech, w y d z i e l o n y c h schematycznie d l a celów analizy, g r u p zagadnień:
nadawanie znaczenia, uświęcanie środowiska, przedmiotów i prac; p o ­
wiązania r e l i g i j n e ; niektóre funkcje społeczne mitów o bohaterze k u l ­
turowym .
74

A.

NADAWANIE

ZNACZENIA,

UŚWIĘCANIE

ŚRODOWISKA,

PRZEDMIOTÓW

I

PRAC

D l a Polinezyjczyków wszystko to, co i c h otacza — cała n a t u r a , j a k i to,
co n a z y w a m y i c h kulturą, m a swoje praźródło w w y p a d k a c h m i t y c z n y c h
oraz — w znacznie m n i e j s z y m w p r a w d z i e s t o p n i u — legendarnych.
D o ustanowienia porządku kosmicznego, cech k r a j o b r a z u i t p . w dużej
mierze przyczynił się bohater k u l t u r o w y w s w y c h dziełach
transformera
oraz „przy o k a z j i " p e w n y c h czynów z zakresu wprowadzenia k u l t u r y .
Z czynami bohatera t u b y l c y wiążą rozmaite elementy krajobrazu, n p . za
hak Maui'ego, którym bohater wyłowił wyspy, uważany jest p e w i e n d a ­
leko wysunięty w morze przylądek nowozelandzki, podobnie j a k i góra
H i k o - R a n g i n a Wyspie Północnej. Górzystość tejże w y s p y jest s k u t k i e m
nieposłuszeństwa b r a c i Maui'ego, którzy zaczęli kroić wyspę wyłowioną
w postaci r y b y , przed o d p r a w i e n i e m koniecznego rytuału. W y s p y M a n i h i k i i Rakahanga były wyłowione w całości, rozdzieliły się w s k u t e k s i l ­
nego stąpnięcia Maui'ego podczas jego w a l k i z I k u — r y b a k i e m z R a r o tonga .
7S

Również charakterystyczne cechy niektórych zwierząt są efektem dzia­
łań bohatera: n p . czarne czy czerwone p l a m y na u p i e r z e n i u p e w n y c h ga­
tunków ptaków miały powstać w s k u t e k uderzenia p t a k a przez Maui'ego
rozpalonym patykiem .
Z podanych przykładów widać, że elementy środowiska naturalnego
nie są d l a krajowców czymś p r z y p a d k o w y m . Są śladami, pozostałościami
działań bohaterów czy bogów i jako t a k i e uzyskują znaczenie. Szczególną
wartość mają też pewne p r z e d m i o t y uważane za narzędzia, którymi bóg
albo bohater dokonywał s w y c h czynów. Są t o cenne skarby, obdarzone
wielką mana, która zasila grupę mającą d a n y przedmiot w posiadaniu.
N a przykład n a wyspach Tonga przechowywano h a k Maui'ego, którym
bohater wyłowił w y s p y . Haczyk Maui'ego p r z e c h o w y w a l i też mieszkańcy
Markizów i Wysp H a w a j s k i c h . Udział w w y p a d k a c h m i t y c z n y c h nadaje
rzeczy znamię świętości. S k a r b t a k i b y w a używany w sytuacjach r y t u a l ­
n y c h . W życiu codziennym natomiast używa się głównie skarbów p o
przodkach legendarnych, mających m n i e j mana, m n i e j cennych, ale za
t o n i e t a k niebezpiecznych. Zastosowanie takiej rzeczy zapewnia skutecz76

77

74

75

F u n k c j e r y t u a l n e zostaną omówione w p u n k c i e d r u g i m .
L e s s a , op. cit., s. 311; G r e y , op. cit., s. 45; G i l l , op. cit., s. 73-74.
G i l l , op. cit., s. 67-68; В e a g l e h o l e , op. cit., s. 97.

76

N a przykład

7 7

J o h a n s e n , op. cit., s. 100-106; L e s s a , op. cit., s. 311-312.

