http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/5792.pdf

Media

Part of Kronika / LUD 2011 t.95

extracted text
Lud, t. 95,2011

VI. K R O N IK A

87. W ALNE ZG RO M A D ZEN IE DELEGATÓW PO LSKIEG O
TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO , OPOLE, 23 W RZEŚN IA 2011

Porządek obrad objął dwadzieścia sześć punktów. Przybyłych delegatów oraz
członków PTL przywitał prezes Zarządu Głównego, prof. Michał Buchowski, który
na przewodniczącego obrad zaproponował prof. Zbigniewa Jasiewicza, a na sekreta­
rza dr Katarzynę Majbrodę. Zebrani w jawnym głosowaniu jednogłośnie opowiedzieli
się za zaproponowanymi kandydaturami. Zgodnie z tradycją WZD PTL, minutą ciszy
uczczono pamięć zmarłych członków PTL: Ireny Bajerowej, Janiny Ulanowskiej, Ma­
rii Jordan, Jana Krzysztofowicza, Adama Mucka, Jana Władysława Rączki, Zofia Su­
likowskiej-Zegan, Jana Szymika (z Oddziału w Krakowie), Marii Paradowskiej, Zofii
Staszczak (z Oddziału w Poznaniu), Zofii Janczewskiej (z Oddziału w Toruniu).
Następnie prof. Michał Buchowski podziękował prezesowi Oddziału PTL w To­
runiu, mgr. Arturowi Trapszycowi, za zorganizowanie ubiegłorocznego 86. WZD PTL
i sesji naukowej „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżo­
wania”, wręczając mu okolicznościowy dyplom. Odczytał również podziękowania
dla prof. Bronisławy Kopczyński ej-Jaworski ej za długoletnie kierowanie pracami
Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi. Następnie zwrócił się
do dr. Janusza Kamockiego, dziękując mu za wieloletnie kierowanie redakcją „Ar­
chiwum Etnograficznego”. Odczytano także list gratulacyjny dla dr. Krzysztofa Wol­
skiego - seniora Oddziału PTL w Krakowie. Głos zabrali goście z Czech i Słowacji:
Zuzana Beńuśkova, przedstawicielka Narodopisne spolocnosfi Slovenska oraz Da­
niel Drapała, prezes Ceske narodopisne spolecnosti. Prof. Buchowski poinformował
zgromadzonych o uczestnictwie wiceprezes ZG PTL, dr Małgorzaty Michalskiej,
w Walnym Zgromadzeniu Ceske narodopisne spolecnosti. Zapoznała ona zebranych
z działalnością bratniego towarzystwa. Następnie prof. Jasiewicz odczytał Regula­
min 87. WZD, który delegaci przyjęli jednogłośnie.
Przystąpiono do wyboru Komisji Mandatowej, do której zaproszono mgr Paulinę Suchecką, dr. Janusza Kamockiego oraz dr Urszulę Wróblewską; przedstawio­
ne kandydatury przyjęto jednogłośnie, przewodniczącą została mgr Suchecka. Na
członków Komisji Skrutacyjnej zaproponowano dr Irenę Kotowicz-Borowy, mgr
Krystynę Reinfuss-Janusz oraz mgr Magdalenę Dolińską; w jawnym głosowa­
niu za tymi kandydaturami opowiedziało się 39 osób, trzy osoby wstrzymały się
od głosu, nie było głosów przeciw. Przewodniczącą została dr Kotowicz-Borowy.
Wybrano także Komisję Wnioskową w składzie: dr Damian Kasprzyk, dr Tomasz
Siemiński oraz dr Artur Gaweł, jej skład przyjęto jednogłośnie, a przewodniczącym
został dr Kasprzyk. Komisja Mandatowa rozdała delegatom mandaty. Przewodni­

376

Kronika

cząca Komisji, mgr Suchecka ogłosiła, że na sali znajduje się 42 delegatów spośród
49 uprawnionych do głosowania, tym samym potwierdzono, iż Walne Zgromadze­
nie Delegatów jest uprawnione do podejmowania uchwał. Przystąpiono do jawnego
głosowania nad przyjęciem protokołu z 86. WZD, które odbyło się 24 września 2010
roku w Toruniu. Za przyjęciem wniosku opowiedzieli się wszyscy obecni.
W kolejnym punkcie obrad dr Jerzy Adamczewski (sekretarz generalny) przed­
stawił sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego. W dyskusji nad nim głos za­
brała prof. Teresa Smolińska, wyrażając swoje uznanie dla tych działań. Sprawozda­
nie zostało przyjęte jednogłośnie w jawnym głosowaniu. Sprawozdanie skarbnika,
dr Anny Weroniki Brzezińskiej, z działalności finansowej Zarządu Głównego także
przyjęto w jawnym głosowaniu: 41 osób było „za”, jedna osoba wstrzymała się od
głosu. Dalej wysłuchano sprawozdania Sądu Koleżeńskiego przedstawionego przez
dr. Janusza Kamockiego, które przyjęto jednogłośnie. Po wysłuchaniu sprawozda­
nia Głównej Komisji Rewizyjnej za jego przyjęciem głosowało 37 osób, natomiast
pięć wstrzymało się od głosu. Następnie Główna Komisja Rewizyjna sformułowa­
ła wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu PTL. Za
przyjęciem tego wniosku opowiedziało się 36 osób, sześciu delegatów wstrzymało
się od głosu.
W sprawie przewidzianej porządkiem obrad, to jest prezentacji sprawozdań poszcze­
gólnych oddziałów PTL, głos zabrał prof. Buchowski, zgłaszając wniosek o pominięcie
tego punktu, ze względu na dostępność sprawozdań na stronie internetowej PTL.
W kolejnej części WZD PTL, przewodniczący obrad podziękował ustępującemu
ZG PTL oraz prezesowi prof. Michałowi Buchowskiemu, który mimo zaangażowa­
nia w pracę naukową oraz liczne pełnione funkcje znajduje czas na działalność w Pol­
skim Towarzystwie Ludoznawczym. Poprosił zebranych delegatów o zgłaszanie kan­
dydatów do nowego Zarządu Głównego. Odczytano list nieobecnego podczas obrad
prof. Zygmunta Kłodnickiego, który zgodził się kandydować do Zarządu Główne­
go. Po ustaleniu listy kandydatów przystąpiono do tajnego głosowania, w wyniku
którego zaproponowane osoby otrzymały następującą liczbę głosów: prof. Michał
Buchowski - 40, prof. Grażyna Ewa Karpińska - 40, prof. Jan Adamowski - 39,
dr Magdalena Rostworowska - 39, prof. Teresa Smolińska - 38, dr Hubert Czachow­
ski - 38, dr Anna Weronika Brzezińska - 38, dr Jerzy Adamczewski - 37, dr Małgo­
rzata Michalska - 37, prof. Dorota Simonides - 34, dr Anna Nadolska-Styczyńska
- 34, dr Michał Mokrzan - 34, dr Katarzyna Barańska - 27, prof. Waldemar Kuligowski - 27, prof. Zygmunt Kłodnicki - 18, dr Agata Strządała - 16.
Zarząd Główny PTL ukonstytuował się ostatecznie w następującym składzie:
prezes - prof. M. Buchowski, wiceprezesi - prof. G.E. Karpińska, dr M. Michalska,
prof. T. Smolińska, sekretarz generalny - dr J. Adamczewski, zastępca sekretarza
generalnego - dr M. Mokrzan, skarbnik - dr A. W. Brzezińska, zastępca skarbnika
- dr M. Rostworowska. Członkowie ZG: prof. J. Adamowski, dr H. Czachowski,
prof. D. Simonides, dr A. Nadolska-Styczyńska; zastępcy członków ZG: dr K. Barań­
ska, prof. W. Kuligowski.
Po ustaleniu listy kandydatów do Głównej Komisji Rewizyjnej przystąpiono do
tajnego głosowania; zaproponowane osoby otrzymały następującą liczbę głosów:

Kronika

377

mgr Małgorzata Oleszkiewicz - 39, dr Damian Kasprzyk - 35, mgr Artur Trapszyc
- 34, mgr Zbigniew Toroński - 31, dr Magdalena Kwiecińska - 28, mgr Elżbieta
Filip - 25. Główna Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się w następującym skła­
dzie: przewodnicząca - mgr M. Oleszkiewicz, sekretarz - dr D. Kasprzyk, członek mgr A. Trapszyc, zastępcy członków - dr M. Kwiecińska, mgr Z. Toroński.
Część wyborczą WZD PTL zamknął wybór Sądu Koleżeńskiego. Osoby zapropo­
nowane do jego składu otrzymały następującą liczbę głosów: dr Artur Gaweł - 36, mgr
Maciej Kwaśkiewicz - 36, dr Kinga Czerwińska - 33, mgr Teofila Latoś - 32, dr Mateusz
Szubert - 30, dr Katarzyna Majbroda - 25. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w nastę­
pującym składzie: przewodniczący - dr A. Gaweł, sekretarz - dr K. Czerwińska, członek
- mgr M. Kwaśkiewicz, zastępcy członków - dr M. Szubert oraz mgr T. Latoś.
Delegaci jednogłośnie podjęli uchwałę o wyborze władz.
W kolejnym punkcie programu obrad przewodniczący poprosił zebranych o zgła­
szanie wniosków. Głos zabrała dr Kotowicz-Borowy, poruszając kwestię braku ak­
tywności Oddziału PTL Warszawa. Zaproponowała, aby połączyć go z Północno-Mazowieckim Oddziałem PTL w Ciechanowie. Do dyskusji włączyła się dr Michalska,
proponując restytucję warszawskiego Oddziału PTL poprzez zintensyfikowanie jego
kontaktów z warszawskim środowiskiem akademickim, a zwłaszcza przez nawiąza­
nie współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Głos w sprawie
uaktywnienia Oddziału PTL w Warszawie, bez konieczności łączenia go z Oddziałem
Północno-Mazowieckim, zabrał także prof. Adamowski, reprezentujący Odział PTL
w Lublinie.
W dalszej części obrad dr Damian Kasprzyk, przewodniczący Komisji Wniosko­
wej, przedstawił dwa wnioski dr. Janusza Kamockiego. W pierwszym wnioskowa­
no o wyznaczenie przez Zarząd Główny osoby odpowiedzialnej za utrzymywanie
kontaktów z Polakami mieszkającymi poza granicami kraju, w drugim o nawiązanie
przez PTL kontaktów ze Światową Radą Badań nad Polonią. Trzeci z wniosków,
autorstwa prof. Jasiewicza, dotyczył potrzeby stworzenia tak zwanej platformy po­
rozumienia - formy kontaktu, która umożliwiłaby członkom PTL wymianę refleksji
i doświadczeń związanych z działalnością w poszczególnych oddziałach. Wniosek
o zbliżonej treści i podobnej intencji złożyła także dr Rostworowska. Następnie
przewodniczący Komisji Wnioskowej odczytał list napisany przez nieobecną na ob­
radach prof. Kopczyńską-Jaworską, która życząc uczestnikom zjazdu pomyślnych
obrad, wnioskowała o to, by honorowi członkowie PTL otrzymywali bezpośrednio
z biura ZG PTL (a nie, jak dotychczas, z oddziałów) informacje dotyczące kolejnych
WZD PTL, a także powiadomienia o aktualnych wydarzeniach, organizowanych
konferencjach oraz wszelkich podejmowanych przez PTL inicjatywach.
Po wysłuchaniu zgłoszonych wniosków przystąpiono do dyskusji, podczas której
zebrani zgłaszali swoje uwagi i komentarze. Głos zabrał dr Kamocki, argumentując
za przyjęciem sformułowanych przez siebie wniosków. Przewodniczący obrad
stwierdził konieczność bardziej szczegółowego określenia zakresu obu przedstawio­
nych wniosków i związania ich z charakterem działalności PTL. Zaproponował na­
stępującą treść wniosku: „wnioskuję, by ZG PTL wyznaczył osobę odpowiedzialną
za kontakty w badaniach nad kulturą ludową środowisk polonijnych”. Do dyskusji

378

Kronika

włączył się prof. Buchowski, przypominając, że przedstawiciele Polonii przynależą
do różnych organizacji w kraju i za granicą, które zapewniają im stały kontakt z kul­
turą polską Podkreślił także, że kontakty z Polonią nie wpisują się w kluczowe cele,
jakie wyznacza sobie PTL, a zjawisk, nad którymi podejmuje się w ramach PTL dys­
kusję, jest wiele, a jednak nie skutkuje to powoływaniem osób odpowiedzialnych za
kontakty z różnymi instytucjami czy też organizacjami. Dr Michalska przypomniała
zebranym, iż współpraca z Polakami mieszkającymi poza krajem wpisana jest w sta­
tut PTL. Ostatecznie wnioski zgłoszone przez dr. Kamockiego odrzucono. W jaw­
nym głosowaniu za wnioskiem prof. Jasiewicza, dotyczącym stworzenia „platformy
porozumienia”, opowiedziało się 28 osób, dwie były przeciwne, 12 osób wstrzymało
się odgłosu; wniosek prof. Kopczyńskiej-Jaworski ej przyjęto jednogłośnie.
Po zakończeniu części poświęconej sprawom wnioskowym, dr Anna W. Brze­
zińska w imieniu Oddziału PTL w Poznaniu, a także współorganizatorów: Instytutu
Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Centrum Badań Migracyjnych UAM,
Instytutu Oskara Kolberga w Poznaniu oraz Muzeum Etnograficznego - Oddział
Muzeum Narodowego w Poznaniu zaprosiła zebranych na kolejny WZD PTL do Po­
znania. Proponowany termin zjazdu to 20-23 września 2012 roku, towarzyszyć mu bę­
dzie konferencja naukowa „Europa regionów - perspektywy badawcze i edukacyjne”.
Sekretarzem konferencji został prof. UAM, dr hab. Jacek Schmidt. Po komunikacie
dr Brzezińskiej podjęto dyskusję na temat miejsca obrad WZD PTL w 2013 roku. Na
miejsce zjazdu i towarzyszącej mu konferencji naukowej zaproponowano wstępnie
Zieloną Górę, podkreślając pograniczność etniczno-kulturowąziemi lubuskiej. Kandy­
datem do zorganizowania WZD PTL w 2014 roku jest Oddział PTL w Lublinie.
Przewodniczący obrad, prof. Zbigniew Jasiewicz pogratulował członkom nowo
wybranego Zarządu Głównego PTL, a także osobom współtworzącym Główną Ko­
misję Rewizyjną oraz Sąd Koleżeński. Dziękując delegatom i wszystkim zebranym
za uczestnictwo, ogłosił koniec 87. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL. Po
oficjalnym zamknięciu obrad głos zabrał prezes Zarządu Głównego, prof. Michał
Buchowski, dziękując zebranym za uczestnictwo w Walnym Zgromadzeniu. Podkre­
ślając pracę i zaangażowanie członków ZG PTL na rzecz sprawnego funkcjonowania
i umacniania pozycji Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, prezes przypomniał
długoletnią historię i tradycję tej szacownej instytucji, jednocześnie kreśląc perspek­
tywy jej dalszego rozwoju. Prof. Buchowski podkreślił, że kwestią priorytetową dla
działalności PTL jest powołanie sekcji, które łączyłyby przedstawicieli różnych od­
działów zainteresowanych określonymi problemami i zjawiskami społeczno-kulturo­
wymi. Konsekwencją powołania wspomnianych sekcji w ramach PTL byłaby zmia­
na charakteru konferencji towarzyszących WZD, które przybrałyby postać dyskusji
panelowych organizowanych jednocześnie w ramach kilku bloków tematycznych,
co zdynamizowałoby przebieg zjazdów, zapewniając im niekwestionowaną wartość
poznawczą; w szerszej zaś perspektywie ich powstanie wzmocniłoby naukową i po­
pularyzatorską działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.

sekretarz obrad - dr Katarzyna Maj broda
przewodniczący obrad - prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz

Kronika

379

SPRAW OZDANIE Z D ZIA ŁA LN O ŚCI ZA RZĄ D U GŁÓW NEGO
PO LSK IEG O TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO ZA OKRES
OD W RZEŚN IA 2010 DO SIERPNIA 2011

Sprawozdanie obejmuje następujące części:
1. Dane ogólne;
2. Realizacja wniosków z 86. WZD w Toruniu;
3. Działalność Zarządu Głównego;
4. Finanse;
5. Działalność wydawnicza;
6. Funkcjonowanie Biblioteki Naukowej im. J. Czekanowskiego;
7. Prace Archiwum Naukowego;
8. Oddziały Towarzystwa;
9. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej.

Dane ogólne
24 września 2010 roku w Toruniu odbyło się 86. Walne Zgromadzenie Delega­
tów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja
naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżowania”.
Protokół z 86. WZD został opublikowany w „Ludzie” 94: 2010, s. 473-476. W okre­
sie sprawozdawczym Zarząd Główny, Prezydium i pozostałe organy PTL pracowały
w niezmienionych składach, które ukonstytuowały się w trakcie 84. Walnego Zgro­
madzenia Delegatów PTL w Krakowie w 2008 roku.
Zarząd Główny PTL działał w następującym składzie: prezes - prof. dr hab.
Michał Buchowski, wiceprezesi - dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa
Smolińska, dr hab. prof. UL Grażyna Ewa Karpińska, sekretarz generalny - dr Jerzy
Adamczewski, zastępca sekretarza generalnego - dr Hubert Czachowski, skarbnik
- dr Anna Weronika Brzezińska, zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska, członkowie ZG: prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simonides,
dr Andrzej Stawarz, mgr Zbigniew Toroński.
Główną Komisję Rewizyjną tworzyli: przewodnicząca - mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz - dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek - mgr Elżbieta Jawor­
ska, a Sąd Koleżeński: przewodniczący - dr Janusz Kamocki, sekretarz - mgr Mał­
gorzata Orlewicz, członek - mgr Teofila Latoś.
W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione są następujące osoby:
1.
Mgr Paulina Suchecka na 3/4 etatu - dyrektor biura, która dodatkowo odpo­
wiada za archiwum, sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni:
poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13.

380

Kronika

2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie - obsługuje magazyn wydawnictw,
prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję korespondencji, a także obsługę czytelni­
ków, zakupy na potrzeby biura itd.
3. Mgr Aleksandra Michałowska - od 1 października 2009 roku jest na pięciolet­
nim urlopie bezpłatnym, bowiem obecnie jest zatrudniona na pełnym etacie w Bi­
bliotece Uniwersyteckiej, ale dalej świadczy pracę na rzecz Biblioteki PTL.
4. Pani Agata Sikora na 1/2 etatu - główna księgowa Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego.
Wszystkie panie otrzymały w 2010 roku nagrodę roczną w ustawowej wysokości
8,5% rocznych dochodów.
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada stronę internetową www.ptl.info.pl,
którą przygotował i za którą jest odpowiedzialny zastępca sekretarza generalnego dr Hubert Czachowski. Portal redagują: Hubert Czachowski, Olga Kwiatkowska i Ja­
kub Kopczyński. W zamierzeniach jest również utworzenie Newslettera - elektronicz­
nej formy biuletynu rozsyłanego za pomocą poczty elektronicznej, gdzie internauci
będą mogli zapoznać się z najnowszymi wydarzeniami i informacjami o Polskim
Towarzystwie Ludoznawczym. Adres poczty internetowej: ptl@ptl.info.pl.

Realizacja wniosków z 86. WZD
W trakcie 86. WZD Komisja Wnioskowa przedstawiła wniosek, aby minimalna
roczna składka członkowska wynosiła 30 zł. Większością głosów został on przyjęty.
Decyzję tę opublikowano w protokole z 86. WZD w „Ludzie” 94: 2010, s. 473-476.