BOHATER

185

KULTUROWY

ność działania . S k a r b a m i są też dobra k u l t u r o w e , n p . tatuaż, tańce.
A t y c h umiejętności uczy często bohater k u l t u r o w y . O d niego pochodzą
rzemiosła, umiejętności gospodarcze. W swej działalności n a t y m p o l u
człowiek powtarza gesty nauczyciela danej czynności, bez odchyleń od
wzoru. Dokładne, w i e r n e jego odtwarzanie jest w a r u n k i e m skuteczności.
N a przykład n a Mangaia p r z y d o b y w a n i u ognia n i e t y l k o powtarzano
gesty, ale śpiewano też specjalną pieśń-zaklęcie, które uzyskał M a u i od
boga ognia . T y l k o połączenie czynności manualnej i zaklęcia zapewniło
efektywność działania.
78

79

Można zatem stwierdzić, że cechy środowiska naturalnego, a także
umiejętności, zwyczaje, sposoby zachowania są d l a tubylców zdetermino­
wane przez w y p a d k i mityczne.
B . P O W I Ą Z A N I A R E L I G I J N E (A Z W Ł A S Z C Z A R Y T U A L N E )
О CZYNACH BOHATERA KULTUROWEGO

MITÓW

Należy t u zwrócić uwagę n a p r o b l e m k u l t u : czy bohater k u l t u r o w y
b y w a czczony, czy składa m u się ofiary, w z y w a w m o d l i t w a c h ? Generalnie
można odpowiedzieć, że bohater k u l t u r o w y n i e jest p r z e d m i o t e m k u l t u .
Imię Maui'ego sporadycznie występuje w m o d l i t w a c h . H i n a jest czasem
obiektem k u l t u j a k o p a t r o n k a kobiecej działalności, ale w t y m w y p a d k u
prezentuje się raczej j a k o b o g i n i . N i e m n i e j , m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m
są opowieściami s a k r a l n y m i , choć n i e k i e d y bywają zdegradowane d o r o l i
opowiadań r o z r y w k o w y c h . Niektóre f r a g m e n t y mitów mogą być opowia­
dane bez specjalnych r e s t r y k c j i , natomiast i n n e — o większym natężeniu
sakralności — t y l k o z uwzględnieniem wymagań t a b u . Ewentualne p o ­
wiązanie z rytuałem podnosiło niewątpliwie świętość m i t u .
Niektóre m i t y przekazują precedens obowiązującego tabu. Przykła­
d e m może być maoryjskie opowiadanie o M a u i m , w którym bohater k u l ­
t u r o w y zamienia swego szwagra I r a w a r u w psa (od którego pochodzą
wszystkie psy). Ponieważ kobieta była żoną pierwszego psa, w p e w n y c h
plemionach maoryjskićh k o b i e t o m n i e w o l n o jeść psiego mięsa . I n n y
m i t m a o r y j s k i — o nieudanej próbie zniszczenia H i n e - n u i - t e - p o przez
Maui'ego — wskazuje n a zgubne konsekwencje błędu w r e c y t a c j i r y t u a l ­
n y c h słów.
80

Wiele mitów o czynach bohatera k u l t u r o w e g o i i n n y c h postaci d o k o ­
nujących tego t y p u dzieł posiada powiązania z rytuałami. Relacje między
m i t e m a obrzędem mogą mieć r o z m a i t y charakter. Oto k i l k a i c h typów:
1. „Prywatny", p r o s t y r y t — zaklęcie czy rodzaj magicznej m o d l i t w y ,
której każdy może użyć w potrzebie — b y w a powtórzeniem zaklęcia za­
stosowanego po raz pierwszy przez bohatera k u l t u r o w e g o . N a przykład
7 8

J o h a n s e n ,

7 9

Gili,

8 0

J o h a n s e n ,

op.

cit., s. 104-105.

op. cit., s. 207.
op.

cit,

s. 207.

i

186

DANUTA

PENKALA

dokonując zemsty, w y p o w i a d a się zaklęcie, którego użył W h a k a t a u —
pierwszy mściciel.
2. W skład bardziej rozbudowanego rytuału mogą wchodzić takie wła­
śnie słowa obrzędowe użyte p o r a z pierwszy przez bohatera k u l t u r o w e g o .
Jedno zaklęcie może być zastosowane w najrozmaitszych obrzędach. N a
przykład części karakia ( r y t u a l n y c h słów) użytego przez Maui'ego p r z y
wyławianiu W y s p y Północnej wchodzą w skład różnych rytuałów p l e m i o n
m a o r y j s k i c h . Mogą t o być obrzędy proste albo skomplikowane, j a k n p . r y ­
tuał tuapana o d p r a w i a n y d l a ułatwienia n a r o d z i n dziecka . Zaklęcie, któ­
re już kiedyś zapewniło powodzenie, i teraz, n a w e t w odmiennej s y t u a c j i ,
ma wywrzeć analogiczny wpływ.
81

3. Rytuał może być po p r o s t u dokładnym o d t w o r z e n i e m słów i gestów
bohatera k u l t u r o w e g o , który odprawił go p o r a z pierwszy (względnie —
postępowaniem w g wskazówek bohatera, który nauczył ludzi, j a k odpra­
wiać r y t ) . Przykładem mogą być maoryjskie obrzędy u s u w a n i a t a b u z n o ­
w o narodzonego dziecka, z nowego d o m u czy łodzi, odprawiane przez k o ­
bietę zwaną ruahine. K o b i e t a t a reprezentuje H i n e t e i w a i w a — pierwszą,
mityczną ruahine, ustanowieielkę tej f u n k c j i r y t u a l n e j .
82

4. Rytuał może być powtórzeniem w sposób obrzędowy jakiegoś dzia­
łania bohatera, które n i e jest w p r o w a d z e n i e m przez niego r y t u . W skład
obrzędu może wchodzić recytacja m i t u o t y m czynie bohatera. N a p r z y ­
kład w rytuałach m a r k i z y j s k i c h o d p r a w i a n y c h dla uświęcenia nowego
d o m u czy łodzi kapłan r e c y t u j e pieśni odwołujące się do b u d o w y i c h
p r o t o t y p u . A więc podkreśla się, że aktualnie w y k o n a n a praca jest t y l k o
zbudowaniem n a n o w o pierwszej, p r o t o t y p o w e j łodzi czy d o m u . Po­
dobne rytuały s p o t y k a m y w całej Polinezji.
8 3

Cały kompleks rytuałów m a o r y j s k i c h odtwarza rozdzielenie
Nieba
i Z i e m i (Rangi i Papa) przez Tane. Przyczyną szerokiego zastosowania
tego m i t u jest fakt. że rozdzielenie t o było jednocześnie stworzeniem ge­
neralnego' d u a l i z m u : Niebo — Zie m ia = Dzień — Noc = Życie — Śmierć.
Według i n t e r p r e t a c j i J . P. Johansena odtworzeniem c z y n u Tane jest r y ­
tuał wznoszenia p a l i w tuahu — świętym miejscu Maorysów. Tane p o d ­
parł niebo p a l a m i , ale n a j p i e r w odepchnął j e stojąc n a głowie. A więc
zarówno kapłan, który wznosi p a l , j a k i sam p a l — reprezentują boga
Tane. Podniesienie nieba może być też odtworzone w sposób obrzędowy
poprzez odgraniczenie (ogrodzenie palami) świętego obszaru (tuahu), który
reprezentuje niebo. Jest tO' r y t u a l n a separacja Nieba i Z i e m i , D n i a i Nocy,

J . P.
s. 33-34.
8 1

8 2

8 S

Johansen,

Studies

in

Maori

J o h a n s e n , The Maori..., s, 226-228.
H a n d y , Polynesian...,
s. 292-295.