Działalność Zarządu Głównego
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało rekomendowane przez Sekretariat do
spraw niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO jako organizacja poza­
rządowa akredytowana przy Międzynarodowym Komitecie do Spraw Niematerial­
nego Dziedzictwa Kulturowego i w listopadzie 2010 roku, w Nairobi (Kenia), PTL
zostało oficjalnie zatwierdzone jako organizacja ekspercka w zakresie niematerialne­
go dziedzictwa kulturowego.
23 i 24 sierpnia 2010 roku miało miejsce kolejne spotkanie World Council of An­
thropological Associations (Światowa Rada Stowarzyszeń Antropologicznych), któ­
rego Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od dwóch lat jest członkiem, jako jedyne
towarzystwo z Polski. W spotkaniu wzięło udział ponad 25 przedstawicieli organiza­
cji z całego świata, od Japonii po Brazylię. Polskę, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­
cze i jednocześnie Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA)
reprezentował prezes, prof. Michał Buchowski. Spotkanie towarzyszyło konferencji
EASA w Maynooth w Irlandii. WCAA jest siecią krajowych i międzynarodowych
stowarzyszeń, która ma na celu koordynowanie i promowanie na całym świecie
współpracy w dziedzinie antropologii. Rada chce promować etnologię i antropologię

Kronika

381

oraz badania etnograficzne. Ma również na celu propagowanie wielości i różnorod­
ności antropologii, jej wariantów i stylów narodowych włączonych w kosmopoli­
tyczną dyscyplinę. W CAAma swój Zarząd, którego przewodniczącym jest obecnie
Thomas Reuter z Uniwersytetu Melbourne w Australii. Na wiceprzewodniczącego
został wybrany przedstawiciel PTL - prezes M. Buchowski.
Prof. M. Buchowski jest również członkiem Rady Towarzystw Naukowych przy
Prezydium Polskiej Akademii Nauk, której przewodniczy dr hab. inż. Zbigniew Kru­
szewski, prof. SWPW w Płocku.
Sfinalizowana została sprawa zatwierdzenia nowego statutu Polskiego Towarzy­
stwa Ludoznawczego. 11 stycznia 2011 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy KRS zarejestrował nowy statut Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego.
Od 1 października 2009 roku obowiązują dwie nowe umowy z Uniwersytetem
Wrocławskim, które regulują funkcjonowanie Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­
czego w powiązaniu z tą wyższą uczelnią. Jedna umowa, podpisana na okres pięciu
lat, dotyczy użyczenia zbiorów bibliotecznych. Druga, również pięcioletnia, traktuje
0 użytkowaniu lokalu przez PTL i zobowiązuje do płacenia kosztów mediów propor­
cjonalnie do udziału procentowego powierzchni biura w stosunku do całości zajmo­
wanego lokalu. Płacimy również czynsz za biura, a wynegocjowana stawka to 20 zł
za metr kwadratowy, czyli 341,60 zł.
W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na dwóch posiedzeniach,
11 stycznia oraz 12 kwietnia 2011 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocła­
wiu przy ul. Szczytnickiej 11. Najważniejsze tematy, które poruszono, to: sytuacja
Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, ustalenia dotyczące
przeprowadzenia inwentaryzacji magazynu wydawnictw i sporządzenia inwentarza
pozostałych środków trwałych PTL poprzez wykonanie spisu z natury, co zaleciła
Główna Komisja Rewizyjna, sprawy wydawnicze (m.in. zmiana procedur dofinan­
sowania przez MNiSW, uchybienia wydawnicze), organizacja 87. WZD w Opolu
1 towarzyszącej mu konferencji naukowej, sprawy członkowskie (przyjęcie nowych
członków, niepokojąca sytuac ja w warszawskim oddziale PTL).
10 czerwca 2011 roku odbyło się wyjazdowe posiedzenie Zarządu Głównego
z kadrą Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi (ODilE)
w siedzibie Instytutu Etnologii i Antropologii UL. W spotkaniu udział wzięli przed­
stawiciele ZG PTL: prof. Grażyna Ewa Karpińska - wiceprezes, dr Małgorzata Mi­
chalska - wiceprezes, dr Anna Weronika Brzezińska - skarbnik, dr Hubert Czachow­
ski - zastępca sekretarza generalnego; przedstawiciele ODilE PTL w Łodzi: prof.
Bronisława Kopczyńska-Jaworska - kierownik, dr Inga Kuźma, mgr Małgorzata
Wilbik, mgr Maria Łęgocka oraz prof. Władysław Baranowski - dyrektor Instytu­
tu Etnologii i Antropologii Kulturowej UL. W rezultacie dyskusji między innymi
zaktualizowano obowiązujący Regulamin Prac Ośrodka, w którym zaproponowano
powołanie ciała doradczo-merytorycznego dla ODilE, złożonego z trzech osób: de­
legata Zarządu Głównego PTL, członka zarządu lokalnego oddziału PTL oraz osoby
wskazanej przez dyrekcję IEiAK UL. Ponadto przedyskutowano możliwości tech­
niczno-prawne umieszczenia strony www i katalogu on-line „Bibliografii Etnografii

382

Kronika

Polskiej w Internecie” na stronach internetowych Towarzystwa. Ze względu na po­
trzebę częstszych kontaktów kierownictwa ODilE z ZG PTL postanowiono, aby kie­
rownik Ośrodka miał prawo uczestniczyć w ZG PTL, a co najmniej raz w roku przed
Walnym Zjazdem Delegatów brał udział w posiedzeniu Zarządu Głównego.
W skład komisji inwentaryzacyjnej magazynu wydawnictw weszli członkowie wro­
cławskiego oddziału PTL - Michał Mokrzan jako przewodniczący komisji oraz Kata­
rzyna Majbroda i Justyna Starczewska-Licznerska. Poprzednia inwentaryzacja miała
miejsce w 2003 roku. Inwentaryzacja wykazała nadwyżki w wysokości 11.292,50 zł,
które powstały najczęściej poprzez nieuwzględnienie w kartotekach tak zwanych nad­
bitek drukarskich powyżej zamówionego nakładu. Aby tego uniknąć w przyszłości,
postanowiono wpisywać do kartotek wyłącznie nakład faktycznie dostarczony z dru­
kami, czyli nakład właściwy oraz nadbitki. Stwierdzono również niedobory na kwotę
4.328,50 zł, co stanowi niecały 1% całego stanu magazynowego. Powstały one naj­
prawdopodobniej podczas wielokrotnego przenoszenia magazynu, zanim znalazł się
on na ulicy Szczytnickicj. Zarząd Główny uznał te braki za niezawinione. Dla uniknię­
cia takiej sytuacji w przyszłości, inwentaryzacja odbywać się będzie w cyklu dwulet­
nim. W trakcie weryfikacji zostały spisane również egzemplarze uszkodzone o łącznej
wartości 4.151,50 zł. W sprawie tak zwanych kominów, które zawyżają realną wartość
magazynową, a nie rokują sprzedaży, dokonano oszacowania według kryterium roku
wydania: do 1980 roku pozostawia się maksimum 50 egzemplarzy, po 1980 do 2004
roku - po maksimum 100 egzemplarzy, po 2004 roku - w pełnej liczbie.

Finanse
Informacje zawarte w tej części sprawozdania dotyczą całego roku 2010 i pierw­
szych sześciu miesięcy roku 2011. Najważniejsze pozycje wśród wpływów to dota­
cja celowa Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz dochody ze sprzedaży
wydawnictw.
Na rok 2010 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofi­
nansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 202.994,00
zł, co stanowi 52,75% kosztów realizacji wszystkich zadań. Drastycznie zostało ob­
niżone dofinansowanie wymiany wydawnictw. Dotacją objęte zostały następujące
zadania:
1. Konferencja naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymia­
ry podróżowania” towarzysząca 86. WZD w Toruniu - 10.000,00 zł;
2. Upowszechnienie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok
2010. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2009 rok do bibliografii mię­
dzynarodowych - Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Biblio­
graphy o f the Social Sciences - 8.350,00 zł;
3. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych - kontynuacja na rok
2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­
na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do bieżącej
bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł;

Kronika

383

4. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.900,00 zł;
5. Gromadzenie zbiorów - uzupełnianie zasobów bibliotecznych - 8.000,00 zł;
6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 7.444,00 zł;
7. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł;
8. Opracowanie zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł;
9. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami za­
granicznymi i krajowymi - 5.500,00 zł;
10. Gromadzenie zbiorów muzealnych - 1.900,00 zł;
11. Opracowywanie zbiorów archiwalnych - 3.100,00 zł.
Działalność wydawniczą objęło dofinansowanie w wysokości 97.000,00 zł na na­
stępujące pozycje:
„Lud” 94: 2010 - 25.200,00 zł;
„Literatura Ludowa” 2010: 1-6 - 24.000,00 zł
„Łódzkie Studia Etnograficzne” 49, Etyczne problemy badań antropologicznych
- 7.200,00 zł;
„Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9: 1, Zwyczaje, obrzędy
i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka - 10.000,00 zł;
„Archiwum Etnograficzne” 50, praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­
scy. Sylwetki, szkice biograficzne 3 - 11.250,00 zł;
„Archiwum Etnograficzne” 51, Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej
i dziś - 3.600,00 zł;
„Biblioteka Literatury Ludowej” 8, Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­
miczne. Poetyka i antropologia - 5.400,00 zł;
„Prace Etnologiczne” 22, Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce
w kulturze Basków - 7.200,00 zł;
„Prace Etnologiczne” 23, praca zbiorowa, Nowe języki. Studia z zakresu kreolizacji języków i kultur - 3.150,00 zł.
Sprzedaż wydawnictw przyniosła dochód w wysokości 35.663,35 zł. Koszty
w 2010 roku wyniosły 310.612,11 zł. Per saldo w roku 2010 zaistniała minusowa
różnica bilansowa - 21.831,44 zł. Powyższa sytuacja wynikła przede wszystkim
z konieczności zaangażowania własnych środków w realizację zadań dofinansowa­
nych przez MNiSW - finansowe środki własne to ponad 30 tys. zł. Ponadto w 2010
roku z powodu niższej niż w latach wcześniejszych dotacji na utrzymanie biblio­
teki i archiwum PTL niemożliwe było pokrycie całości wydatków osobowych. Od
2010 roku Zarząd Główny ponosi opłaty eksploatacyjne oraz czynszowe za pomiesz­
czenie biurowe (5.271,42 zł). Ponoszone są także pewne koszty na rzecz Zarządu
Głównego, to jest koszty delegacyjne, organizacji posiedzeń, korespondencyjne
czy inne związane z funkcjonowaniem Biura. Przy ujemnym wyniku finansowym
Zarząd Główny był wypłacalny i miał płynność finansową na działalność w 2011
roku. Został sporządzony bilans oraz rachunek zysków i strat za rok 2010, które to
wraz z deklaracją CIT-8 przekazano do właściwego względem siedziby PTL Urzędu
Skarbowego. Bilans, jednogłośnie zatwierdzony uchwałą na posiedzeniu ZG, został
złożony wraz ze stosownymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym
terminie do 30 czerwca 2010 roku.

384

Kronika

Natomiast na 2011 rok Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymało dofinan­
sowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 200.860,00 zł.
W tym na wydawnictwa:
„Lud” 95: 2011 -21.500,00 zł;
„Literatura Ludowa” 2011: 1-6 - 21.000,00 zł;
„Łódzkie Studia Etnograficzne” 50, Wokół społeczności wiejskiej. Etnogra­
fia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (red. naukowa A. Nadolska-Styczyńska,
G.E. Karpińska) - 7.200,00 zł;
„Biblioteka Literatury Ludowej” 9, Nowe konteksty badań folklorystycznych (red.
naukowa J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska) - 5.640,00 zł;
„Biblioteka Zesłańca” 24, Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłań­
cy 1863 roku - 9.600,00 zł;
„Biblioteka Zesłańca” 25, Teresa Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi 9.600,00 zł;
„Biblioteka Popularnonaukowa” 15, Tubylcy własnego świata (red. naukowa
W. Kuligowski) - 4.500,00 zł;
„Biblioteka Popularnonaukowa” 16, M. Szubert, Żyjąc w cieniu śmierci
(red. naukowa T. Smolińska) - 6.000,00 zł;
„Archiwum Etnograficzne” 2, Polacy poza granicami kraju (red. naukowa
M. Michalska) 11.400,00 zł;
„Dziedzictwo Kulturowe” 5, M. Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzyskie­
go (red. naukowa T. Smolińska) - 9.000,00 zł;
„Prace Etnologiczne” 24, Rafał Beszterda, Bracia morawscy a kultury himalaj­
skie (red. naukowa Z. Jasiewicz lub R. Vorbrich) - 12.600,00 zł;
oraz na działalność biblioteki i archiwum, w tym:
Biblioteka:
1. Wymiana wydawnictw z instytucjami zagranicznymi i krajowymi - 8.600,00 zł;
2. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.200,00 zł;
3. Gromadzenie zbiorów - uzupełnienie zbiorów bibliotecznych - 8.500,00 zł;
4. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 3.000,00 zł;
5. Opracowanie zbiorów bibliotecznych - 3.500,00 zł;
6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 4.450,00 zł;
Archiwum:
1. Konserwacja zbiorów archiwalnych - 1.950,00 zł;
2. Opracowanie zbiorów archiwalnych - 2.400,00 zł;
3. Gromadzenie zbiorów archiwalnych - 1.200,00 zł.
Ponadto MNiSW przyznało dofinansowanie na konferencję naukową „Tradycyjna
obrzędowość w kulturze współczesnej”, towarzyszącą WZD w Opolu - 10.000,00 zł
oraz na:

Kronika

385

1. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych - kontynuacja na rok
2011 - gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­
na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za rok 2010 do bieżącej
bibliografii etnografii polskiej oraz uzupełnienie brakujących not bibliograficznych
z lat poprzednich - 10.500,00 zł;
2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja za 2010
rok do bibliografii międzynarodowej International Bibliography o f the Social Scien­
ces - 7.520,00 zł;
3. Modernizacja strony internetowej „Bibliografii Etnografii Polskiej” dla potrzeb
prezentacji międzynarodowej w celu upowszechniania osiągnięć nauki polskiej 3.000,00 zł.
W pierwszym półroczu 2011 roku uzyskano dochód ze sprzedaży wydawnictw
w wysokości 16.633,32 zł. Koszty wyniosły 73.588,84 zł.

Działalność wydawnicza
Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes prof. Michał Buchowski.
W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej,
12 kwietnia 2011 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych
czasopism i serii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR,
dyrektor biura i główna księgowa Towarzystwa. Zgodnie z planem wydawniczym,
w 2010 roku ukazały się następujące czasopisma i książki:
A. Periodyki:
„Lud” 94: 2010;
„Literatura Ludowa” 49: 2010;
„Łódzkie Studia Etnograficzne” 49, praca zbiorowa, Etyczne problemy badań an­
tropologicznych;
B. Serie wydawnicze:
„Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9: 1, Zwyczaje, obrzędy
i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka;
„Prace Etnologiczne” 22, Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce
w kulturze Basków,
„Archiwum Etnograficzne” 50, praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­
scy. Sylwetki, szkice biograficzne 3;
„Archiwum Etnograficzne” 51, Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej
i dziś\
„Biblioteka Literatury Ludowej” 8, Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­
miczne. Poetyka i antropologia.

386

Kronika

Zadania wydawnicze na rok 2011 to:
„Lud” 95:2011;
„Literatura Ludowa” 50: 2011;
„Łódzkie Studia Etnograficzne” 50, Wokół społeczności wiejskiej. Etnogra­
fia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (red. naukowa A. Nadolska-Styczyńska,
G.E. Karpińska);
„Biblioteka Literatury Ludowej” 9, Nowe konteksty badań folklorystycznych (red.
naukowa J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska);
„Biblioteka Zesłańca” 24, Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłań­

cy 1863 roku;
„Biblioteka Zesłańca” 25, Teresa Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi;
„Biblioteka Popularnonaukowa” 15, Tubylcy własnego świata (red. naukowa
W. Kuligowski);
„Biblioteka Popularnonaukowa” 16, M. Szubert, Żyjąc w cieniu śmierci
(red. naukowa T. Smolińska);
„Archiwum Etnograficzne” 52, Polacy poza granicami kraju (red. naukowa
M. Michalska);
„Dziedzictwo Kulturowe” 5, M. Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzyskie­
go (red. naukowa T. Smolińska);
„Prace Etnologiczne” 24, Rafał Beszterda, Bracia morawscy a kultury himalaj­
skie (red. naukowa Z. Jasiewicz lub R. Vorbrich).
W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do
realizacji na rok 2012:
„Lud” 96 i „Literatura Ludowa” 51;
„Łódzkie Studia Etnograficzne” 51, praca zbiorowa, Antropolog w mieście i o mie­
ście (red. naukowa G.E. Karpińska);
„Archiwum Etnograficzne”, Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymia­
ry podróżowania z materiałami (20 art.) z międzynarodowej konferencji naukowej
w Toruniu w 2010 roku (red. naukowa W. Olszewski i V. Wróblewska);
„Prace Etnologiczne”, tom z materiałami konferencji w Poznaniu organizowanej
przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN i IEiAK UAM „Rozwój a kultura”, pod
red. Ryszarda Vorbricha;
„Prace Etnologiczne”, Kultura na pilota. Medialne wymiary rzeczywistości spo­
łecznej, (red. naukowa W. Kuligowski, M. Hermanowski);
„Prace Etnologiczne”, Jacek Splisgart, Obrzędowość rodzinna w Japonii (red. na­
ukowa R. Vorbrich);
„Biblioteka Literatury Ludowej”, Ryszard Bieńkowski, Cerowanie dziurawym
parasolem deszczu (red. naukowa M. Jakitowicz);
„Prace i Materiały Etnograficzne”, Andrzej Stachowiak, Wyznania na Łemkowszczyżnie (red. naukowa A. Brencz);
„Prace i Materiały Etnograficzne”, Natalia Maksymowicz, Podwójny wzór kultu­
rowy na Podhalu (red. naukowa A. Brencz);