Rites

and

Myths,

K o b e n h a v n 1958,

BOHATER

187

KULTUROWY

Życia i Śmierci, sacrum i profanum.
Takie oddzielenie m a też miejsce
w i n n y c h obrzędach, n p . oczyszczenia l u d z i , którzy zostali w jakiś sposób
skalani, zagrożeni sferą śmierci. Podczas r y t u kapłan wznosi p a l — p rz e d ­
stawia on p a l boga Tane użyty do podparcia nieba. W t e n sposób odizolow u j e się ze strefy życia to, co było jego skalaniem przez pierwiastek
śmierci . „Pal T a n e " pełni ważną funkcję również w w i e l u i n n y c h r y t u a ­
łach. Jego r o l a przejawia się najjaśniej w r y c i e r o z w o d u : separacja R a n g i
i Papa dokonana przez Tane jest archetypem r o z w o d u .
84

Specjalną pozycję wśród kompleksów r y t u a l n y c h Maorysów zajmuje
bogaty rytuał związany z uprawą słodkiego ziemniaka — k u m a r a . Po­
szczególne stadia p r a c i towarzyszące i m r y t y są odtworzeniem obrzędo­
w y m wypadków m i t y c z n y c h . W jednej z w e r s j i m i t u o u z y s k a n i u kumara
Rongomaui ukradł b u l w y z nieba i zapłodnił n i m i swą żonę P a n i - t i n a k u ,
która urodziła potem kumara w wodzie M o n a a r i k i . W karakia używanych
podczas sadzenia kumara pole reprezentuje P a n i zapłodnioną przez Rongo.
Kosz ze świętymi kumara zapładnia święte pole. Kapłan, który niesie
kosz, to Rongo. W t e n sposób celebrowany jest s a k r a l n y związek między
kapłanem a w y d z i e l o n y m , uświęconym kawałkiem pola (czyli między R o n ­
go i P a n i ) . Podczas t a k i c h obrzędów kapłan wciela się w mityczną postać
i a k t u a l i z u j e w y p a d k i mityczne.
8 5

8 6

5. T y p , który charakteryzuje luźniejsze powiązanie między obrzędem
a m i t e m : słowa r y t u a l n e mogą t y l k o wspominać o jakimś czynie bohatera
kulturowego. A l e i t o odniesienie może służyć i d e n t y f i k o w a n i u danego
działania z o w y m p i e r w s z y m dokonaniem.
C. N I E K T Ó R E F U N K C J E S P O Ł E C Z N E M I T Ó W О B O H A T E R Z E
ORAZ I N N Y C H P O S T A C I A C H DOKONUJĄCYCH T E G O T Y P U

KULTUROWYM
CZYNÓW

8 7

W m i t a c h odnajdujemy w z o r y zachowań społecznych, modele osobo­
wości społecznej, i n s t y t u c j i . W n i c h znajdują swe odbicie elementy ukła­
d u społecznego. A l e d l a tubylców właśnie w y p a d k i m i t y c z n e są d e t e r m i ­
n a n t a m i sposobów zachowań, systemu wartości.
Spośród wartości najistotniejszych d l a społeczności m a o r y j s k i c h można
wymienić: pokrewieństwo, honor — nierozłącznie związany z życiem,
maia — t j . odwagę i zdolność odnoszenia zwycięstw.
Ważność więzi pokrewieństwa wyraża się m . i n . w h o n o r o w a n i u przod­
ków — tupuna. W micie, gdy Rata ściął d r z e w o bez odpowiedniego rytuału,

8 4

J o h a n s e n , Studies...,

s. 87-91, 26-31.
Johansen,

Stu­

Przykłady, które przytoczę, pochodzą p r a w i e wyłącznie z o b s z a r u N o w e j
l a n d i i (z p o w o d u b r a k u materiału z i n n y c h terenów).

Ze­

Obszerną analizę tego k o m p l e k s u rytuałów p r z e p r o w a d z a
dies..., s. 112-188.
Tamże, s. 145-149.
8 5

86

8 7

188

DANUTA

PENKALA

d u c h y lasu przypominały m u , że drzewo to jest jego tupuna . A l e M a u i
dopuszcza się n i e k i e d y bezkarnie znieważenia swego przodka, n p . przez
zrobienie z jego szczęki haczyka na r y b y . Być może mana Maui'ego c h r o n i
go w t y m w y p a d k u przed karą.
Zabicie członka g r u p y i każda obelga m u s i być pomszczona, jest b o ­
w i e m skalaniem h o n o r u a zarazem życia, umniejszeniem mana. Wzorzec
zemsty ustanowił Whakatau. A l e w w y p a d k u , g d y znieważającym jest
k r e w n y , zemsta n i e może być dokonana w zwyczajny sposób. Wyjściem
z t a k i e j sytuacji, j a k wskazują m i t y , jest ucieczka z g r u p y krewniaczej
l u b samobójstwo (czasem zemstę przeprowadza się w sposób pośredni).
Na przykład Pani ucieka ze w s t y d u , zaskoczona przez Maui'ego podczas
rodzenia kumara
.
88

89

Wzór postępowania kobiety, która straciła męża, odnajdujemy w czy­
nie H i n y . G d y M a u i zamienił j e j męża w psa, rzuciła się do morza.
Johansen pisze, że samobójstwa wdów były n i e m a l instytucją n a północy
Nowej Zelandii. Przyczyną takiego k r o k u było osłabienie życia, mana żony
przez śmierć m ę ż a .
Rehabilitacja jest koniecznością d l a Maorysa. Dopełnia ją radość z o d ­
zyskania honoru, n a wzór radości A p a k u r y , która cieszyła się, że śmierć
jej syna została pomszczona. M i t o W h a k a t a u kończy się frazą: „śmierć
została pomszczona", która występuje j a k o morał w i e l u opowiadań oraz
j a k o powiedzenie używane w życiu, także w f o r m i e : „zniewaga została
pomszczona" .
Osłabieniem życia jest też aroha, t j . uczucie, tęsknota. G d y Maorys
n i e może przed nią uciec, znajduje d l a niej ujście w śpiewie i l a m e n ­
cie — tangi, według w z o r u danego przez Tane, który śpiewał pierwszą
pieśń
aroha .
W micie śmierć Maui'ego jest przykładem aitua — nieuniknionego l o ­
su. W życiu używa się powiedzenia: „aitua siedzi w tobie s k r y c i e " , mając
na myśli przeznaczenie, n a które człowiek n i e m a w p ł y w u .
Maia jest człowiek dokonujący w i e l k i c h czynów, mający d a r zwycię­
żania. Cechą tą p o w i n n i odznaczać się w o j o w n i c y , a zwłaszcza wódz m u s i
być тага. Takie postaci, j a k M a u i , T a w h a k i są wzorem odwagi, powodze­
nia, skutecznego działania .
Natomiast modelem kobiecej osobowości społecznej, różnej p o d pe­
w n y m i względami o d męskiej, jest H i n e t e i w a i w a . Ustanowiła ona kobiece
90

91

92

93

94

8 8

89

9 0

91

92

98

94

J o h a n s e n , The Maori..., s, 148-149.
Tamże, s. 44-48, 54-55; J o h a n s e n , Studies...,
J o h a n s e n , The Maori...,
Tamże, s. 57-58.
Tamże, s. 249-252.
Tamże, s. 134-135, 138-139.
Tamże, s. 130-131.

s. 57-58.

s. 120.