Kronika

387

„Archiwum Etnograficzne”, Mateusz Gralewski, Kaukaz. Wspomnienia z dwu­
nastoletniej niewoli (opracowanie Przemysław Adamczewski, Timirlan Ajtberow);
„Prace i Materiały Etnograficzne”, Aleksandra Winiarska-Marciniak, Mit „Soli­
darności”. O narracjach i dyskursach czasu polskich przemian (red. naukowa
G.E. Karpińska);
„Biblioteka Popularnonaukowa”, Bożena Kaczmarczyk, Tradycyjne oraz współ­
czesne gry i zabawy dziecięce (red. naukowa T. Smolińska);
„Biblioteka Zesłańca”, Stefania Skowron-Markowska, Z Oyfordu na Syberię.
Dziedzictwo naukowe Marii Antoniny Czaplickiej (red. naukowa F. Rosiński);
„Biblioteka Zesłańca”, Polacy w guberni archangielskiej. XIX i X X wiek (red.
naukowa Antoni Kuczyński, Mirosław Marczyk);
„Biblioteka Zesłańca”, Adolf Januszkiewicz, Listy i dziennik ze stepów kirgiskich,
w opracowaniu Haliny Gerber (red. naukowa Antoni Kuczyński).
Składy redakcji serii wydawniczych i czasopism sąnastępujące:
1. „Lud” : zespół redakcyjny: redaktor naczelny - dr hab. prof. UAM Danuta Penkala-Gawęcka, zastępca redaktora naczelnego - dr Jacek Bednarski, sekretarz redak­
cji - dr Natalia Bloch, redaktor - mgr Roman Bąk. Rada redakcyjna: prof. dr hab.
Michał Buchowski, prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz, dr hab. prof. UŁ Katarzyna
Kaniowska, prof. dr hab. Lech Mróz, prof. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński, prof.
dr hab. Czesław Robotycki;
2. „Atlas Polskich Strojów Ludowych”: redaktor naczelny - dr Anna Weronika
Brzezińska, zastępca redaktora naczelnego - dr Justyna Słomska-Nowak, sekretarz
redakcji - dr Mariola Tymochowicz;
3. „Dziedzictwo Kulturowe” : redaktor naczelny - prof. dr hab. Teresa Smolińska
oraz prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Michał Buchowski, prof. dr hab.
Zygmunt Kłodnicki, prof. dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska, mgr Ewa Repsch;
4. „Biblioteka Zesłańca”: redaktor naczelny - dr hab. prof. UWr Antoni Kuczyń­
ski oraz prof. dr hab. Wiesław Caban, dr Adolf Juzwenko, prof. dr hab. Zbigniew
Wójcik, prof. dr hab. Wojciech Wrzesiński;
5. „Biblioteka Popularnonaukowa” : redaktor naczelny - dr hab. prof. UAM Wal­
demar Kuligowski oraz mgr Olga Dyba, dr Magdalena Kwiecińska;
6. „Łódzkie Studia Etnograficzne”: zespół redakcyjny: redaktor naczelny - dr hab.
prof. UŁ Grażyna Ewa Karpińska, sekretarz redakcji - mgr Małgorzata Chelińska,
zastępca sekretarza - mgr Aleksandra Krupa. Komitet redakcyjny: dr hab. prof. UŁ
Katarzyna Kaniowska, prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, prof. dr hab.
Piotr Kowalski, dr hab. prof. UŁ Ewa Nowina-Sroczyńska, dr Katarzyna Orszulak-Dudkowska, dr hab. prof. UJ Jan Swięch, prof. dr hab. Andrzej P. Wejland;
7. „Archiwum Etnograficzne” : kandydatura prof. Jana Adamowski ego na redak­
tora naczelnego musi zostać zatwierdzona przez WZD w Opolu;
8. „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego”: redaktor naczelny - prof.
dr hab. Zygmunt Kłodnicki oraz prof. dr hab. Andrzej Brencz, prof. dr hab. Michał

388

Kronika

Buchowski, prof. dr hab. Jerzy Czajkowski, prof. dr hab. Mirosława Drozd-Piasecka,
dr Barbara Falińska, prof. dr hab. Wanda Paprocka, prof. dr hab. Marian Pokropek,
prof. dr hab. Anna Szyfer;
9. „Prace i Materiały Etnograficzne”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Andrzej
Brencz oraz dr Hubert Czachowski, dr Małgorzata Michalska;
10. „Prace Etnologiczne” : redaktor naczelny-dr hab. prof. UAM Ryszard Vorbrich
oraz dr Przemysław Hinca;
11. „Literatura Ludowa”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Jolanta Ługowska,
sekretarz redakcji - Maria Bożena Kuczyńska oraz prof. dr hab. Jerzy Bartmiński,
prof. dr hab. Jerzy Jastrzębski, prof. dr hab. Piotr Kowalski, dr hab. prof. UWr Antoni
Kuczyński, prof. dr hab. Dorota Simonides, prof. dr hab. Roch Sulima, prof. dr hab.
Ryszard Waksmund;
12. „Biblioteka Literatury Ludowej”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Jolanta
Ługowska oraz prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Jerzy Bartmiński, prof.
dr hab. Maria Jakitowicz, prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz, prof. dr hab.
Piotr Kowalski, prof. dr hab. Roch Sulima.
Podjęto decyzję o płaceniu za recenzje wydawnicze. Ustalone wynagrodzenie to
400,00 zł brutto. Koszty recenzji nie są rozliczane przez MNiSW, a wyłącznie ze
środków PTL. Dr A. W. Brzezińska przygotowała formularz recenzji, który będzie
wykorzystywany przez recenzentów do opiniowania prac przygotowywanych do
druku w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym.
Nastąpiła zmiana statusu „Łódzkich Studiów Etnograficznych” z serii na czaso­
pismo naukowe. Wynika to z wprowadzonej przez Ministerstwo Nauki i Szkolnic­
twa Wyższego parametryzacji jednostek naukowych, a szczególnie parametryzacji
czasopism, co związane jest z oceną naukowej działalności wydawniczej. Zespołowi
redakcyjnemu przewodniczyć będzie prof. G.E. Karpińska.
W związku ze zmianą procedur przyznawania dofinansowania przez Minister­
stwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, termin składania wniosków na realizację zadań
w 2012 roku uległ znacznemu przyspieszeniu, to jest do 30 września 2011 roku.
Dlatego też recenzje („papierowe” oraz w wersji elektronicznej) oraz teksty do pu­
blikacji (w wersji elektronicznej) muszą być składane w biurze do końca czerwca.
Dostarczona praca musi być zapisana w PDF w jednym pliku. Dotyczy to również
prac zbiorowych.

Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego
Bibliotekę prowadzą, pod nadzorem mgr Pauliny Sucheckiej, mgr Aleksandra
Michałowska od strony merytorycznej (od 1 października 2009 r. zatrudniona na
etacie Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego) i Bożena Wrońska od strony tech­
nicznej. Biblioteka jest czynna codziennie w godz. od 9.00, w poniedziałki, wtorki,
środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). Biblioteka jest
obecnie włączona w struktury Biblioteki Uniwersyteckiej i umieszczona w systemie

Kronika

389

informacyjnym w gronie Bibliotek Zakładowych Uniwersytetu Wrocławskiego, co
skutkuje fachową opieką nad zbiorami.
W celu umożliwienia korzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych
biblioteka jest czynna również w dwie soboty w miesiącu. Szczegółowy harmono­
gram znajduje się na stronie internetowej PTL. W czytelni biblioteki zbiory są udo­
stępniane wszystkim zainteresowanym. Korzystają z nich przede wszystkim studenci
etnologii, archeologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, historii, filologii słowiań­
skiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów i innych placówek kultury, nauczyciele.
Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Biblioteki PTL, książki mogą wypożyczyć stu­
denci etnologii oraz członkowie PTL.
Stan zasobów biblioteki na 31 grudnia 2010 roku wynosił 44.068 woluminów
(w tym: 22.132 woluminów druków zwartych, 20.435 woluminów czasopism, 1.511
wydawnictw kartograficznych), których ogólna wartość wynosiła 313.186,09 zł.
W roku 2010 wpłynęło 440 woluminów, w tym: 280 woluminów druków zwartych
i 160 woluminów czasopism. Do zbiorów zakupiono 207 woluminów dzieł zwartych
oraz 26 woluminów czasopism. Otrzymano również 34 egzemplarze darów i 18 wo­
luminów wydawnictw własnych. W ramach wymiany wpłynęło 107 woluminów od
instytucji zagranicznych i 48 od instytucji krajowych. W zamian wysłano 311 wolu­
minów za granicę i 91 woluminów do instytucji krajowych.
W 2010 roku z zasobów biblioteki skorzystało 418 osób. Byli to przede wszyst­
kim studenci uczelni wrocławskich i innych, członkowie PTL, pracownicy naukowi
oraz inne osoby zainteresowane problematyką etnograficzną. W bibliotece udostęp­
niono 2.343 woluminów, w tym 1.836 egzemplarzy druków zwartych (na miejscu
1.613, wypożyczenia 223), 738 czasopism (na miejscu 730, wypożyczenia 8).
Stan na 30 czerwca 2011 roku wyniósł 43.808 woluminów, od początku roku
wpłynęło 199 woluminów, co zostało odnotowane w rejestrze nabytków. W ramach
wymiany zagranicznej przybyły 52 woluminy (czasopism), z wymiany krajowej 32 (czasopisma 17, zwarte 15); dary - 17 woluminów, wydawnictwa własne - 4 wo­
luminy, zakupy - 94 woluminy. Od początku roku do 1 lipca 2011 roku z biblioteki
skorzystało 315 osób. Udostępniono 1.213 woluminów, w tym 754 druków zwartych
(572 na miejscu, wypożyczenia 182), 459 czasopism (451 na miejscu, 8 wypoży­
czeń).
W wyniku przeprowadzonego w roku 2009 skontrum, zadecydowano o wyco­
faniu ze stanu braków: 459 jednostek inwentarzowych ze zbiorów kartograficznych
(realizacja zalecenia GKR). Powyższe pozycje zostały wpisane do rejestru ubytków.
Konserwacja zbiorów: poddano konserwacji i oprawiono tomy czasopism i serii
„Folk-Lore. A Quarterly Review of Mytli, Tradition...”, London 1898-1939, „Jahr­
buch des Bukowiner Landes-Museum”, Cemiovitz 1893-1908, „Srpski Etnografski
Zbomik” 1894-1926 oraz kilkanaście tytułów dzieł zwartych. Łącznie oprawiono
85 woluminów.
Komputeryzacja zbiorów: zgodnie z planem sporządzono zapis publikacji zagra­
nicznych, które otrzymano w latach 1993-2008. W 2010 roku wprowadzono do kom­
puterowego katalogu dzieła zwarte pozyskane w latach 1993-1995.

390

Kronika

Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydawnictw
własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (a czasem kupowane
w antykwariatach), wyselekcjonowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki, publika­
cje z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych.
Na bieżąco była prowadzona dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przy­
bytków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zosta­
ły skatalogowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową
w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do
katalogów: alfabetycznego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topogra­
ficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wyka­
zy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano
oznakowanie obwolut książek.
Prowadzona jest pełna dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja
wpływających tytułów, sporządzanie wykazów wewnętrznych wpływaj ących książek
i czasopism, prowadzenie kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej
korespondencji z kontrahentami - wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych
książek). Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewidencjonowane i włączone
do ogólnie dostępnych katalogów. Przygotowano wykazy i wyekspediowano książki
do naszych partnerów wymiany.
Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach ba­
dań krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo Ludo­
znawcze prowadzi ze 131 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to instytu­
cje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towarzystwa
naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy partne­
rów wymiany są umieszczone na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzyma­
nych drogą wymiany jest przekazywany corocznie do Centralnego Katalogu Zagra­
nicznych Wydawnictw w Bibliotece Narodowej, dzięki temu informacja o zbiorach
dociera do zainteresowanych w całym kraju.

Archiwum Naukowe
Archiwum prowadzi Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty
dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­
nych tekstów z zakresu etnologii i folklorystyki.
W okresie sprawozdawczym zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolej­
ne wspomnienia sybirackie (11 nowych tek) oraz o dokumentację naukową i wydaw­
niczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów terenowych. Archiwizowane są szczegó­
łowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej
i popularyzatorskiej. Pozyskiwane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas
codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi
Uniwersytetu Wrocławskiego oraz innych placówek naukowych z kraju i zagranicy.
Zbiory są wykorzystywane do opracowywania publikacji, między innymi słownika
Etnografowie i ludoznawcy polscy (tom 3. wydany w 2010 r.) oraz książek z serii

Kronika

391

„Biblioteka Zesłańca” (przygotowano do wydania w 2011 r. dwa kolejne tomy). Gro­
madzone w Archiwum PTL zbiory są także źródłem do merytorycznego przygoto­
wania wystaw muzealnych (np. wystawa w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu
„Zastaw więcierz, wódź niewodem... Rybołówstwo drzewiej”). W pierwszym półro­
czu 2011 roku ze zbiorów skorzystało 10 osób, udostępniono 110 teczek.

Oddziały Towarzystwa
W okresie sprawozdawczym przyjęto 32 nowych członków: Oddział Poznań
- 7 osób, Oddział Północno-Mazowiecki - 5, Oddział Kraków - 4, Oddział Wro­
cław - 4, Oddział Łódź - 3, Oddział Gdańsk - 2, Oddział Lublin - 2, Oddział Opole
- 2, Oddział Toruń - 2, Oddział Opoczno - 1.

Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej
W okresie sprawozdawczym w ramach corocznych grantów z Ministerstwa
Nauki i Szkolnictwa Wyższego w Ośrodku przygotowano wybory do dwóch mię­
dzynarodowych bibliografii: Internationale Volkskundlische Bibliographie i Inter­
national Bibliography o f the Social Sciences. Przygotowano na nośnikach kom­
puterowych 214 not bibliograficznych etnografii polskiej za 2009 rok do IVB oraz
310 not do IBSS. W wyniku tych prac ukazują się noty bibliograficzne o polskich
wydawnictwach w drukowanych, międzynarodowych rocznikach bibliograficznych
oraz w prowadzonej przez IBSS bazie on-line dostępnej na subskrybowanej stronie
internetowej.
Drugim podstawowym zadaniem wykonywanym w ODilE są prace związane
z bieżącą bibliografią etnografii polskiej w Internecie. Zapisano w komputerowej ba­
zie danych i wprowadzono do katalogu on-line łącznie 1125 not bibliograficznych.
Bibliografia internetowa: „Bibliografia etnografii polskiej w Internecie” udostępnia­
na na stronie http://bep.uni.lodz.pl zawiera (dane z końca czerwca 2011 r.) ogółem
27.474 noty bibliograficzne, w tym: 4.532 noty za lata 1926-1939, 8.007 not za lata
1986-2000, 5.170 not za lata 2001-2003, 8.603 noty za lata 2004-2009 oraz 307 not
za rok 2010.
Na prace ODilE uzyskano dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa
Wyższego:
2010 rok - tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych, kontynuacja
na rok 2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda
biblioteczna, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do
bieżącej bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł; upowszechnianie i promo­
cja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok 2010. Opracowanie selektywnej
bibliografii polskiej za rok 2009 do bibliografii międzynarodowych - Internationale
Volkskundliche Bibliographie i International Bibliography o f the Social Sciences 8.350,00 zł;

Kronika

392

2011 rok - tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych, kontynuacja
na rok 2011. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bi­
blioteczna, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za rok 2010 do bie­
żącej bibliografii etnografii polskiej oraz uzupełnienie brakujących not bibliograficz­
nych z lat poprzednich - 10.500,00 zł; upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki
polskiej - kontynuacja za 2010 rok do bibliografii międzynarodowej International
Bibliography o f the Social Sciences - 7.520,00 zł oraz modernizacja strony inter­
netowej „Bibliografii Etnografii Polskiej” dla potrzeb prezentacji międzynarodowej
w celu upowszechniania osiągnięć nauki polskiej - 3.000,00 zł.

Sekretarz generalny
Jerzy Adamczewski

D O RO BEK OŚRO D K A DOKU M ENTA CJI I IN FO RM A CJI
ETN O G RA FIC ZN EJ PO LSKIEG O TOW ARZYSTW A
LU DOZNAW CZEGO

Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL został powołany na
wniosek prof. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej przez Zarząd Główny PTL w 1968
roku. Ze względu na kierującą jego pracami, został usytuowany w Łodzi, przy Kate­
drze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego (od 1972 r. pracami kierowała prof. Broni­
sława Kopczyńska-Jaworska). Zgodnie z intencjami założycielki, zakres działalno­
ści ODilE miał obejmować szeroko pojętą dokumentację krajowego i zagranicznego
ruchu naukowego, jak również aktywności kulturalnej w zakresie kultury ludowej,
w tym w pierwszym rzędzie sztuki ludowej i folkloru.
ODilE rozpoczął pracę w oparciu o dotację specjalną uzyskaną z Wydziału I PAN
oraz środki przekazywane Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu przez PAN na
działalność statutową. Sumy te podlegały stałym wahaniom w zależności od zmian
w sposobach finansowania nauki i kultury przez państwo oraz od pozyskiwanych dla
Ośrodka i całego Towarzystwa dotacji specjalnych.
Prace z funduszy specjalnych były wykonywane na zlecenia przez specjalistów-etnografów, będących członkami PTL. W zależności od możliwości finansowych
Towarzystwa zatrudniano w Ośrodku stałych pracowników, od jednego na 1/2 etatu
w 1968 roku do dwóch pełnych etatów do końca lat 80.
Wraz z cofnięciem przez PAN stałych, corocznych dotacji dla towarzystw nauko­
wych, przeznaczanych na cele statutowe, zatrudnianie pracowników w ODilE z roku
na rok ulegało stałemu ograniczaniu. Aby wieloletnim współpracownikom zapewnić
choćby ciągłość pracy, zatrudnienie pod koniec lat 90. wynosiło 2/5, a nawet 1/3 peł­
nego etatu (w 1973 r. pracownicy ODilE i Instytutu im. O. Kolberga otrzymali status
pracowników naukowych), co nie zapewniało pracownikom nawet opieki lekarskiej.

Kronika

393

Z tego powodu ostatnie pracownice odeszły z zatrudnienia etatowego w czerwcu
1998 roku. Mgr Maria Niewiadomska-Rudnicka zrezygnowała całkowicie ze współ­
pracy, druga - mgr Małgorzata Wilbik pomaga w pracach ODilE do dziś. Przez cały
czas środki na pokrycie kosztów działalności Ośrodka były uzupełniane różnymi co
do wielkości i niecorocznie pozyskiwanymi dotacjami.
Należy nadmienić, że po stałym uruchomieniu w Łodzi studiów etnograficznych
w 1972 roku, w latach następnych Ośrodek korzystał z pomocy (10 dni pracy w roku
akademickim) około 10-osobowej grupy studentów, którzy zaliczali w Ośrodku
praktykę instytucjonalną. Niestety w nowych, oszczędnościowych programach na­
uczania praktyka ta została zlikwidowana i nawet na tę niewielką pomoc Ośrodek
nie może liczyć.
Przez pierwsze kilka lat po likwidacji zatrudnienia etatowego w Ośrodku organi­
zowano dyżury (2 godz. w tygodniu) na zasadzie pracy społecznej byłej pracownicy
Ośrodka oraz pomocy pracownicy archiwum naukowego, wyznaczonej przez dyrek­
tora Instytutu. Od czasu przeniesienia pokoju Ośrodka z drugiego piętra Instytutu na
parter, w pobliże biblioteki i archiwum Instytutu, raz w tygodniu dwugodzinny dyżur
pełniła w nim pracownica archiwum Instytutu, a po uzgodnieniu telefonicznym, in­
formacji udzielała na miejscu kierowniczka ODilE. Niestety, w ramach oszczędno­
ści, w roku akademickim 2009/2010 ograniczono w bibliotece Instytutu liczbę pra­
cowników i archiwistka instytutowa pełni dyżury w bibliotece. W Ośrodku pomaga
kierowniczce ODilE dorywczo, w razie istotnej potrzeby.
Przedstawione okoliczności spowodowały, że cały okres działalności Ośrodka
podzielić można na kilka podstawowych okresów różniących się intensywnością
działań, efektami i charakterem pozyskiwanych rezultatów.

Zapoczątkowanie prac Ośrodka
Początek prac Ośrodka przypadł na lata sześćdziesiąte XX wieku, w którym to okre­
sie Katedra Etnografii UŁ nie prowadziła pracy dydaktycznej. Sytuacja ta pozwoliła
na poświęcenie Ośrodkowi szczególnej uwagi. Zgodnie z przyjętym planem działania
należało zacząć gromadzić potrzebne dane, z czym wiązały się podstawowe problemy
techniczne, jak również sprawa ustalenia zakresu zbieranych informacji oraz techniki
ich archiwizowania. Główny problem archiwum stanowił sposób pozyskiwania da­
nych, ich kolekcjonowania, podziału i wreszcie odszukiwania w zbiorze archiwalnym.

Organizacja bazy dokumentacyjnej
W latach 60. i 70. zarówno muzea, jak i inne instytucje i placówki naukowe gro­
madziły informacje systemem kartotekowym. Dyskusja koncentrowała się wokół
kwestii wyboru najlepszych systemów wyszukiwawczych, z czym łączył się pod­
stawowy problem wypracowania systemu klasyfikacji danych, związany nierozłącz­
nie z zakresem przedmiotowym dyscypliny, wyodrębnieniem jej dziedzin i stoso­
wanymi pojęciami. W znanych nam placówkach europejskich panowała ogromna

394

Kronika

różnorodność systemów klasyfikacyjnych. Rozpoczęliśmy więc prace nad zasadami
tworzenia klasyfikacji, co na gruncie etnologii nie było rzeczą prostą ze względu na
zainteresowanie naszej dyscypliny nie tylko człowiekiem i jego zachowaniami, ale
także światem wytworów materialnych i niematerialnych jego działalności. Do waż­
niejszych prac z tego okresu należały:
w 1970 roku udział pracowniczek Ośrodka w seminariach Ośrodka Informacji
Naukowej PAN oraz zapoznanie się z pracami o systemach klasyfikacji i zasadach
budowania tezaurusów dyscyplinarnych;
w 1971 roku przygotowanie trzech artykułów o potrzebach dokumentacji osią­
gnięć naszej dyscypliny;
w 1973 roku udział w pracach sekcji dokumentacji MUNAiE w Chicago;
w 1978 roku przejęcie kierownictwa sekcji ds. dokumentacji i informacji KNE
PAN, udział w dyskusjach redakcyjnych „Demosu”;
w 1980 roku organizacja konferencji KNE PAN;
w 1983 roku udział pracownic w kursie OIN PAN;
w 1984 roku referat o stosowanej klasyfikacji na kongresie SIEF w Wiedniu;
w 1987 roku udział w opracowaniu hasła do „Słownika etnolingwistycznego” pod
redakcjąprof. J. Bartmińskiego;
w 1989 roku współorganizacja w Toruniu konferencji poświęconej dokumentacji
muzealnej;
w 1990 roku powielenie opracowanego przez ODilE Słownika kultury material­
nej (rozprowadzanego przez PTL).

Kartoteki dokumentacyjne
Od początku działalności nawiązano kontakty z Ośrodkiem Informacji Naukowej
PAN, Biblioteką Narodową oraz Centrum Informacji Naukowej, Technicznej i Eko­
nomicznej (CINTE), prowadzącymi szkolenia i publikującymi literaturę przedmiotu
oraz służącymi fachowym poradnictwem.
Pierwsze prace w Ośrodku polegały na założeniu kartotek informujących o pro­
wadzonych w kraju i za granicą pracach badawczych, muzeach etnograficznych, in­
stytucjach naukowych, zespołach folklorystycznych i ich pracownikach, twórcach
ludowych itp. Wymagały dotarcia do istniejących źródeł informacji oraz przyjęcia
współczesnych sposobów ich przechowywania i wyszukiwania.
W założeniach powołania Ośrodka planowano, że stanie się on centralną, ogólno­
polską instytucją udzielającą informacji pomocnych w szeroko pojętej działalności
kulturalnej. Jednak już po pierwszych latach działalności przekonano się, że pomimo
wysiłków, wiedza o istnieniu Ośrodka i jego możliwościach nie docierała do szero­
kiego kręgu społecznego. Mimo że Ośrodek zgromadził szereg kartotek dokumen­
tujących życie naukowe w dziedzinie etnografii oraz działalność zespołów folklory­
stycznych, rzemieślników i twórców ludowych, po informacje o nich zainteresowani
zwracali się przede wszystkim do regionalnych i większych muzeów etnograficz­
nych. Z tego powodu już w początku lat 70. zamknięto kartoteki folklorystyczne,

Kronika

395

ograniczając się do zbierania wiadomości o ruchu naukowym oraz informacji biblio­
graficznych.
Działania związane z prowadzeniem kartotek dokumentacyjnych:
19671990 - przygotowanie i publikacja informacji o polskim ruchu naukowym
w dziedzinie etnografii w kolejnych rocznikach „Ludu” (t. 54 do 73);
1957-1982 - doktoraty i habilitacje z etnografii i etnologii;
1968- 1970 - prace badawcze prowadzone przez etnografów;
1969- 1973 - festiwale, „dni”, konkursy folklorystyczne;
1970- 1977 - magisteria z etnografii;
1970- 1986 - etnograficzne wystawy czasowe;
1971- 1988 - konferencje naukowe o tematyce etnograficznej;
1975-1977 - polskie etnograficzne wystawy za granicą.

Prace bibliograficzne
W chwili powołania Ośrodka, PTL przekazał mu notatki z bieżącej bibliografii
etnografii polskiej gromadzone przez Bolesława Gawina i do 1960 roku publikowane
w „Ludzie”. Stały się one zaczątkiem bibliografii kontynuowanej przez następne lata
w Ośrodku. Dane bibliograficzne gromadzono na kartkach katalogowych, wypisując
dane z wykazu publikacji zwartych i przeglądu zawartości czasopism publikowanych
przez Bibliotekę Narodową. Uzyskane informacje weryfikowano i uzupełniano prze­
glądając roczniki i tygodniki czasopism zamieszczających artykuły interesujące etno­
grafa. Następnie kartki porządkowano zgodnie z przyjętym układem przygotowanych
do druku bibliografii, obejmujących kolejne pięciolecia. Po sporządzeniu maszynopi­
su bibliografii, na podstawie szczotki druku sporządzano indeksy - etnogeograficzny
i osobowy. Przygotowanie jednego tomu bibliografii zajmowało kilka lat.
Pracę uprościło i zintensyfikowało udostępnienie Ośrodkowi przez Katedrę Etno­
grafii UL w roku 1989 komputera, a następnie przystosowanie programu CDS ISIS
do tworzenia komputerowej bazy opisów prac etnograficznych. Dzięki temu proces
klasyfikacji i wydruku dokonywał się automatycznie. Dodatkowej pracy wymagało
wprowadzenie obszerniejszych opisów oraz słów kluczowych oddających zawartość
treściową publikacji.
Główną troską Ośrodka było zapewnienie ciągłości prac i wystarczających
środków na weryfikację biblioteczną, dość pracochłonny wpis poszczególnych not
do komputera oraz znalezienie środków na druk kolejnych bibliografii. Ponieważ
ostatecznie Ośrodkowi odmówiono środków na publikację bibliografii za lata 1990­
-2000, w oparciu o grant przyznany w wyniku starań prof. B. Kopczyński ej-Jawor­
skiej wprowadzono bazę bibliograficzną do Internetu.
Główne dokonania bibliograficzne:
1982 - publikacja bibliografii za lata 1961-1969, cz. 1;
1983 - publikacja bibliografii za lata 1961-1969, cz. 2;
1986- publikacja bibliografii zawartości „Literatury Ludowej” za lata 1957­
-1985;

396

Kronika

1988 - publikacja bibliografii zawartości „Ludu” załata 1895-1985;
1989 - publikacja bibliografii za lata 1976-1985, udostępnienie komputera PC,
adaptacja programu CDS ISIS;
1991 - początek gromadzenia materiałów bibliograficznych z lat 1986-2000;
1993 - publikacja bibliografii załata 1926-1933;
1996 - publikacja bibliografii za lata 1934-1939 oraz za lata 1986-1990;
2004 - opracowanie struktury bazy internetowej, wprowadzenie słów wyszuki­
wawczych, wprowadzenie do bazy danych z 2001 roku;
2005 - uzupełnianie bazy danymi z lat 2002-2003;
2006 - uzupełnianie bazy danymi z lat 2004-2006;
2007 - w styczniu - udostępnienie bazy w Internecie.

Wybory bibliograficzne dla bibliografii zagranicznych
Polskie środowisko etnograficzne utrzymywało współpracę z redakcją między­
narodowego czasopisma abstraktów etnologicznych i folklorystycznych „Demos”
(redakcja w Dreźnie, NRD). Między innymi, z ramienia PTL w pracach redakcyj­
nych uczestniczył dr Stanisław Błaszczyk, a z IHKM PAN prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa. W latach 70. przekazano zadanie gromadzenia abstraktów, korektę tłu­
maczeń i korespondencję Ośrodkowi. Średnio wysyłano rocznie około trzydziestu
abstraktów (przygotowywano je w języku polskim, tłumaczone były w Dreźnie). Dla
potrzeb klasyfikacji opracowano niemiecko-polski słownik słów kluczowych. Waż­
nym zadaniem było opracowanie tablic hierarchiczno-tematycznych słownika słów
kluczowych stosowanych w analizie treści pozycji przedstawianych w abstraktach.
Współpraca z „Demosem” :
1980 - ankieta muzealna i sporządzenie charakterystyki polskich muzeów do
„muzealnego” zeszytu „Demosu”;
do 2002 roku udział w zebraniach redakcyjnych „Demosu” : Drezno, Lubiana,
Berlin Wschodni, Błażejewko koło Poznania, Drezno, RFN.
Po zjednoczeniu Niemiec „Demos” przedstawiający prace tak zwanych demoludów i ZSRR, przestał się ukazywać.
Bibliografia IVB
W oparciu o przygotowywaną bibliografię bieżącą w Ośrodku opracowywano
od roku 1977 wybory do Internationale Volkskundliche Bibliographie, wydawanej
najpierw w Szwajcarii, potem w Niemczech Zachodnich, a następnie w Bremie. Po
wyzwoleniu krajów bloku sowieckiego redakcję przeniesiono do Tallina w Estonii.
Pracownicy Ośrodka brali udział w kolejnych zebraniach redakcyjnych IVB - 1990
Brema, RFN; 1991 Burgerland, Austria; 1992 Zurych, Szwajcaria; 1994 kongres
SIEF, Wiedeń, Austria. W zebraniu w 2004 roku nie wzięliśmy udziału ze względu
na brak środków. Przesłaliśmy tylko referat opublikowany w „Ludzie” 89, 2005.

Kronika

397

Bibliografia UNESCO
W 1971 roku ODilE podjął się redakcji wyborów bibliograficznych dla Section
International de Documentation et Information UNESCO, redagującej w Paryżu mię­
dzy innymi Social Science Bibliography/Anthropology. Redakcja ta z czasem prze­
niosła się do London School of Economics, gdzie oprócz corocznego tomu bibliogra­
fii w wersji książkowej zaczęto wydawać bibliografię na CD, a następnie udostępniać
ją w Internecie. Z redakcją International Bibliography o f the Social Sciences Ośro­
dek współpracuje do dziś. Należy zaznaczyć, że po roku 2000 Ośrodek dwukrotnie
nie dostawał na ten cel rocznych dotacji! W pierwszym roku Ośrodkowi przyszły
z pomocą uniwersyteckie ośrodki etnologiczne, opodatkowując się dobrowolnie na
rzecz przygotowania bibliografii, w drugim Ośrodek otrzymał jednorazową dotację
z Redakcji IBSS, która nie chciała zrezygnować z naszej współpracy.

Kartoteki osobowe
W 1996 roku sporządzono w Ośrodku dublety kart członkowskich PTL. Zapro­
wadzono ewidencję zmarłych. Rozpisano ankietę osobową wśród pracujących w za­
wodzie absolwentów etnografii.
W 1986 roku na zlecenie KNE PAN pozyskano dane statystyczne z GUS z akcji
„Magister” i uzupełniono kartoteki. Sporządzono dla KNE PAN analizę zatrudnienia
absolwentów etnografii. Oprócz kartoteki założono teczki osobowe z danymi pozy­
skiwanymi w ramach różnych działań Ośrodka.
Po śmierci dr. Jana P. Dekowskiego, w 1988 roku Ośrodek zabezpieczył komple­
towane przez niego materiały do „Słownika zasłużonych etnografów”, który projek­
tował. W 1990 roku, decyzją ZG PTL, przejęła je dr Anna Kowalska-Lewicka.

Amerykański słownik antropologów
W 1988 roku na zamówienie uniwersytetu w Chicago sporządzono 67 biogramów
wybitnych badaczy polskich na polu etnologii, zmarłych przed rokiem 1920. Ze wzglę­
du na rozmiary publikacji tylko trzydzieści z nich redakcja umieściła w International
Dictionary o f Anthropologists, New York-London: Garland Publications 1991.

Sekcja korespondentów terenowych PTL
W 1975 roku, w planie tematu węzłowego (temat 11.1 .IV) została powołana w ra­
mach PTL Sekcja, której celem miało być zorganizowanie siatki korespondentów,
mających odpowiadać na przesłane ankiety. Kierownictwo merytoryczne Sekcji ob­
jęła mgr Zofia Neymanowa z Sieradza, natomiast stronę administracyjnąpowierzono
Ośrodkowi. Poza sprawami finansowymi Ośrodek zajmował się powielaniem, wysy­
łaniem i ewidencjonowaniem ankiet oraz organizowaniem zjazdów korespondentów.

398

Kronika

W 1980 roku przekazano Ośrodkowi kierownictwo Sekcji. Z powodu braku środków
finansowych Sekcja decyzją Zarządu Głównego PTL zawiesiła działalność w 1987
roku. Pracowała 12 lat i skupiała od 89 korespondentów na początku, do 137 pod
koniec działalności. Archiwum Sekcji zostało przekazane do archiwum PTL we Wro­
cławiu. Odbyły się cztery zjazdy korespondentów: w roku 1976 w Łodzi, w 1977
w Uniejowie, w 1978 w Kaliszu, w 1984 w Łodzi.

Bibliograficzna baza internetowa
Jak wspomniano, materiały do ostatniego tomu drukowanej bibliografii, obejmu­
jące lata 1986-1990, wprowadzano już do bazy komputerowej programu CDS ISIS
przystosowanej do przygotowywania bibliografii przeznaczonej do druku. Podobnie
wyglądały zapisy obejmujące lata 1990-2000, z tym że częściowo były one niekom­
pletne, gdyż w latach tych Ośrodek nie posiadał już stałych pracowników.
W momencie opracowywania wersji internetowej bazy, opis bibliograficzny roz­
budowano, w związku z czym przekazana do Internetu baza ze wspomnianych lat
wymaga niestety pewnych uzupełnień.

Redakcje i inne prace organizacyjne
Oprócz jedenastu tomów różnego rodzaju bibliografii bieżących i retrospektyw­
nych, Ośrodek zredagował i przygotował do druku dla Ministerstwa Kultury i Sztuki
informatory o ośrodkach ginących umiejętności rzemieślniczych w latach 90. XX
wieku. Ponadto organizował liczne konferencje i seminaria dotyczące problemów
dokumentacji etnograficznej, w tym konferencję poświęconą współczesnym proble­
mom wsi przygotowaną razem z Radą Krajową Towarzystw Regionalnych i Uni­
wersytetem Łódzkim w 1997 roku (referaty drukowane w „Łódzkich Studiach Et­
nograficznych” 37: 1998). Ponadto Ośrodek zorganizował w 1968 roku na terenie
łódzkiego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego wystawę połączoną z poka­
zem produkcji tkanin dwuosnowowych. Wystawa była włączona do programu Mię­
dzynarodowego Triennale Tkaniny zorganizowanego przez Muzeum Włókiennictwa
w Łodzi. Odnośnie do prac organizacyjno-redakcyjnych należy także wspomnieć
o zgromadzeniu i przetłumaczeniu w latach 1982-1983 artykułów do „polskiego”
zeszytu czasopisma „Objets et Mondes” 24: 3-4, 1967, wydawanego przez Musée de
1’Homme w Paryżu.

Baza źródłowa Ośrodka
Na zakończenie powyższych informacji warto jeszcze dodać, że w wyniku pro­
wadzonych prac, oprócz dokumentów administracyjnych, Ośrodek posiada materiały
dokumentujące niektóre etnograficzne konferencje międzynarodowe i krajowe oraz
wystawy etnograficzne, bogate materiały do prac klasyfikacyjnych i słownikowych,

Kronika

399

materiały dotyczące historii i przeglądów filmów etnograficznych, prac związanych
z wprowadzeniem do programów szkolnych elementów wiedzy etnograficznej (dzie­
dzictwo regionalne) czy akcji opieki nad twórczością i sztuką ludową, wreszcie dane
biograficzne o etnografach czy materiały słownikowe. Można je, moim zdaniem, wy­
korzystać w opracowaniach dotyczących historii naszej dyscypliny.

Bronisława Kopczyńska-Jaworska

PO SIED ZEN IE PLENARNE
K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PAN,
CIESZYN, 14 M A JA 2010

Posiedzenie odbyło się w siedzibie Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji Uni­
wersytetu Śląskiego w Cieszynie. Rozpoczęła je dziekan Wydziału, prof. dr hab.
Halina Rusek, witając członków Komitetu. Obrady poprowadził, według wcześniej
przyjętego porządku, przewodniczący Komitetu, prof. Aleksander Posem-Zieliński.
Podziękował władzom dziekańskim i dyrekcji Instytutu Etnologii i Antropologii Kul­
turowej UŚ za zaproszenie KNE, a następnie usprawiedliwił nieobecnych członków
Komitetu: Michała Buchowskiego, Jolantę Kowalską, Piotra Kowalskiego, Sławoja
Szynkiewicza, Elżbietę Tarkowską, Jerzego S. Wasilewskiego i Henryka Zimonia.
Posiedzenie było poświęcone trzem zespołom zagadnień: prezentacji komunika­
tów, wypracowaniu stanowiska Komitetu na temat stanu nauk etnologicznych, nie­
zbędnego do syntetycznej oceny polskiej humanistyki w ramach zadania Zespołu
Ekspercko-Integracyjnego Nauk o Kulturze i Sztuce PAN, oraz prezentacji wnio­
sków wynikających z przeprowadzonej ekspertyzy „Ocena systemu i praktyki kształ­
cenia etnologicznego (antropologicznego) na polskich wyższych uczelniach w latach
2004-2009”.
W ramach komunikatów, przewodniczący poinformował zebranych o sytuacji
w PAN, o pracach nad nową ustawą o PAN, szczególnie o dalszym statusie komi­
tetów, a także o reformie nauki i ustawie o tytułach naukowych. Prof. Posem-Zie­
liński przedstawił też założenia organizowanej przez Komitet konferencji „Rozwój
a kultura”. Następnie prof. Lech Mróz omówił przygotowania do jubileuszu 75-lecia
Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW i połączonych z tymi obchodami
przedsięwzięć: konferencji „Antropologia sąsiedzka”, wystawy „Etnologia warszaw­
ska po 75 latach” i studenckiej wystawy w Państwowym Muzeum Etnograficznym.
Z kolei prof. Władysław Baranowski poinformował o konferencji „Antropologia
miasta” w Łodzi, a prof. Katarzyna Kaniowska o konferencjach studenckich: „Etycz­
ne problemy badań terenowych” i „Jakiej antropologii oczekujemy”. W nawiązaniu
do tej ostatniej informacji, prof. Posem-Zieliński wspomniał o podobnej sesji orga­