BOHATER

KULTUROWY

189

funkcje społeczne. W micie H i n e t e i w a i w a odszukała i zdobyła swego męża
T i n i r a u ( m o t y w t e n powtarza się w m i t a c h z całej Polinezji). Kobieta,
zgodnie z t y m wzorem, gra wiodącą rolę w zabiegach erotycznych. Jej
zachowanie jest zdeterminowane k u l t u r o w o . A l e d l a t u b y l c a jest t o część
n a t u r y kobiecej .
M i t y o bohaterze k u l t u r o w y m przekazują w z o r y niektórych i n s t y t u c j i
społecznych oraz p e w n y c h z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n y c h zachowań, t a k i c h j a k
d o k o n y w a n i e zemsty, przeprowadzanie rozwodu.
Poprzez odtwarzanie działań postaci m i t y c z n y c h następuje a k t u a l i z o ­
wanie wypadków m i t y c z n y c h . Johansen pisze: „kiedykolwiek w y w i e r a n a
jest n a k i m k o l w i e k zemsta, W h a k a t a u d o k o n u j e n a n o w o swego c z y n u p o d
postacią mściciela" . T o utożsamienie jest gwarancją skuteczności ze­
msty.
W y p a d k i mityczne mają d l a tubylców miejsce a k t u a l n i e w każdej sy­
tuacji, która jest i c h odtworzeniem. U m a o r y j s k i c h p l e m i o n M a t a t u a uży­
w a się powiedzenia: „ T y stałeś się M a u i m " , pozdrawiając człowieka, któ­
r y był b l i s k i śmierci i wyzdrowiał. M a t o związek z tamtejszą wersją m i t u
0 M a u i m , w której p i e r w s z y zamach H i n e - n u i - t e - p o n a życie Maui'ego
był n i e u d a n y . Osoba, w której życiu powtarzają się mityczne zdarzenia,
jest utożsamiana z bohaterem, który brał w n i c h udział.
Czynić dobrze — t o postępować w g w z o r u , j a k i m są działania przod­
ków. T e n wspólny wzór integruje grupę. Podnosi jednocześnie znaczenie
żyjących przodków — najstarszych w grupie, których należy poważać
1 naśladować. T o z k o l e i przyczynia się d o stałości, niezmienności wzorów
zachowań, stabilności k u l t u r y . Tikanga oznacza dla Maorysów tradycję.
N i e m n i e j , wprowadzenie n p . jakiegoś w y n a l a z k u , n i e jest niemożliwe.
W p e w n y m micie m a o r y j s k i m Rata j a k o p i e r w s z y zbudował łódź, choć
ludzie powiedzieli: „ T o nie jest t i k a n g a " .
A zatem — c z y n y dokonywane przez bohatera k u l t u r o w e g o w okresie
m i t y c z n y m mogą wyznaczać w z o r y zachowań społecznych, system w a r ­
tości, cechy osobowości społecznej jego potomków. Z d r u g i e j s t r o n y —•
członkowie g r u p y aktualizują czyny bohatera, powtarzając je, p r z y c z y m
sami wcielają się w niego.
A l e n i e można twierdzić, że wszelkie czyny bohatera, wszystkie jego
zachowania są w z o r c o w y m i . N a przykład postać Maui'ego j a k o kompleks
w s z y s t k i c h jego cech i działań n i e może być uważana za ideał społeczny.
M a u i postępuje często inaczej, niż oczekuje się tego od członków g r u p y ,
95

96

97

9 S

99

95

Tamże, s. 230-231.

96

Tamże, s. 159.

97

Tamże, s. 162-163.

9 8

A l e d l a u z a s a d n i e n i a n o w y c h zwyczajów c z y i n s t y t u c j i t w o r z y się n o w e m i t y