400

Kronika

nizowanej niegdyś przez archeologów i zaproponował, aby w przyszłości zaplanować
konferencję traktującą o tym, czego inne dyscypliny oczekują od nas. Następnie poru­
szono kwestię wydawnictw: prof. Ryszard Vorbrich apelował o składanie materiałów
do serii PTL „Prace Etnologiczne”, a prof. Danuta Penkala-Gawęcka poinformowała
0 powołaniu dr Natalii Bloch na nowego sekretarza „Ludu” oraz o dotacji (25.000 zł)
otrzymanej na kolejny, 94. tom tego czasopisma (dziesięć arkuszy w tym tomie stano­
wić mają materiały z konferencji Komitetu na temat globalizacji). W dyskusji rozwa­
żano kwestię, czy poszczególne tomy „Ludu” mogą być tematyczne oraz techniczne
problemy związane z recenzowaniem artykułów nadsyłanych do redakcji „Ludu”.
Podejmując drugie, przewidziane porządkiem obrad, zagadnienie, przewodniczą­
cy Komitetu podkreślił konieczność wypracowania stanowiska Komitetu na temat
stanu nauk etnologicznych. Poinformował, że istnieje projekt opublikowania zgro­
madzonych materiałów całego Zespołu Ekspercko-Integracyjnego Nauk o Kulturze
1 Sztuce PAN. Zwrócił uwagę, że taka publikacja będzie traktowana jako wizytówka
nauk humanistycznych. Dla nauk etnologicznych zarezerwowano około ośmiu stron
tekstu. Przewodniczący dodał, że nieco zmodyfikował - w stosunku do pierwowzoru
- ankietę, którą rozesłał w celu pozyskania danych. Tekst, który zamierza przygoto­
wać w oparciu o otrzymane materiały, będzie traktował o stanie badań w etnologii.
Przedstawił 9-punktowy konspekt tego opracowania:
1. ewolucja od etnografii do antropologii. Sytuac ja strukturalna, miejsce etnologii
w zespole nauk. Zakres przedmiotowy badań (terytorialny, merytoryczny, refleksja
teoretyczna a badania empiryczne), badania jakościowe - przesuwanie się przed­
miotu zainteresowań od „tradycyjnej” kultury wsi do nowych obszarów, na przykład
miasta czy Internetu;
2. związki interdyscyplinarne - etnologia i antropologia jako nauki społeczne
i humanistyczne, związki z muzealnictwem, religią, sztuką, historią, literaturą, antropologizacja nauk pokrewnych (banalizacja, ale też rozszerzenie współpracy): re­
fleksja antropologiczna i zapożyczanie metod etnologicznych przez inne dyscypliny,
ambiwalentne relacje między kulturoznawstwem a antropologią kulturową;
3. kulturotwórcza rola etnologii (ochrona materialnego i niematerialnego dzie­
dzictwa, rozbudzanie tożsamości narodowej, edukacja regionalna, ochrona pamięci
kulturowej);
4. najważniejsze osiągnięcia poszczególnych ośrodków w zakresie badań w ostat­
nich pięciu latach (nad Poloniąi Polakami w innych krajach, transformacją od 1989 r.,
życiem codziennym, antropologią miasta, problemami regionalnymi, uchodźcami
w Polsce);
5. popularyzacja wiedzy (ochrona dziedzictwa w muzeach, ekspertyzy, wystawy,
publikacje antropologiczne w przekładach, szkoły letnie, konferencje interdyscypli­
narne, udział w mediach, ścieżki edukacji regionalnej, edukacja etnologiczna dla in­
nych kierunków, współpraca z instytucjami samorządowymi, muzealnymi);
6. analizowane i pożądane kierunki badań (studia nad nową Europą, migracjami,
uprzedzeniami, antropologia polityczna, antropologia rozwoju, antropologia stoso­
wana, antropologia biznesu, zarządzania, antropologia edukacji, antropologia tury­
styki);

Kronika

401

7. przeszkody i bariery rozwoju: finansowe, organizacyjne (słaby udział w więk­
szych grantach i publikacjach z „pierwszej linii”);
8. środki na realizację badań (granty: promotorskie, indywidualne, krajowe);
9. formy współpracy z zagranicą (zbyt mało konferencji międzynarodowych or­
ganizowanych w kraju, słaba obecność na konferencjach zagranicznych, mało pro­
jektów zagranicznych).
W konkluzji prof. Posem-Zieliński stwierdził, że po przygotowaniu opracowania
zostanie ono rozesłane członkom Komitetu.
W ostatniej części posiedzenia zespół ekspertów wyłoniony przez Komitet,
w składzie: prof. prof. Aleksander Posem-Zieliński, Zygmunt Kłodnicki, Lech Mróz,
Ewa Nowina-Sroczyńska i Czesław Robotycki, zaprezentował swoje wnioski wyni­
kające z przeprowadzonej ekspertyzy na temat praktyki kształcenia etnologicznego,
po czym nastąpiła dyskusja. W ramach wolnych głosów i wniosków, prof. Kaniowska
wystąpiła z inicjatywą, aby kolejne posiedzenie Komitetu poświęcić kwestii kształ­
cenia na poziomie doktoranckim i zaproponowała, że przygotuje materiał wprowa­
dzający do dyskusji; stąd prośba do zebranych o dostarczenie odpowiednich danych
na ten temat, jeżeli podjęta będzie ta problematyka.
Prof. Lech Mróz dodał, że jednym z tematów do dyskusji powinna być też kwe­
stia powstawania nowych ośrodków etnologicznych, a prof. Zbigniew Jasiewicz pod­
kreślił, że trzeba się zastanowić, jak tym nowym ośrodkom pomóc.
Zamykając zebranie przewodniczący obiecał, że najbliższe posiedzenie będzie
poświęcone sygnalizowanym wyżej zagadnieniom.

Ryszard Yorbrich

PO SIED ZEN IE PLENARNE
K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PAN,
PO ZNA Ń, 21 PAŹDZIERNIKA 2010

Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej
UAM w Poznaniu. Otworzył je przewodniczący KNE, prof. Aleksander Posem-Zie­
liński, usprawiedliwiając nieobecnych członków Komitetu: prof. prof. Czesława Robotyckiego, Jana Swięcha, Elżbietę Tarkowską, Jerzego S. Wasilewskiego i Henryka
Zimonia, następnie poprowadził je według wcześniej przyjętego porządku.
Posiedzenie zostało podzielone na trzy części. Pierwszą poświęcono aktualnym
problemom środowiska, w tym komunikatom, sprawom bieżącym Komitetu, infor­
macji o sytuacji w PAN, Wydziale I PAN i w innych ośrodkach organizacji nauki, na
tle reformy nauki, oraz sprawozdaniu z przebiegu Interkongresu Międzynarodowej
Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Turcji.

402

Kronika

W ramach komunikatów przekazano informacje o zakończonych i będących
w toku habilitacjach (J. Kajfosza, D. Demskiego, K. Marciniak, M. Trojana, D. Czai)
oraz o wszczętych procedurach profesorskich (J. Tokarskiej-Bakir, A. Wieczorkie­
wicz, I. Kabzińskiej). Następnie prof. Ryszard Vorbrich omówił program konferencji
„Rozwój a kultura” organizowanej przez KNE w Ośrodku Konferencyjnym w Będlewie koło Poznania.
Powiadomiono zebranych o zaszczytnych funkcjach i wyróżnieniach członków
Komitetu: prof. Michała Buchowskiego, który został wiceprzewodniczącym World
Council of Anthropological Associations, prof. Doroty Simonides, która została
nagrodzona „Śląskim Szmaragdem”, prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego, który
został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, a także o jubileuszach człon­
ków Komitetu: prof. prof. Henryka Zimonia, Zygmunta Kłodnickiego i Bronisławy
Kopczyńskiej-Jaworskiej.
Następnie omówiono przebieg naboru na studia w poszczególnych ośrodkach et­
nologicznych. I tak, w Toruniu przyjęto 60 osób na pierwszy stopień studiów oraz
36 na drugi stopień (W. Olszewski); w Gdańsku 60 na pierwszy stopień (W. Bęben);
w Poznaniu 70 (pierwszy) i 36 (drugi); w Łodzi 96 (pierwszy) i 28 (drugi), maleje za­
interesowanie studiami wieczorowymi (W. Baranowski); w Warszawie 45 (pierwszy)
i 29 (drugi), na niestacjonarne 39 (pierwszy) (L. Mróz); w Cieszynie 75 (pierwszy)
i 25 (drugi), nie ma studiów niestacjonarnych i doktoranckich (Z. Kłodnicki); we
Wrocławiu około 40 osób na studia dzienne, prowadzenie zaocznych nie opłaca się
(A. Paluch).
Poinformowano także o kategoriach (pierwszej i drugiej) przyznanych poszczegól­
nym placówkom etnologicznym po ocenie parametrycznej. W dyskusji poruszano mię­
dzy innymi to, że nowa ocena parametryczna nie jest korzystna dla nauk humanistycz­
nych, podobnie jak preferowanie publikacji w języku angielskim, postulowano także
potrzebę zmiany „filozofii punktowania” publikacji. Podniesiono także problem stu­
diów doktoranckich, czyli studiów trzeciego stopnia na etnologii. Studia takie funkcjo­
nują w kilku ośrodkach. Na UMK sąto studia wydziałowe, a doktoranci mają stypendia
rotacyjne (W. Olszewski); naUAM przyjęto dwie osoby, ogółem jest 12-13 doktoran­
tów, powołano też studia zaoczne płatne (1.500 zł za semestr) (M. Buchowski); na UŁ
na studiach wydziałowych studiuje 19 osób, istnieje tendencja do przyjmowania jak
największej liczby kandydatów (W. Baranowski); na UW na studiach wydziałowych
jest 12 osób, brak stypendium na pierwszym roku i brak pracy po studiach nie zachę­
ca do ich podejmowania (L. Mróz); w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN nabór
kandydatów trwa od dwóch lat, a studia są płatne. W dyskusji prof. Posem-Zieliński
podkreślił, że korzystne jest kształcenie nowych kadr, ale problemem pozostają dla
instytutów koszty, które generują doktoranci i to, kto je ma pokrywać.
Kolejną kwestią, o której informowano były granty. Stwierdzono, że do granto­
wej komisji archeologiczno-etnologicznej trafiają także wnioski z innych dyscyplin,
mające walor etnologiczno-antropologiczny, co powoduje zagęszczenie puli granto­
wej i konkurencję dla naszych wniosków. W dyskusji wspomniano o sprawie lokalu
dla komisji grantowej (R. Vorbrich) oraz powiadomiono o przyznaniu trzech grantów
Instytutowi im. O. Kolberga.

Kronika

403

Na zakończenie przekazano komunikaty o interesujących konferencjach: dedy­
kowanej P. Szackiemu - w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie;
poświęconej C. Levi-Straussowi; na temat antropologii miasta - w Łodzi; konferen­
cji PTL „Antropologia podróżowania” - w Toruniu; „Obcy w karykaturze” - w War­
szawie; Szkole letniej połączonej z jubileuszem Instytutu Etnologii i Antropologii
Kulturowej UW.
Z bieżących spraw Komitetu omówiono przede wszystkim kwestię wydawnictw.
Poinformowano o wydaniu pierwszego tomu materiałów z konferencji „Antropolo­
gia polityki i polityka w antropologii” (red. M. Drozd-Piasecka i A. Posem-Zieliński,
Warszawa 2010) oraz o stanie prac redakcyjnych nad drugim tomem materiałów z tej
konferencji. Ponadto przekazano informację o ukazaniu się materiałów z konferencji
Komitetu na temat globalizacji w 94. tomie „Ludu” (czasopismo otrzymało środki
na dodatkowe siedem arkuszy). W dyskusji mówiono o tym, że zaprojektowanie ko­
lejnego tomu tematycznego „Ludu” nie jest łatwe, bo nadsyłane teksty nie spełniają
stawianych wymogów. Zasygnalizowano też, że na UJ powstała praca licencjacka na
temat „Ludu”.
Prof. Danuta Penkala-Gawęcka poinformowała o projektowanej konferencji Ko­
mitetu poświęconej zagadnieniom z zakresu antropologii medycznej, która odbędzie
się w Będlewie w 2011 roku. Będzie to druga konferencja Komitetu, bo wcześniej,
także w Będlewie, odbędzie się sesja międzynarodowa organizowana przez Komisję
do Badania Wschodu KNE i Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK.
Przechodząc do kolejnego punktu programu, przewodniczący przedstawił krótko
aktualną sytuację w PAN i stwierdził, że Komitet winien funkcjonować według do­
tychczasowych zasad do 31 grudnia, czyli do przyjęcia nowych procedur i urucho­
mienia wyborów. Stąd nie ma jasności, czy będzie mogło odbyć się przyszłoroczne,
wiosenne posiedzenie plenarne Komitetu, planowane w Gdańsku w Zakładzie Etno­
logii. Przewodniczący dodał, że w projekcie nowej ustawy o PAN wstrzymano próby
ograniczenia liczby komitetów - mają one pełnić funkcje eksperckie, pozostawiono
oddziały, będzie funkcjonował dawny podział członków PAN, ale dodatkowo zo­
stanie wprowadzone rozgraniczenie na członków-seniorów i członków, przy czym
funkcje w PAN będą mogli sprawować tylko członkowie „juniorzy”. Projektuje się
także wprowadzenie rad kuratorów dla instytutów, nie rozstrzygnięto jednak, kto bę­
dzie wchodził w ich skład. Nowością jest utworzenie Akademii Młodych, składającej
się z naukowców do 38. roku życia, wybieranych na jedną kadencję. Wprowadzono
zmiany organizacyjne: z Zakładu Archeologii Śródziemnomorskiej i Zakładu Kra­
jów Pozaeuropejskich utworzono Instytut Kultur Śródziemnomorskich i Oriental­
nych PAN.
Przewodniczący poinformował także, że zostanie wybrany nowy skład Centralnej
Komisji na lata 2011-2012, ale zasady jej działania w tym okresie będą takie, jak
dotychczas.
Następnie prof. Posem-Zieliński złożył sprawozdanie z Interkongresu Między­
narodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES) w Beka w Tur­
cji, zatytułowanego „Na rozdrożu cywilizacji”, podczas którego wygłosił referat.
Ze względu na wysoki koszt, liczba uczestników była ograniczona. Referaty wygła­

404

Kronika

szano w kilku sesjach, ale poziom prezentacji był dość niski. Przeważała tematyka
Bliskiego Wschodu - problemy globalizacji, migracji. Referaty dotyczyły głównie
etniczności, globalizacji, praw człowieka i tubylczości. Można było zauważyć, że
mniejszym zainteresowaniem cieszą się gender studies, studia etnohistoryczne czy
z problematyki ekologicznej. Następny interkongres jest planowany w 2011 roku
w Perth w Australii, a pełny kongres Unii w 2012 roku w Manchesterze w Wielkiej
Brytanii. Natomiast kongres SIEF odbędzie się w 2011 roku w Lizbonie.
W części drugiej posiedzenia odbyły się prezentacje przebiegu i rezultatów dwóch
przedsięwzięć badawczych. Prof. Zbigniew Jasiewicz wprowadził zebranych w szcze­
góły projektu „Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII w.
do 1918 r.)”, realizowanego w ramach grantu KBN. Podał kilka powodów zajęcia się
tym tematem: rozwój poszczególnych ośrodków etnologicznych i tworzenie się no­
wych, rozwój instytucjonalny etnologii, zwiększenie liczby studentów na tym kierun­
ku, konieczność popularyzacji wiedzy o podstawach etnologii i antropologii kulturo­
wej, globalizacja nauki i poszukiwanie miejsca dla naszej dyscypliny. Dodatkowym
motywem było to, że sam wykładał historię etnologii. Sieci poszukiwań zostały szero­
ko zarzucone w kilku kierunkach: objęły między innymi analizę zjawisk etnicznych,
opisy i interpretację kultur i ludów pozaeuropejskich, przedstawienie rozwoju kultury
ludowej czy próby ukazania innych niż lud warstw narodu. Dwa wątki szczególnie
zafascynowały prof. Jasiewicza: początek ośrodka wileńskiego oraz rola kobiet w et­
nologii polskiej. Rezultatem prac będzie monografia zgłoszona do publikacji w ramach
serii „Prace KNE PAN”. Dziękując prelegentowi, przewodniczący wyraził nadzieję,
że Komitet otrzyma środki na publikację tego tomu.
Z kolei o Centrum Badań Migracyjnych UAM mówił dr hab. Jacek Schmidt, któ­
ry wymieniając powody jego powstania wskazał między innymi na tradycje poznań­
skie w zakresie badań migracji (chociaż podkreślił, że prym w tym względzie wiodą
Warszawa i Kraków) i brak takiego ośrodka badawczego w Poznaniu. Utworzenie tej
placówki jest próbą zintegrowania środowiska badaczy z zachodnich rejonów Polski,
zajmujących się migracjami. Centrum jest placówką ogólnouniwersytecką z siedzibą
w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, skupia 30 członków z pięciu
wydziałów UAM i sześciu różnych dyscyplin, ale także osoby z zewnątrz. W skład
rady programowej wchodzą profesorowie: Aleksander Posem-Zieliński, Michał
Buchowski, Werner Schiffauer i Jan Sandorski. Cele Centrum to: 1. integracja roz­
proszonych działań, wymiana doświadczeń, aplikacja o fundusze; 2. informacyjny,
założenie strony internetowej, wymiana informacji o konferencjach, założenie subbiblioteki; 3. badawczy - prace badawcze będzie prowadził zespół (także obcokra­
jowcy z Włoch, Niemiec i USA) z dużym doświadczeniem, również w pozyskiwa­
niu grantów indywidualnych, ale priorytetem będą granty zespołowe. Dr hab. Jacek
Schmidt mówił o zrealizowanych pracach, wdrożonych projektach, zainteresowaniu
władz samorządowych badaniami, o zajęciach dydaktycznych, a także o planach
utworzenia filii Centrum we Frankfurcie nad Odrą.
W ramach trzeciej części zebrania (wolne głosy i wnioski), głos zabrała prof.
Katarzyna Kaniowska, która zastanawiała się, czy nie byłoby zasadne omówić na
następnym posiedzeniu Komitetu zagadnień studiów doktoranckich. Zaznaczyła, że

Kronika

405

wie, iż nasze środowisko doktorantów oczekuje wsparcia i pomocy w tym zakresie.
Na takie spotkanie należałoby przygotować wystąpienia na temat studiów doktoran­
ckich, które byłyby podstawą do dyskusji.
Zamykając posiedzenie, przewodniczący zasugerował, aby - ze względu na koń­
czącą się kadencję KNE - do tematu studiów doktoranckich powrócić po wyborach,
na początku nowej kadencji.