nadające i m sankcję dawnośei.
9 9

J o h a n s e n , The Maori...,

s. 174-176,

190

DANUTA

PENKALA

n i e respektuje zakazów, znieważa przodków, choć szereg jego cech sta­
n o w i wzór d o naśladowania.
N i e można wykluczyć możliwości, że f r a g m e n t y mitów, n p . o M a u i m ,
zwłaszcza te, które mówią o jego czynach jako przechery, są opowiadane
raczej d l a r o z r y w k i . Johansen stwierdza, że chociaż f r a g m e n t y m i t u maoryjskiego o wyłowieniu W y s p y Północnej przez Maui'ego posiadają r y t u a l ­
ne odniesienia, t o j e d n a k m i t t e n n i e należy do właściwej, świętej części
t r a d y c j i , opowiadany jest głównie d l a r o z r y w k i ° . Przykładem może być
też opisane przez Te Rangi H i r o a „widowisko historyczne" z Rakahanga,
którego część stanowi odtworzenie wypadków z m i t u o wyłowieniu w y s p
przez Maui'ego. Jest t o rodzaj s z t u k i z podziałem n a role, odgrywanej d l a
zabawienia w i d z ó w . Być może f u n k c j a „rozrywkowa" jest w y n i k i e m
degradacji niegdyś świętego m i t u .
1 0

1 0 ł

Otrzymanego na podstawie analizy mitów p oline z yjs k ic h obrazu postaci
bohatera k u l t u r o w e g o n i e można uznać za u n i w e r s a l n y model. N a obszasze Polinezji n i e m a szczególnego zróżnicowania postaci bohaterów k u l ­
t u r o w y c h . N a pierwszy p l a n w y b i j a się M a u i — heros znany z mitów
całej Polinezji. W postaci t e j , obok niewątpliwych właściwości bohatera
k u l t u r o w e g o , dominują cechy transformera.
M a u i jest zarazem przecherą.
Jednakże n i e można zakładać, że właśnie t a k a k o n f i g u r a c j a cech postaci
bohatera kulturowego, jest powszechna. Z tego względu wskazane byłoby
przeprowadzenie analizy porównawczej. Owocne mogłoby być porównanie
z materiałem z t e r e n u A m e r y k i Północnej, gdzie s p o t y k a m y bardzo zróż­
nicowane w z o r y postaci bohatera k u l t u r o w e g o . Ponieważ r a m y artykułu
nie pozwalają n a przedstawienie analizy dowodowej, ograniczę się t u j e ­
d y n i e d o zaprezentowania ogólnych wniosków, będących r e z u l t a t e m
wstępnych badań porównawczych .
102

Bohater k u l t u r o w y m i t o l o g i i p l e m i o n indiańskich A m e r y k i Północnej
działa w epoce m i t y c z n e j , ale (inaczej niż w m i t a c h polinezyjskich) n i e
jest to okres j e d y n i e przed ostatecznym ukształtowaniem i uporządko­
w a n i e m świata, lecz również przed p o j a w i e n i e m się l u d z i . W y n i k a t o
z koncepcji kosmogonicznych występujących w m i t o l o g i a c h n i e m a l w s z y ­
s t k i c h p l e m i o n indiańskich A m e r y k i Północnej, a m i a n o w i c i e — w y o b r a 1 0 0

J o h a n s e n , Studies...,

1 0 1

Te R a n g i

Hiroa,

s. 32-33.
Ethnology

oj

Manihiki

and Rakahanga,

B . P.

Bishop

M u s e u m b u l l . 99 H o n o l u l u 1932, s. 200-202.
1 0 2

A u t o r k a podjęła b a d a n i a porównawcze, które znajdują się n a r a z i e n a etapie

wstępnym. W n i o s k i w y s n u t o n a p o d s t a w i e a n a l i z y następujących p o z y c j i : V a n D e u r ­
sen,

Der

Heilbringer;

l a n d , N o r t h American
son,

The Encyclopaedia

wenthal,

Die Religion

Handbook
Indian

of American

Mythology,

of Myths

& Legends

der Ostalgonkin;

Indians

North

of Mexico;

С. B u r -

L o n d o n 1965; H . S . R o b i n s o n , K . W i l ­
of All

Standard

Nations,

Dictionary

logy a n d L e g e n d , v o l . I , N e w Y o r k 1949, v o l . I I , N e w Y o r k 1950.

L o n d o n 1962; L o e of Folklore,

Mytho­

BOHATER

KULTUROWY

191

żeń o m i t y c z n y m w i e k u poprzedzającym pojawienie się l u d z i . W epoce
tej żyły szczególne istoty (ang. man-beings)
— p r o t o t y p y roślin, zwierząt,
l u d z i zamieszkujących obecnie ziemię. Bohater k u l t u r o w y odgrywa w m i ­
tach bardzo często rolę d e m i u r g a tworzącego ziemię. Jest również trans­
formerem
doprowadzającym świat d o obecnego stanu. W szeregu mitów
przypisuje m u się rolę stwórcy człowieka, dla którego przygotował świat.
A więc bohater k u l t u r o w y jest j e d n y m z man-beings
— istot czasu m i ­
tycznego. Stąd też najczęściej występuje w postaci zwierzęcej, ale działa
j a k człowiek.
1

Bohater k u l t u r o w y m i t o l o g i i I n d i a n A m e r y k i Północnej m a bardzo
często dwoisty charakter — dobroczyńcy i przechery zarazem. K o m b i n a ­
cję tę s p o t y k a m y w w i e l u przypadkach, a k o j a r z y się ona przede wszyst­
k i m z bohaterami k u l t u r o w y m i , którzy występują w postaci zwierzęcej
(choć także bohater o kształtach l u d z k i c h może być przecherą). Popularne
są postaci t y p o w e g o przechery, który n i e k i e d y działa jednocześnie j a k o
transformer,
a t y l k o w n i e w i e l k i m zakresie występuje w r o l i bohatera
k u l t u r o w e g o . S p o t y k a m y ież bohaterów k u l t u r o w y c h bez cech przechery;
często t a k a postać posiada złośliwego antagonistę. Transformer
i demiurg
może n i e mieć cech bohatera k u l t u r o w e g o i przechery.
Można stwierdzić, że w mitologiach I n d i a n północnoamerykańskich
występują znacznie bardziej różnorodne kombinacje cech bohatera k u l ­
turowego, transformera
i d e m i u r g a oraz przechery niż w m i t o l o g i i p o l i ­
nezyjskiej .
W postaci Mauiego cechy t e występowały w zespoleniu. Jedynie l o ­
k a l n i e napotykaliśmy postaci bohaterów k u l t u r o w y c h bez cech
transfor­
mera i przechery. Natomiast w m i t a c h I n d i a n A m e r y k i Północnej o d n a j ­
d u j e m y zarówno bohatera k u l t u r o w e g o w „czystej postaci", j a k i trans­
formera
i d e m i u r g a bez cech bohatera k u l t u r o w e g o oraz przecherę par
excellence w t y p o w y c h
trickster-tales.
A n a l i z a u p r a w o m o c n i a zatem wyróżnienie cech transformera,
demiur­
ga i trickstera
j a k o t y c h , które n i e są nierozdzielnie związane z postacią
bohatera k u l t u r o w e g o . N i e m n i e j , właściwości te są bardzo często p r z y p i ­
sywane omawianej postaci. J a k w y n i k a z powyższych rozważań, nie moż­
na jednak opierając się n a pojedynczych przykładach wysnuwać w n i o ­
sków uniwersalistycznych. Należy rozpatrywać poszczególne p r z y p a d k i n a
t l e szerszych koncepcji mitologicznych, a n a w e t całego k o n t e k s t u k u l t u ­
rowego, a następnie przeprowadzać możliwie dogłębną analizę porównaw­
czą, która być może pozwoli wyprowadzić pewniejsze w n i o s k i , także co
do czynników wpływających n a t a k w i e l k i e zróżnicowanie k o n f i g u r a c j i
cech bohatera k u l t u r o w e g o i i n n y c h i m towarzyszących.
Katedra Etnografii U A M
M a r c h l e w s k i e g o 126
61-874 Poznań