Ryszard Vorbrich

K O N FEREN CJA „ETHICS, HEALTH CARE A N D A N TH R O PO LO G Y ”,
A M STERD A M , 10 G RU D N IA 2010

Konferencję zorganizowała redakcja holenderskiego czasopisma poświęconego spo­
łecznym i kulturowym aspektom zdrowia, choroby oraz ochrony zdrowia „Medische
Antropologie”, ukazującego się od 1989 roku. Jego redaktorem naczelnym jest jeden
z najbardziej znanych antropologów medycznych w Europie, profesor Sjaak van der Geest.
Spotkanie miało charakter interdyscyplinarny. Brali w nim udział antropolodzy,
filozofowie, etycy oraz przedstawiciele biomedycyny (niektórzy również z przygo­
towaniem antropologicznym), przede wszystkim z Holandii, ale również z Niemiec
i Bangladeszu. Teksty wszystkich prezentacji były dostępne uczestnikom przed spo­
tkaniem; referenci krótko streszczali swoje prace, a następnie szczegółowo je dysku­
towano. Po uwzględnieniu uwag i komentarzy artykuły zostaną opublikowane w ko­
lejnym numerze „Medische Antropologie”.
Wyodrębniono trzy tematyczne panele: etyka ochrony zdrowia - perspektywa
medyczna i etyczna, etyka ochrony zdrowia - perspektywa antropologiczna, etyka
w badaniach antropologii medycznej.
W ramach dwóch paneli poświęconych etyce służby zdrowia prezentowano przede
wszystkim wyniki badań prowadzonych w Europie. Antropolożka z Norwegii, El­
len Kristvik (Akershus University Hospital, Lorenskog), podjęła kwestię wyrażania
przez pacjenta zgody na terapię. W społeczeństwie zachodnim bardzo dużą wagę
przypisuje się autonomii człowieka oraz możliwości decydowania o samym sobie.
W kontekście ochrony zdrowia niesie to ze sobą zagrożenie, że lekarze zbyt często
oddają decyzję o dalszym postępowaniu pacjentowi, który nie posiada przecież wie­
dzy i doświadczenia lekarskiego. Elleke Landeweer, filozofka z EMGO Institute for
Health and Care Research w Uniwersytecie Medycznym w Amsterdamie, omówiła
zagadnienia przymusu stosowanego wobec pacjentów oddziałów psychiatrycznych,
z uwagi na bezpieczeństwo personelu, oraz związane z tym dylematy moralne. Janus
Oomen, lekarz z wykształceniem antropologicznym, skupił się na problemie błędów
lekarskich, starając się wyróżnić rodzaje krzywd wyrządzonych przez lekarzy: nie­
zamierzone, nieuniknione oraz takie, których można było uniknąć. Omawiano także

406

Kronika

problemy etyczne pojawiające się przy sprawowaniu opieki nad nastoletnimi matkami
oraz związane z programami prewencji upadków wśród osób starszych. Opisano toczą­
cą się obecnie w Holandii publiczną dyskusję wokół etycznie istotnych tematów sztucz­
nego zapłodnienia oraz eutanazji. Podjęto również temat zarządzania służbą zdrowia,
wskazując na konieczność ciągłego balansowania między dobrem pacjenta a interesem
placówki. Freerk Heule, emerytowany lekarz i antropolog, omówił działania fundacji
pomagających realizować marzenia terminalnie chorych dzieci, które określa jako in­
stytucjonalizację społecznej potrzeby rekompensaty. Klaartje Klaver z Uniwersytetu
w Tilburgu zajęła się kwestiami teoretycznymi i, posługując się koncepcją habitusu
Pierre’a Bourdieu, zaprezentowała dane z badań nad opieką szpitalną w Holandii.
W tej grupie tylko dwie prezentacje odnosiły się do badań spoza zachodniego
kręgu kulturowego. Jedna z nich pokazywała, na przykładzie leczenia gruźlicy w In­
diach, nieadekwatność standaryzacji terapii leczniczych wypracowanych na gruncie
euroamerykańskiej biomedycyny. Natomiast Lianne Holten, położna i antropolożka,
która pracowała i prowadziła badania w Mali, wskazała, że w krajach, gdzie roz­
winięta jest medycyna tradycyjna, wysiłki czynione na rzecz jej zastąpienia przez
biomedycynę są skazane na niepowodzenie. Jej zdaniem, dla dobra pacjentów ko­
nieczny jest dialog między różnymi medycynami i ich integracja.
Wystąpienia dotyczące etyki badań z zakresu antropologii medycznej zwracały
uwagę na konieczność prowadzenia stałej refleksji nad działaniami badacza. W inte­
resujący sposób ukazano, że kodeksy etyczne stworzone w Europie i Stanach Zjed­
noczonych nie sprawdzają się w innych kontekstach kulturowych, co podważa zasad­
ność oceniania projektów badawczych przez komitety etyczne. Sjaak van der Geest
zaapelował do etyków o większe zaufanie do antropologów, którzy znając kulturowe
i społeczne uwarunkowania miejsca, w którym prowadzą badania, są najbardziej
kompetentni do oceny etyczności swoich działań. W kolejnych prezentacjach stawia­
no również pytanie: „czy kodeksy etyczne mogą podróżować?”. Na koniec zabrała
głos specjalistka zdrowia publicznego, Prisca Zwanikken, z komitetu Royal Tropical
Institute w Amsterdamie zajmującego się analizą projektów antropologicznych pod
względem ich etyczności. Rozważa on wprowadzenie w przyszłości procedur zasię­
gania opinii „lokalnych autorytetów”, w celu dostosowania stawianych badaczowi
wymagań etycznych do miejscowych uwarunkowań.
Interdyscyplinarne seminaria, podczas których spotykają się reprezentanci róż­
nych perspektyw badawczych i naukowych, mają dużą wartość dla antropologów,
gdyż ukazują nam inne punkty widzenia, a to umożliwia pogłębienie naszego inter­
pretowania rzeczywistości. Szczególnie znaczenie ma uwrażliwienie antropologów
na etyczne aspekty naszych badań w obrębie systemów ochrony zdrowia i opieki
medycznej. Z drugiej strony, etycy oraz lekarze, zapoznając się z wynikami badań
antropologicznych prowadzonych w społecznościach pozaeuropejskich, mogą ła­
twiej zauważać kulturowe uwarunkowanie potrzeb zdrowotnych oraz weryfikować
założenia swoich dyscyplin dotyczące uniwersalności zasad moralnych.

Anna Helena Wądołowska

Kronika

407

KO N FEREN CJA
„RO ZW ÓJ A KULTURA. PER SPEK TY W Y POZNAW CZE
I PR A K TY CZN E” , BĘDLEW O , 21-23 PAŹDZIERNIKA 2010

Zagadnienia rozwoju i postępu należą do wiodących w światowej antropologii,
zwłaszcza w ujęciu postkolonialnym. Polska - po włączeniu w struktury unijne zasiliła grono państw świadczących pomoc rozwojową krajom uważanym za mniej
uprzywilejowane. Tym bardziej działania podejmowane w zakresie polityki rozwo­
jowej powinny stać się przedmiotem namysłu i debaty z udziałem nie tylko antro­
pologów, ale i badaczy z innych dyscyplin. Temu celowi służyła trzecia już z cyklu
będlewskich konferencji. W organizacji tego przedsięwzięcia siły połączyły trzy
ośrodki etnologiczne: Komitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Insty­
tut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza oraz
Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Pozna­
niu1. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny i zgromadziła, oprócz antro­
pologów - socjologów, politologów, prawników, filozofów, historyków, geografów
i misjologów, wśród których byli również praktycy w zakresie pomocy rozwojowej.
Wygłosili oni łącznie ponad 30 referatów.
Pierwsza sesja plenarna, otwierająca konferencję, nosiła tytuł „Perspektywy
rozwoju w ujęciu historycznym i antropologicznym”. W tej części obrad wystąpiło
trzech prelegentów. Wątkiem przewodnim referatów był problem samego pojęcia
rozwoju, tak w perspektywie historycznej, jak i antropologicznej. Karol Piasecki
dokonał analizy zagadnienia rozwoju, łącząc ujęcia adaptacji biologicznej i kultu­
rowej. Argumentował, że główny problem badawczy tkwi w zbyt wąskim rozumie­
niu niezwykle istotnego komponentu definicji rozwoju, jakim jest pojęcie adaptacji
biokulturowej. Prelegent rozważał zależności pomiędzy wzrostem a zmniejszaniem
się poziomu skomplikowania systemów biokulturowych i wskazywał na różne kon­
sekwencje tych procesów, w tym poznawcze. Referat Ryszarda Vorbricha dotyczył
zagadnienia rozwoju w kontekście globalizacji i zmian społeczno-kulturowych we
współczesnej Afryce. Od wielu lat ważnym pojęciem jest tu „agent kontaktu”, który
we współczesnej formie jest przedstawiany jako „agent rozwoju”. Prelegent zdefi­
niował go jako osobę, która partycypuje w dwóch (lub więcej) kulturach i z racji
swej kluczowej pozycji w strukturach społecznych, politycznych czy ekonomicz­
nych, odgrywa istotną rolę w procesie rozwoju grupy i regionu, głównie jako po­
średnik w transferze idei, dóbr materialnych i technologii. W ostatnim referacie w tej
sesji, przygotowanym przez Helenę Patzer i Agatę Hummel, analizie zostały poddane
powiązania pomiędzy antropologią a rozwojem społecznym. Autorki argumentowa­
ły, iż antropologia jako dyscyplina nauki zaangażowana była od samego początku
1Te trzy ośrodki organizują corocznie konferencję w Będlewie koło Poznania, od 2008 r. Wcześniej
miały miejsce dwa takie spotkania: „Komunikacja i dialog kultur” (13-15.06.2008 r.) oraz „Antropolo­
gia polityki i polityka w antropologii” (18-20.05.2009 r.).

408

Kronika

swego istnienia - w sposób mniej lub bardziej świadomy - w rozwój i sprawowanie
władzy, tak w kontekście kolonialnym, jak i postkolonialnym. Dziś, by nie powielać
błędów przeszłości, systematycznie i kompleksowo buduje ona nową subdyscyplinę
- antropologię rozwoju, zainteresowaną takimi zagadnieniami, jak zrównoważony
postęp, kolonializm oraz neokolonializm, imperializm (w tym kulturowy), Trzeci
Świat oraz relacje Północ - Południe.
Dyskusja w drugiej sesji plenarnej, zatytułowanej „Perspektywy rozwoju w uję­
ciu filozoficznym, prawnym i misjologicznym”, koncentrowała się wokół relacji
obcy - tubylec i dotyczyła wystąpień trzech prelegentów. W wygłoszonych refera­
tach Jarosław Różański i Wojciech Bęben zwrócili uwagę na sposób prowadzenia
ewangelizacji, zadając pytanie, czy winna nią kierować zasada inkulturacji czy też
inkorporacji. Ta pierwsza rozumiana jest jako swoiste prawo (a nie ustępstwo ze
strony Kościoła) kultury do uszanowania jej wartości i promowanego stylu życia,
jeśli nie są one sprzeczne z Ewangelią. Jej podstawowym mankamentem wydaje się
fakt, że to obcy przeprowadza swoistą selekcję kultury tubylczej, nie do końca ją
rozumiejąc. Powinien to raczej robić człowiek wychowany w danej kulturze, który
potrafiłby dokonać trafnej jej interpretacji. Inkorporacja zaś dotyczy całości kultury,
co może być trudne do zaakceptowania przez Kościół, jako że nie wszystkie elemen­
ty tubylcze są zgodne z jego naukami (na przykład poligynię można przemilczeć,
ale zabijanie bliźniąt już nie). Drugi wątek dyskusji dotyczył kwestii praw ludności
tubylczej w kontekście świadczonej jej pomocy. Zwracano uwagę, że definicje praw­
ne są oderwane od złożonej i pełnej niuansów rzeczywistości. Trudno więc w tej
sytuacji stworzyć uniwersalnie dobre prawo, które można by stosować w praktyce.
Jako przykład prelegent - Aleksander Posem-Zieliński - wskazał sytuację Mapuchów z Chile. Mieszkając na swoich terenach, definiowani są jako tubylcy i z tego
tytułu przysługuje im prawo do pomocy. Kiedy jednak migrują za pracą do dużych
miast, tracą status tubylca.
Wątkiem przewodnim trzeciej sesji plenarnej - „Rozwój w doświadczeniach Ja­
ponii” - były przemiany japońskiej gospodarki oraz bezpośrednio z nimi związane
zmiany społeczne i kulturowe, które przybliżyło słuchaczom dwoje gości z Japonii.
Mayumi Sekizawa z National Museum of Japanese History w Tokio nakreśliła obraz
skutków nagłego rozwoju ekonomicznego po II wojnie światowej, ze szczególnym
uwzględnieniem przemian z lat 50. XX wieku. Doprowadziły one do gwałtowne­
go spadku produkcji rolnej, zaniku społeczności typu wiejskiego w niektórych re­
gionach, a zarazem do rozwoju osad typu miejskiego i wzrostu liczby robotników
w ośrodkach wielkoprzemysłowych. Jedną z przemian, dobitnie zaakcentowanych
przez Sekizawę, było pojawienia się nowego modelu rodziny - nielicznej, miesz­
kającej z dala od żyjących przodków oraz towarzyszące temu zjawiska alienacji,
niskiej samooceny i problemy osobowościowe. Z kolei Takanori Shintani z Kokogakuin University w Tokio skupił się na przemianach dokonujących się w zakresie
tradycyjnych upraw ryżu. Zwrócił uwagę na fakt, iż proces mechanizacji prac rol­
nych doprowadził do zintensyfikowania kultur rolnych, ale równocześnie do indy­
widualizacji rolnictwa. Wraz z wprowadzeniem na szeroką skalę maszyn, utraciły
rację bytu działania wspólnotowe i rytuały religijno-magiczne mające dotąd istotne

Kronika

409

znaczenie scalające społeczności wiejskie. Pojawiły się ponadto nieznane wcześniej
problemy związane z dziedziczeniem areałów rolnych, masowymi migracjami do
miast i ośrodków przemysłowych, starzeniem się społeczeństwa oraz przerwaniem
więzi międzypokoleniowych. Wieńczące sesję wystąpienie Jacka Splisgarta stanowi­
ło uzupełnienie dwóch poprzednich referatów. Nakreślił on tło przemian japońskiej
gospodarki od połowy XIX wieku do dziś - „otwarcie się” Japonii na idee, nowinki
techniczne, a co za nimi idzie wpływy Zachodu. Jednakże zarówno ideologie, jak
i technologie zostały w znacznym stopniu przetworzone na rodzimym gruncie i pod­
dane wnikliwej refleksji. Kanwą dla rozważań referenta stał się model rodziny japoń­
skiej przekształcający się z rodziny wielopokoleniowej w nuklearną, z ograniczoną
liczbą potomstwa. Tematyka podjęta przez referentów została przyjęta z zaintereso­
waniem przez uczestników konferencji, czego wyrazem była ożywiona dyskusja.
Dalsze obrady miały miejsce już w sekcjach. Dwuczęściowa sekcja „Problemy
rozwoju w Afryce i Azji” zgromadziła aż siedmiu prelegentów, którzy podjęli zagad­
nienie rozwoju na przykładzie projektów realizowanych w państwach afrykańskich
(w Nigerii, Kongo, Tanzanii oraz w Kraju Dogonów w Mali) i azjatyckich (w diaspo­
rze tybetańskiej w Indiach oraz w Tadżykistanie). Wszystkie te wystąpienia łączyła
osoba beneficjenta pomocy rozwojowej - zwykle postrzeganego przez instytucje po­
mocowe w kategoriach podporządkowania - traktowanego tu jako sprawczy pod­
miot. Krzysztof Trzciński zwrócił uwagę na istnienie lokalnych koncepcji rozwoju,
dostosowanych do rzeczywistości i potrzeb tych, których nazywa się beneficjentami.
Uczynił to na przykładzie nigeryjskiego myśliciela politycznego i społecznego Claude’a Ake i jego koncepcji rozwoju powiązanego z demokracją, na przykładzie utopii
agrarnej. Koncepcja ta zakładała między innymi realizowanie projektów krótkoter­
minowych na poziomie wsi, decyzyjność samych beneficjentów oraz uniezależnienie
od pomocy zewnętrznej. Jacek Łapott poruszył kwestię zmiany kulturowej wywoła­
nej rozwojem turystyki, i podejmowanych przez niektórych Dogonów prób oporu
wobec niej. Natomiast Lucyna Tumanowicz ukazała sprawczość dzieci ulicy z tanzańskiej metropolii, które stosują szereg strategii mających na celu zawłaszczenie
przestrzeni i generowanie dochodu - w tym ujęciu dziecko jawi się jako równy do­
rosłym żywiciel rodziny. Rafał Beszterda przedstawił działania podejmowane przez
mieszkańców Kinnauru z północnych Indii w obliczu projektu budowy hydroele­
ktrowni w ich regionie, które świadczą o świadomym i umiejętnym wykorzystywaniu
pomocy państwa, na przykład poprzez uzyskiwanie rekompensat za zniszczoną przez
niefortunną realizację projektu rozwojowego drogę, co uniemożliwiało transport ja­
błek na sprzedaż. Natalia Bloch zwróciła uwagę, że pomoc rozwojowa świadczona
grupom postrzeganym jako nieuprzywilejowane - jak na przykład uchodźcy tybetań­
scy w Indiach - może prowadzić do zmiany relacji zależności w kontaktach z lokalną
ludnością. Dochodzi do sytuacji, gdy goście i gospodarze zamieniają się miejscami,
co z kolei stanowi źródło napięć i potencjalnych konfliktów. Anna Cieślewska omó­
wiła współwystępowanie różnych form samorządności na przykładzie organizacji
wioskowych w okręgu szarabadzkim w Tadżykistanie, zarówno tych nowoczesnych,
mających być agentami rozwoju demokracji, jak i tradycyjnych, od dawna istnieją­
cych na tym obszarze. Z kolei Andrzej Nowak, zadając przewrotne pytanie: „Czy

410

Kronika

Kongo istnieje?”, zwrócił uwagę na potrzebę historyczno-systemowego ujmowania
kultur i ich rozwoju, czyli konieczność kontekstualizowania kategorii rozwoju.
Kolejna, dwuczęściowa sekcja „Problemy rozwoju w Ameryce Łacińskiej” prze­
niosła uczestników konferencji na inny obszar globu. Wystąpienia w jej ramach doty­
czyły trzech głównych kwestii. Pierwsza poruszała zagadnienie programów rozwojo­
wych kierowanych do krajów tego regionu. Marika Kosiel pokazała, jak istotną rolę
w tworzonych aktualnie przez Unię Europejską projektach, adresowanych do kra­
jów regionu Karaibów, Pacyfiku, Ameryki Łacińskiej oraz Afryki, odgrywają unijne
doświadczenia zdobyte w trakcie realizacji wcześniejszych kluczowych projektów:
Wewnętrznej Polityki Spójności oraz Polityki Sąsiedztwa. Aleksander Posem-Zieliński przedstawił zakres oraz sposoby aplikowania różnego rodzaju pomocy (tej stricte
materialnej oraz tej nakierowanej na zachowanie własnego dziedzictwa kulturowo-religijnego) przez agendy UE na obszarze Ameryki Łacińskiej. Istotną częścią jego
wystąpienia była również analiza słabych punktów, jakie ujawniły się w trakcie reali­
zacji programów pomocowych, a które po części wynikały z ignorancji darczyńców
wobec obcej kultury. Dzięki referatowi Magdaleny Śniadecki ej-Kotarskiej można
było zapoznać się z problematyką projektów rozwojowych realizowanych wśród
kobiet indiańskich w Boliwii. Drugi motyw przewodni dotyczył recepcji tychże
programów rozwojowych przez ludzi, do których są one adresowane oraz wpływu,
jaki mają na nią tubylcze obrazy świata. Mariusz Kański przybliżył tubylczą wizję
„dobrego życia” Indian E ’ńepa z Wenezueli, która leży u podstaw ich sposobu odbio­
ru programów rozwojowych. Kontynuując ten wątek, Tarzycjusz Buliński pokazał,
jak bardzo wątpliwe jest przypisywanie potencjału rozwojowego szkole państwowej
działającej wśród Indian E ’ńepa. Zestawiając oficjalne cele programu edukacji dwukulturowej z praktyką tubylczą, zaprezentował szkołę jako instytucję zindianizowaną
i wykorzystywaną przez Indian do osiągania swoich własnych celów. Z kolei Mag­
dalena Krysińska-Kałużna ukazała, jak dyskurs rozwoju i programów rozwojowych
zostaje zawłaszczony i wykorzystany przez przedstawicieli kultury dominującej
w Peru, i jakie przynosi to konsekwencje dla grup zdominowanych. Wreszcie trze­
ci wątek dotykał kwestii wpływu problematyki rozwojowej na koncepcje i praktyki
badawcze dyscyplin naukowych. Bogumiła Lisocka-Jaegermann nakreśliła proces
zmiany w praktyce terenowej geografów, którzy pod wpływem indywidualnych do­
świadczeń pozagabinetowych uwrażliwili się na żywy kontekst kulturowy. Dlate­
go też antropologia oraz tak zwana polityka miejsca stały się istotnym elementem
„nowej” geografii kultury. Referat Łukasza Kaczmarka, zamykający sesję, przeniósł
jej uczestników w krainę odległą zarówno w czasie, jak i przestrzeni, omawiając
badania terenowe Józefa Obrębskiego przeprowadzone na wyspach Fidżi i Jamajce
w połowie XX wieku. Osnową antropologicznej analizy zaprezentowanej przez auto­
ra stało się porównanie dwóch modeli rozwoju obu tych byłych kolonii brytyjskich.
Drugi dzień konferencji wypełniły obrady w dwóch sekcjach i końcowa sesja
plenarna. W ramach sekcji „Teoretyczne i praktyczne problemy rozwoju” podjęto
między innymi zagadnienie relacji na linii płeć kulturowa - rozwój. Monika Bobako
przedstawiła ujęcia teoretyczne, w których kategoria gender stanowi narzędzie anali­
zy skutków procesów modernizacji. Ambiwalentny wymiar tychże skutków, według

Kronika

411

prelegentki, polega na tym, iż z jednej strony mamy do czynienia z odrzuceniem tych
form organizacji życia społecznego, politycznego i ekonomicznego, które niejako
degradowały pozycję kobiet w społeczeństwie, a z drugiej z powstawaniem nowych,
będących niczym innym, jak utrwaleniem wzorców patriarchalnych w ich nowej,
„specyficznie nowoczesnej” formie. Krytyka procesów modernizacji z perspektywy
genderowej słusznie zatem dowodzi niewłaściwości bezrefleksyjnego oceniania ich
skutków tylko w kategoriach „rozwoju”, jednocześnie jednak niesie ze sobą ryzyko
romantyzowania przednowoczesnych relacji społecznych. Z kolei Karol Masłow­
ski uzasadniał, iż skuteczność działań pomocowych jest zależna od mechanizmów
regulujących stopień pożądania zmian społecznych. Przyjęcie za miernik rozwoju
tych mechanizmów pozwala na sformułowanie uniwersalnej koncepcji rozwoju jako
tych zmian w społeczeństwie, które są uznawane za „dobre”, „pożądane”. Natomiast
Małgorzata Owczarska, w studium przypadku wolontariuszy organizacji studenckiej
AIESEC, poruszyła problematykę rozwoju w kontekście międzynarodowej polity­
ki pomocy rozwojowej, wykazując rozbieżność pomiędzy jej przesłaniem (m.in.
uwrażliwienie młodzieży na problemy globalne) a realizacją w praktyce przez orga­
nizacje pozarządowe (przekształcenie wolontariatu w formę turystyki). Wspólnym
mianownikiem podsumowującym tę część konferencji było dokonanie krytycznej
analizy pojęcia „rozwoju” z wykorzystaniem wachlarza różnorodnych ujęć epistemologicznych.
Wystąpienia w sekcji „Problemy rozwoju w krajach postkomunistycznych” obra­
zowały kulturowe uwarunkowania i implikacje rozwoju gospodarczego, ich związki
z tożsamością i pamięcią oraz ich wpływ na relacje międzyetniczne/międzykulturowe. W omówionych społecznościach lokalnych Bułgarii (Anna Kijewska), Polski
(Maria Godyń) i polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego (Paweł Ładykowski
i Łukasz Kaczmarek), transformacja związana z upadkiem „żelaznej kurtyny” i li­
kwidacją bloku wschodniego uruchomiła wzajemnie powiązane procesy gospodar­
cze i kulturowo-społeczne bądź ujawniła ich trwanie i dynamikę. Do takich zjawisk
należy rewitalizacja życia religijnego w Bułgarii i związane z nią manifestacje etniczności czy odtwarzanie się międzykulturowych, „naturalnych” relacji pogranicza
polsko-niemieckiego. Kwestia traumy poprzesiedleńczej mieszkańców wsi Manio­
wy, którą zlikwidowano na skutek decyzji administracyjnej (pod budowę zbiornika
wodnego), stanowiła istotny przyczynek do dyskusji nad relacjami pomiędzy pań­
stwem a wspólnotami lokalnymi oraz do refleksji nad rolą pamięci w kulturze mi­
grantów. Istotną cechą wspólną wystąpień w tej sekcji oraz ich niekwestionowaną
wartością był fakt, iż powstały one w oparciu o badania terenowe.
Konferencję zwieńczyła sesja plenarna podsumowująca obrady w poszczegól­
nych sekcjach. Sławoj Szynkiewicz podkreślił trudność połączenia wątków poru­
szanych w referatach w ramach sekcji dotyczącej tak różnych obszarów, jak Azja
i Afryka. Jako jej główny motyw wskazał problematykę negatywnych aspektów pro­
gramów rozwojowych oraz ich skutków ubocznych, niezaplanowanych przez twór­
ców. Obrady sekcji dotyczącej Ameryki Łacińskiej podsumował Karol Piasecki, we­
dług którego z poszczególnych wystąpień wyłaniał się spójny obraz walki o kształt
programów rozwojowych, jaką w tym regionie toczą ze sobą społeczności indiańskie

412

Kronika

i postkolonialne społeczności metyskie. Przejawy tej właśnie walki uczestnicy kon­
ferencji mogli śledzić w referatach dotyczących różnych grup i rozmaitej problema­
tyki, począwszy od emancypacji kobiet w wielomilionowym społeczeństwie Boliwii,
a na niewielkich grupach w Amazonii skończywszy. Z kolei obrady sekcji dotyczącej
teoretycznych i praktycznych aspektów rozwoju zsyntetyzował Wojciech Olszewski.
Poszczególne referaty, niezależnie od ich zróżnicowania, łączyły elementy ideali­
styczne przewijające się w postulatach ich autorów i dotyczące koncepcji „dobrej”
zmiany czy też propagowania feminizmu w krajach afrykańskich. Wreszcie proble­
matykę ostatniej sekcji dotyczącej krajów postkomunistycznych zreferowała Iwona
Kabzińska. Podkreśliła, że wszystkie referaty były oparte na własnych badaniach
terenowych i łączyło je ukazanie stosunku zwykłego człowieka do wielkich zmian
przychodzących z zewnątrz. Jej uwagę zwrócił też fakt, iż w niewielkim stopniu
obecne w nich było „antropologiczne zadziwienie”.
Całość obrad podsumował pomysłodawca konferencji, Ryszard Vorbrich, który
wskazał na kilka jej wiodących wątków. Zwrócił uwagę, że w centrum rozważań nie­
odmiennie plasowały się takie kategorie, jak „rozwój”, „postęp” i „ewolucja”, które
poddane zostały krytycznemu oglądowi. Jego efektem było poszukiwanie nowych
kategorii, jak na przykład „agent rozwoju”. Opisał dwie podstawowe drogi aksjolo­
giczne, którymi może podążać refleksja antropologiczna nad rozwojem: antropologię
rozwoju i antropologię rozwojową. Podkreślił interdyscyplinarność konferencji, któ­
ra przyniosła bogactwo podejść do dyskutowanych kwestii. Współistnienie w obra­
dach ujęć antropologicznych, socjologicznych, politologicznych, prawniczych, filo­
zoficznych, geograficznych i misjologicznych pokazało, jak istotna jest konfrontacja
podejść przedstawicieli rozmaitych dyscyplin naukowych. Zwracając na to uwagę,
jednocześnie ubolewał, że w spotkaniu zabrakło ekonomistów, których głosy wnio­
słyby wiele do rozważań nad rozwojem. Wyraził na koniec nadzieję, że tradycja in­
terdyscyplinarnych spotkań w Będlewie będzie kontynuowana.

Natalia Bloch, Tarzycjusz Baliński2

2 Opracowanie na podstawie sprawozdań Rafała Beszterdy, Natalii Bloch, Lucjana Buchalika,
Tarzycjusza Bulińskiego, Łukasza Kaczmarka, Mariusza Kańskiego, Pawła Ładykowskiego i Lucyny
Tumanowicz.

Kronika

413

K O N FEREN CJA „ZDROW IE, CH OROBA I LECZEN IE
W PERSPEK TY W IE IN TER D Y SCY PLIN A RN EJ”,
BĘDLEW O , 9-10 CZERW CA 2011

Konferencja zorganizowana przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN oraz In­
stytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, a poświęcona dyskusji nad istot­
nymi problemami zdrowia, choroby i medycyny, odbywała się w tym roku w gronie
prawdziwie interdyscyplinarnym. Zaproszenie przyjęło blisko sześćdziesięciu ba­
daczy, reprezentantów socjologii i historii medycyny, psychologii, filozofii, litera­
turoznawstwa, medycyny, farmacji, botaniki, antropologii fizycznej oraz antropolo­
gii kulturowej. Obrady otwierały dwa referaty prezentujące polską oraz zachodnią
antropologię medyczną. Danuta Penkala-Gawęcka (IEiAK UAM) wskazała na jej
źródła, kierunki w polskich badaniach oraz związki z innymi naukami, podkreślając
interdyscyplinarny charakter badań wynikający z jej ksztahowania się na pograniczu
różnych nauk. Zwróciła też uwagę na inspiracje zagraniczne, odwołania do koncep­
cji Arthura Kleinmana, Charlesa Leslie czy Allana Younga. Zachodnią antropologię
medyczną reprezentował Sjaak van der Geest (Medical Anthropology and Sociology
Unit, University of Amsterdam), który ukazał społeczno-kulturowe uwarunkowania
efektywności leków w biomedycynie. Ich zmienne znaczenie i skuteczność zależne
sąod poziomu zaufania do lekarza i przepisywanej kuracji, co ma swoje strony dobre
(efekt placebo) i złe (zastosowanie niezgodne z przeznaczeniem i związane z tym
efekty uboczne). Rolą antropologa staje się działanie dla dobra publicznego - po­
znanie lokalnego sposobu percepcji biomedycyny oraz ścisła współpraca z lekarzem,
który dzięki temu ma być lepiej przygotowany do kontaktów z pacjentem.
Dalsze obrady toczyły się w czternastu sesjach, a dzięki zestawieniu referatów
zależnie od problemu, nie zaś podejścia badawczego, stworzono szerokie pole do
dyskusji. Zdrowie, choroba i leczenie - ta klasyczna triada kluczowych w antropo­
logii medycznej zagadnień znalazła odzwierciedlenie w strukturze konferencji. Naj­
więcej mówiono o sposobach dbania o zdrowie, zapobiegania jego utracie i przywra­
cania go. Czy jest to wyrazem globalnej tendencji postępującej medykalizacji, która
znajduje oddźwięk w podejmowanej przez badaczy tematyce, czy może zwrotem ku
zaangażowanej antropologii medycznej i - szerzej - zaangażowanej nauce skupionej
na poszukiwaniu oraz ocenie metod i środków służących szeroko pojętemu dobrostanowi? Referenci na ogół chętniej stosowali pojęcie zdrowia niż choroby. Można
więc powiedzieć, że zaczynamy widzieć szklankę raczej w połowie pełną niźli w po­
łowie pustą. Zmniejsza się też fascynacja egzotyką „niezwykłych” syndromów cho­
robowych i terapii, na rzecz zainteresowania problemami wyłaniającymi się na styku
elementów dynamicznie kształtujących heterogeniczny, bogaty pluralizm medyczny
dzisiejszego świata.
Powyższy wątek pojawiał się w kilku panelach. W pierwszej grupie sytuowali
się badacze poruszający kwestię spotkania medycyny pochodzenia nie-rdzennego
(głównie biomedycyny) z tradycyjną w kulturach pozaeuropejskich. Współistnienie

414

Kronika

tradycyjnej medycyny japońskiej z zachodnią przedstawiła Iwona Arabas (Insty­
tut Historii Nauki PAN i Muzeum Farmacji, Warszawa). Obserwowany w Buriacji
konflikt dwóch światów - współczesnej medycyny tybetańskiej, związanej z kultu­
rą miejską, pismem i buddyzmem, oraz mongolskiej, związanej z kulturą wiejską,
tradycją ustną i szamanizmem, ukazała Veronika Belyaeva-Saczuk (KEiAK US).
Z kolei Tarzycjusz Buliński (IEiAK UAM) zaprezentował obraz biomedycyny, jaki
mają Indianie Yanomami i w tym świetle zinterpretował problemy państwowej służ­
by zdrowia obszaru Amazonii.
Druga grupa wystąpień dotyczyła głównie pluralizmu medycznego w Polsce zjawiska heterogenicznego, złożonego i zmiennego. Zdaje się, że przed nami rysuje
się fascynujące pole badawcze, warte dalszej eksploracji. Małgorzata Gdok-Klafkowska (KEiAK US) omówiła próbę połączenia koncepcji Wschodu i Zachodu za­
wartą w Agni Jodze - systemie filozoficzno-religijnym autorstwa Mikołaja i Heleny
Rerichów, powołanym do życia na użytek człowieka Zachodu. Tomasz Szymoszyn
(IAiE PAN, Warszawa) opisał proces upowszechniania tradycyjnej medycyny ty­
betańskiej oraz przeobrażenia, jakim ulegała ona w trakcie dostosowywania do
polskich realiów i potrzeb lokalnego odbiorcy. Socjologiczną analizę zjawiska
„niekonwencjonalnej psychoterapii” Anatolij a Kaszpirowskiego zaprezentował Wło­
dzimierz Piątkowski (Zakład Socjologii Medycyny i Rodziny UMCS, Samodzielna
Pracownia Socjologii Medycyny, UM w Lublinie), natomiast Michał Kocikowski
(Instytut Kultury Polskiej UW) - antropologiczne studium ruchu odnowy charyz­
matycznej. Zwracano uwagę na trudności czy wręcz niemożliwość jednoznacznej
klasyfikacji całej gamy praktyk leczniczych, a także na napięcia między biomedy­
cyną i różnymi dziedzinami leczenia niekonwencjonalnego, ale i przejawy współ­
pracy.
Interesująco prezentowały się badania łączące nurt historii i socjologii nauki. Uży­
cie perspektywy diachronicznej pozwoliło na wykazanie czasowej zmienności para­
dygmatów biomedycznych, a w konsekwencji też praktyk prozdrowotnych i leczni­
czych. Referenci prezentowali w tym ujęciu niemiecką medycynę okresu romantyzmu
(B. Płonka-Syroka, Zakład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceutycznego AM,
Wrocław) i homeopatię, czy raczej dawne i dzisiejsze homeopatie (J. Jeszke, Wy­
dział Pedagogiczno-Artystyczny UAM) oraz zasady prawidłowego żywienia w kilku
epokach - „właściwa” dieta pełniła zawsze funkcję samoregulacyjną poprzez dosto­
sowanie potrzeb do istniejących możliwości, wynikających z sytuacji społeczno-eko­
nomicznej i ekologicznej (J. Laskowska-Otwinowska, Uniwersytet Kardynała Stefana
Wyszyńskiego, Państwowe Muzeum Etnograficzne, Warszawa). Przeanalizowano tak­
że leki i terapie Rzeczpospolitej szlacheckiej XVII i XVIII wieku - zgodne z doktryną
humoralną, ale w kwestii skuteczności oceniane na podstawie odczuć pacjenta, co pro­
wadziło do zacierania granic między praktyką specjalistów a domową sferą leczenia
(J. Węglorz, IH UWr). Próba weryfikacji owej skuteczności dowiodła, że najwyższą
miały nie leki zalecane na podstawie diagnozy zgodnej z doktryną humoralną, ale sto­
sowane w oparciu o potwierdzoną wcześniej empirycznie skuteczność działania. Dziś
metody tego okresu zostałyby raczej uznane za komplementarne względem biome­
dycznych (D. Raj, Katedra Farmakognozji AM, Wrocław). Referenci pokazali, że na

Kronika

415

pluralizm medyczny można spojrzeć nie tylko tu i teraz, ale także biorąc pod uwagę
głębię historyczną i transkulturowy proces przepływu idei.
Pojęcie zdrowia pojawiało się podczas konferencji w kilku ujęciach. W kontek­
ście kosmologii społeczeństw pozaeuropejskich prezentowane było w klasycznym
rozumieniu jako przeciwwaga dla choroby. Koncepcje zdrowia i choroby w dżajnizmie - indyjskim systemie filozoficzno-religijnym, który w odniesieniu do zdrowia
i leczenia prezentuje się na tle innych tamtejszych systemów jako najbardziej kon­
sekwentny, omówił Piotr Klafkowski (KEiAK US). Mariusz Kański (IEiAK UAM)
pokazał natomiast pojmowanie dobrostanu wśród Indian E ’nepa z Amazonii wenezu­
elskiej, łączone z pojęciem osoby i anty-osoby, zdrowia i choroby, a także powiązane
z konstruowaniem człowieczeństwa i pokrewieństwa.
Istoty tego, czym jest zdrowie, poszukiwano intensywnie podczas specjalnej sesji
warsztatowej, prowadzonej wspólnie przez Danutę Penkalę-Gawęcką i Włodzimie­
rza Piątkowskiego. Młodzi reprezentanci różnych dyscyplin przedyskutowali różne
nie-fizyczne jego wymiary. Problemy zdrowia społecznego w perspektywie makroi mikrospołecznej oraz kłopoty z mierzeniem jego poziomu (m.in. subiektywny cha­
rakter) omówiła Katarzyna Walentynowicz-Moryl (Instytut Socjologii, Uniwersytet
Zielonogórski). Znaczenia wymiaru psychicznego dowodziła Katarzyna Chlewińska
(IEiAK UAM), pokazując, jak interwencja kryzysowa (oddolna, niezinstytucjonalizowana, oparta na wczesnym reagowaniu i wsparciu) służy wzmacnianiu zdro­
wia. Współcześnie upowszechnia się takie właśnie pozytywne traktowanie zdrowia
w perspektywie salutogenicznej. Mateusz Glinowiecki (Instytut Stosowanych Nauk
Społecznych UW) ukazał to przez pryzmat historii socjologii, a w ujęciu antropolo­
gicznym Natalia Weimann (Poznań), która w kontekście promocji zdrowia mówiła
o rosnącej popularności takich trendów, jak well-being i slow movement, jako reakcji
na ugruntowane koncepcje dobrostanu. Podczas innych spotkań panelowych dysku­
towano też o niektórych szczególnych aspektach zdrowia - głównie w odniesieniu
do kobiet. Anna H. Wądołowska (Szkoła Nauk Społecznych IFiS PAN, Warszawa)
omówiła dynamicznie rozwijające się w antropologii medycznej studia nad zdro­
wiem reprodukcyjnym, na tle badań nad tymi zagadnieniami w innych naukach spo­
łecznych oraz w naukach przyrodniczych. Przedstawiono także pojęcie urody na tle
różnych wizji kobiecości, wskazując, że może być ono także traktowane jako „prze­
dłużenie” zdrowia (E. Kostrzewska, IH UŁ).
W dyskusjach pewne kontrowersje budził natomiast problem edukacji zdrowot­
nej. Socjolodzy wykazują dysonans pomiędzy racjonalnością medyczną a potocz­
nym pojmowaniem zdrowego stylu życia, stąd specyfika postaw Polaków wobec
zdrowia rysuje się mało optymistycznie (E. Korzeniowska, Krajowe Centrum Pro­
mocji Zdrowia w Miejscu Pracy, Instytut Medycyny Pracy, Łódź, i K. Puchalski,
SWPS, Warszawa, Instytut Medycyny Pracy, Łódź). Jak zauważył Krzysztof Puchal­
ski, metody sondażowe nastręczają jednak wielu trudności w ocenie stopnia i zakresu
dbałości o zdrowie, zatem niezbędne jest włączenie perspektywy antropologicznej,
pokazującej kontekst obserwowanych zjawisk. Badania tego typu prowadzone są
obecnie w środowiskach migracyjnych. Prowadząje: Maria Węgrzynowska (School
of Nursing, Dublin City University, Irlandia) wśród Polek, które wyjechały z kraju

416

Kronika

do Irlandii, oraz Izabella Main (IEiAK UAM) wśród migrantek z Polski w Katalonii
(Barcelona) i Wielkiej Brytanii (Londyn). Badania te wykazały znaczną różnorod­
ność strategii zdrowotnych. Nowe środowisko, inna organizacja życia i obcy język
skłaniają Polki do trzymania się sposobów leczenia i utrzymania zdrowia opartych na
medium rodzimego języka (fora internetowe, telefoniczne porady polskich lekarzy).
Mimo że w Irlandii poruszają się one dosyć swobodnie pomiędzy polską a irlandzką
biomedycyną, to jednak zawsze chętnie uprawiają tak zwaną turystykę zdrowotną do
kraju pochodzenia.
Bez wątpienia pojęcie zdrowia ewoluuje i poszerza swoje granice, nie odbierając
jednocześnie pola chorobie. Proces medykalizacji dotyczy chociażby kwestii uro­
dy, napędzając przemysł kosmetyczny. W coraz większym stopniu ulegają mu stany
naturalne, zmienia się zakres tego, co uznajemy za normę. Halina Bogusz (Katedra
Historii Nauk Medycznych UM, Poznań) przedyskutowała problemy medykalizacji
w odniesieniu do opieki paliatywnej, podkreślając, że w II połowie XX wieku umie­
rający na oddziale pacjent był symbolem medycznej porażki, natomiast dziś medy­
cyna przyjęła kierunek redukcjonistyczny w odniesieniu do śmierci. Równocześnie
jednak coraz silniej medykalizowany jest okres przekwitania - już nie tylko łatwej
do uchwycenia u kobiet menopauzy, ale i tak zwanej andropauzy u mężczyzn. W uję­
ciu biokulturowym pokazały to Maria Kaczmarek i Magdalena Skrzypczak (Instytut
Antropologii UAM). Menopauza jawi się jako kompleks zjawisk o wielu wymia­
rach (biologiczny, medyczny, demograficzny, społeczny, kulturowy, historyczny). Na
przykład, jak wykazują badania, prawie dziewięćdziesiąt procent kobiet w Polsce
doświadcza uderzeń gorąca, podczas gdy w Japonii tylko kilka procent. Andropauza ma natomiast nie tyle podbudowę biologiczną, gdyż brak wyraźnego momentu
utraty zdolności reprodukcyjnej, co znaczenie społeczne i medialne. Stopniowy spa­
dek sprawności seksualnej łączy się ze zmianami sytuacji społecznej i skutkuje tak
zwanym kryzysem wieku średniego. Nasilającą się medykalizację i jej społeczne
konsekwencje umieszczono też w kontekście konfliktu pomiędzy doświadczeniem
ciała i aspektem performatywnym tożsamości budowanej w oparciu o przekaz kul­
tury popularnej (M. Bieńko, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW). Od nie­
co innej strony medykalizację porodu ukazała Antonina Doroszewska (Zakład Dy­
daktyki Ginekologiczno-Położniczej, WUM), kładąc nacisk na zmianę ról lekarza
i pielęgniarki. Można tu nadmienić, że w innym ujęciu literacki obraz lekarza, jego
zmiany oraz oddziaływanie na wzorce społeczne analizowała Edyta Rudolf (Zakład
Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceutycznego AM, Wrocław).
Rozważania nad chorobą dotyczyły różnych zagadnień, ogólnych i szczegóło­
wych. Marcin Moskalewicz (Katedra Historii Nauk Medycznych UM, Poznań) za­
stanawiał się, czy istnieje choroba jako taka. Zauważył, że ma ona charakter totalny
i dualistyczny oraz różne, wzajemnie nieporównywalne wymiary. W perspektywie
fenomenologii hermeneutycznej zdefiniował ją jako stan dotykający całości struktury
„bycia-w-świecie” jednostki, wypaczający tak zwany czas autentyczny, zaburzający
narrację ciągłości. Zajmowano się także chorobą (zwłaszcza psychiczną) w kontek­
ście relacji władzy (M. Wróblewski, IF UMK). Z kolei przeprowadzona przez Ka­
tarzynę Kubat (IEiAK UJ) analiza dyskursu jadło wstrętu psychicznego przez pryz-

Kronika

417

mat jego modeli z podręczników psychiatrii wykazała, że zaburzenia odżywiania to
zależny od warunków społeczno-ekonomicznych i światopoglądowych element kul­
tury popularnej. W podobnym świetle przedstawiono melancholię, wiązaną w XVIII
wieku z wysokim poziomem wykształcenia, ale zgodnie z doktryną humoralną także
z nadmiarem płynu melancholicznego nagromadzonego w śledzionie (E. Nowosiel­
ska, IH UW). Natomiast, jak uzasadniała Anna Pietrzyk (IEiAK UŁ), świńska grypa
w tekstach folkloru internetowego realizuje mitologiczny model zarazy rodem ze
średniowiecza, niczym budząca ówcześnie postrach dżuma. W kontekście chorób
pojawiło się też zagadnienie uzależnień - te substancjalne i niesubstancjalne należą
łącznie do głównych problemów zdrowotnych przełomu XIX i XX wieku. Leczenie
uzależnienia alkoholowego rozpatrywał Andrzej Stachowiak (Poznań), wskazując na
pojęcie „zdrowienia”, ściśle wiązanego z konwersją osobowości.
W rozważaniach przewijał się również wątek stresu, presji, pod jaką żyjemy w dzi­
siejszych czasach, pojawiając się w kontekście farmakologicznego radzenia sobie z tym
problemem wśród kobiet na Zachodzie (S. van der Geest) oraz interwencji kryzysowej
(K. Chlewińska) czy wzrastającej roli psychologa na oddziałach szpitalnych (A. Pa­
tyk i J. Stacherzak-Raczkowska, Zakład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceu­
tycznego AM, Wrocław). Małgorzata Wosińska (IEiAK UAM) przedstawiła wyniki
swoich badań nad zróżnicowanymi sposobami radzenia sobie ze stresem pourazowym,
traumą ludobójstwa w Rwandzie. Ogólniej stresem w perspektywie antropologii me­
dycznej zajęła się Małgorzata A. Charyton (IEiAK UAM), wykazując mnogość jego
konceptualizacji we współczesnym świecie oraz ujawnianie się tego stanu w opisach
wielu chorób i syndromów chorobowych kulturowo związanych.
Wiele mówiono o wzroście podmiotowości i poczucia sprawczości. W II połowie
XX wieku pacjent zaczął stawać się nauczycielem dla personelu medycznego, niczym
rozmówca dla etnologa. Poruszono również problem emancypacji kobiet, których
uroda odtąd w mniejszym stopniu miała być towarem wymienianym na utrzymanie
i poczucie bezpieczeństwa, a na znaczeniu zyskiwały indywidualne odczucia, podo­
banie się samej sobie. Natomiast Anna Witeska-Młynarczyk (IEiAK UAM) zajęła się
fenomenem porodów domowych, jako swego rodzaju przeciwwagi dla medykalizacji,
pokazując ich znaczenie dla upodmiotowienia matki i ojca oraz emancypacji położ­
nej pomagającej przy porodzie. Sprawczość wyraża się jednak najdobitniej w etosie
działania, akcji, obecnym w środowisku amazonek. Hubert Wierciński (IEiAK UW),
przedstawiając opowieści o pokonanej chorobie nowotworowej kobiet, ukazał, jak
uprzedmiotowienie ciała podczas terapii (odarcie z seksualności, odjęcie atrybutów
kobiecości) staje się motorem zmian, prowadzi do całkowitego przewartościowania
życia.
Zajmująca analiza dyskursu zwolenników medycyny alternatywnej w Polsce
zwróciła uwagę na fenomen legitymizowania własnego stanowiska w debacie pu­
blicznej poprzez zastosowanie strategii mówienia „w imieniu natury”. Andrzej No­
wak (IF UAM) pokazał, że zagadnienia związane ze zdrowiem, chorobą i leczeniem
stanowią jedno z głównych pól społecznych, w których toczy się konflikt o ksztah
nowoczesności. W dyskusjach zwracano uwagę na konieczność sytuowania badań
nad pluralizmem medycznym w szerszym kontekście politycznym i społecznym, ze

418

Kronika

szczególnym uwzględnieniem roli państwa neoliberalnego w kształtowaniu reżimów
zdrowia i choroby.
Podczas zamykającej obrady sesji plenarnej w stronę organizatorów kierowano
wyrazy ogromnej wdzięczności oraz gratulacje. Z entuzjazmem podkreślano zasad­
ność i potrzebę interdyscyplinarnych czy transdyscyplinamych studiów nad zdro­
wiem, chorobą i leczeniem. Tę rodzimą perspektywę dopełnił Sjaak van der Geest,
zwracając uwagę na niedokończony jeszcze w polskiej antropologii proces home­
-coming, ale i na potrzebę pokazania światu dokonań naszej nauki. Uczestnicy zgod­
nie wyrażali nadzieję, że spotkanie to wybitnie przyczyni się do zacieśniania współ­
pracy między przedstawicielami różnych nauk - badaczami problematyki zdrowot­
nej i medycznej.
Małgorzata Anna Charyton1
1 Na podstawie opracowań Tarzycjusza Bulińskiego, Katarzyny Chlewińskiej, Anny H. Wądołow­
skiej, Natalii Weimann i Anny Witeskiej-Młynarczyk.

KO N FEREN CJA
„SZTU KA AFRYKI W K O LEK CJA C H I BA D A N IA C H PO LSK IC H ”,
SZCZECIN, 15-17 LISTOPADA 2010

Ogólnopolska konferencja naukowa „Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach
polskich” została zorganizowana przez Muzeum Narodowe w Szczecinie we współ­
pracy z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego,
Polskim Stowarzyszeniem Sztuki Orientu oraz Stowarzyszeniem Historyków Sztuki,
Oddział w Szczecinie.
Muzeum Narodowe w Szczecinie od lat 50. gromadzi zbiory afrykańskie, po­
zyskując je głównie w wyniku prowadzenia własnych badań terenowych w Afry­
ce. W Muzeum są prezentowane stałe ekspozycje afrykańskie, wśród których waż­
ne miejsce zajmuje sztuka. Zbiory te wciąż wymagają szczegółowego opracowania
i konferencja o sztuce Afryki w zamyśle organizatorów miała być okazją do wymia­
ny doświadczeń i usystematyzowania dotychczasowej wiedzy.
Organizatorzy konferencji postanowili potraktować pojęcie „sztuka Afryki” bar­
dzo szeroko, jako sztukę kontynentu afrykańskiego, i przedstawić tę tematykę chro­
nologicznie, poczynając od czasów prahistorycznych poprzez cywilizacje starożytne
rozkwitające na północy kontynentu, wpływy wielkich religii monoteistycznych,
jak chrześcijaństwo i islam, po zjawiska dawnej i współczesnej twórczości w kultu­
rach tradycyjnych subsaharyjskiej Afryki. W programie znalazło się również miej­
sce na przedstawienie różnych opinii na temat eksponowania zbiorów afrykańskich
w warunkach muzealnych oraz problemów dotyczących inspiracji sztuką afrykańską
w twórczości Zachodu. Organizatorom zależało na analizie rozmaitych form manife­

Kronika

419

stacji artystycznej na terenie Afiyki - od sztuk plastycznych, przez architekturę, rze­
miosło tradycyjne, do nowych mediów używanych przez artystów współczesnych.
Do udziału w konferencji zaproszono badaczy zajmujących się sztuką afrykań­
ską z perspektywy wielu nauk i specjalności: antropologii, archeologii, architektury,
egiptologii, etiopistyki, etnologii, historii, historii sztuki, językoznawstwa, muzeal­
nictwa, orientalistyki. Reprezentowali oni uniwersytety: im. Adama Mickiewicza
(UAM), Jagielloński (UJ), Warszawski (UW), Warmińsko-Mazurski (UWM), Mi­
kołaja Kopernika (UMK), Szczeciński (US), Śląski (UŚ), Łódzki (UŁ), Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego (UHP); Polską Akademię Nauk (PAN);
muzea: Narodowe w Szczecinie (MNS), w Poznaniu (MNP), Archeologiczne w Po­
znaniu (MAP) i w Gdańsku (MAG), Okręgowe w Toruniu (MOT), Miejskie w Żo­
rach (MMŻ) oraz Stowarzyszenie Historyków Sztuki (SHS).
W ciągu trzech dni wygłoszono 39 referatów, które zostały uporządkowane
w sześć bloków tematycznych.
Pierwszy blok - „Sztuka Afiyki w pradziejach” - poprowadził dr Stefan Jakobiel­
ski (PAN). Wygłoszone referaty poświęcono głównie sztuce naskalnej. Jako wstęp
posłużyło wystąpienie „Afrykańska sztuka naskalna w polskich doświadczeniach ba­
dawczych” przygotowane przez trzech autorów: dr. hab. Andrzeja Rozwadowskiego
(UAM), mgr Ewę Kuciewicz (UJ) oraz mgr. Pawła Polkowskiego (MAP), przedsta­
wiające polskie osiągnięcia w poznawaniu afrykańskiej sztuki naskalnej w perspek­
tywie historycznej. Każdy kolejny referat nawiązywał do pierwszego, odwołując się
do przywołanych wcześniej stanowisk. Większość wystąpień dotyczyła interpretacji
lytów naskalnych. Dr Mateusz Wierciński (UHP) w referacie „Motywy inicjacyjno-kosmologiczne w sztuce naskalnej Południowej Afryki” dokonał ciekawej pró­
by interpretacji rytów naskalnych w oparciu o badania nad religią i obrzędowością
Buszmenów. O niezwykłym przedsięwzięciu ratowania rytów naskalnych z rejonu
IV katarakty Nilu mówił mgr Henryk Paner (MAG). Wycinanie bloków skalnych od­
bywa się tam w związku z budową tamy na Nilu i spodziewanym zalaniem badanych
przez archeologów obszarów Pustyni Nubijskiej.
Kolejny blok tematyczny - „Sztuka Afryki Północnej w starożytności” - popro­
wadził prof. Włodzimierz Godlewski (UW). Wygłoszone referaty zostały przygoto­
wane w oparciu o polskie badania prowadzone w Egipcie (stanowisko Tell el-Farcha)
i Libii (Ptolemais) oraz kolekcje z Afryki Północnej znajdujące się w polskich muze­
ach lub gromadzone przez polskich kolekcjonerów, archeologów-amatorów. Takim
był na przykład Michał Tyszkiewicz, którego sylwetkę oraz działalność przybliżyła
dr Cecylia Gałczyńska (SHS) w referacie „Kolekcja zabytków egipskich Michała
Tyszkiewicza (1828-1897). Polski przyczynek do dziewiętnastowiecznych wykopa­
lisk nad Nilem”.
Blok „Sztuka Afryki - I tys. n.e. - XIX w.” poprowadził prof. Michał Tymow­
ski (UW), który wygłosił referat wprowadzający „Sztuka Afryki przedkolonialnej
jako przedmiot rozważań historyka”. Zwrócił w nim uwagę na znaczenie dzieł sztu­
ki w badaniach nad przeszłością Afiyki. Stanowią one nieocenione źródła do ba­
dań, między innymi nad strukturami społecznymi, funkcjami władców, ceremonia­
łem dworskim, kontaktami między społeczeństwami afiykańskimi. Prof. Tymowski

420

Kronika

poruszył też problem datowana dzieł sztuki afrykańskiej. Do tego tematu nawiązał
dr Stefan Jakobielski (PAN) w wystąpieniu „Malowidła z Faras. Pół wieku po od­
kryciu”, w którym podjął się próby nowego datowania poszczególnych malowideł.
Podobnie, wyniki badań termoluminescencyjnych - metody umożliwiającej datowa­
nie obiektów znajdujących się w polskich kolekcjach muzealnych - przedstawił mgr
Sławomir Szafrański (MNS) w referacie „Terakoty z Mali”. Próbę datowania, tym
razem na podstawie szczegółowej analogii wielu podobnych obiektów znajdujących
się w muzeach europejskich, podjęła również mgr Marta Tobota (MNS) (na przykła­
dzie brązowej głowy Królowej Matki z Królestwa Beninu ze zbiorów Muzeum Na­
rodowego w Szczecinie). Pozostałe referaty dotyczyły między innymi architektury
kameruńskich i nigeryjskich dworów monarszych (dr Krzysztof Trzciński, UW) oraz
uszeregowania pewnych emblematycznych cech ikon koptyjskich (dr Marta Woź­
niak, UŁ).
Kolejny blok zatytułowano „Sztuka tradycyjna ludów Afryki od XIX wieku”.
Poprowadził go i przygotował referat wstępny („Od fetysza do dzieła sztuki. Dekontekstualizacja przedmiotu rytualnego”) ks. prof. Jacek J. Pawlik (UWM). Poru­
szył między innymi problem statusu obiektów sakralnych, pochodzących z kultur
tradycyjnych, we współczesnym muzeum europejskim i ich klasyfikacji jako obiek­
tów estetycznych. Zastanawiał się nad tym, czy istnieją jednoznaczne kryteria po­
zwalające zaliczyć określony obiekt do kategorii dzieła sztuki, i kto jest najbardziej
odpowiednią do tego osobą: etnolog czy historyk sztuki. W pozostałych referatach
scharakteryzowano zbiory afrykańskie w wybranych muzeach: Muzeum Etnogra­
ficznym w Poznaniu (mgr Justyna Kowalińska), Muzeum Okręgowym w Toruniu
(mgr MagdalenaNierzwicka) oraz Muzeum Uniwersyteckim w Toruniu (Małgorzata
Baka-Theis i mgr Sławomir Majoch). Przedstawiono także sztukę niektórych ludów:
Kurumbów (dr Lucjan Buchalik, mgr Katarzyna Podyma - oboje z MMŻ), Bamana
(mgr Ewa Prądzyńska, MNS), Tuaregów (dr Adam Rybiński, UW). Innym rodzajem
twórczości zajęła się dr Anita Bednarz (Union Internationale de la Marionnette, Fran­
cja), która w referacie „Eclairage sur la naissance et l ’évolution du théâtre en Afrique
de l’Ouest” podjęła się analizy źródeł teatru i kierunków jego rozwoju w Afryce Za­
chodniej.
Piąty blok tematyczny - „Inspiracja sztuką afrykańską i obrazy Afryki w twór­
czości Zachodu” - poprowadził prof. Maciej Ząbek (US, UW), który rozpoczął go
wystąpieniem „Ci fascynujący barbarzyńcy. Portrety Afrykanów w XIX-wiecznej
ilustracji europejskiej”. Omówił Afrykę i jej mieszkańców widzianych oczami euro­
pejskich podróżników, pokazując bogaty materiał ilustracyjny pochodzący z dwóch
bardzo rzadkich publikacji: Le tour du monde pod red. Eduarda Chartonaz 1889 roku
i czasopisma „Misye Katolickie” z 1908 roku. Analizą ilustracji - w tym przypad­
ku fotografii, zajęła się również dr Hanna Rubinkowska-Anioł (UW) w wystąpieniu
„Fotografia w książkach etiopskich ze zbiorów biblioteki Katedry Języków i Kultur
Afryki Uniwersytetu Warszawskiego”. Tu mogliśmy się przyjrzeć Afryce oczami jej
mieszkańców, którzy jako środek artystycznego wyrazu wybrali fotografię. Inny ro­
dzaj aktywności artystycznej Afrykanów przedstawiła mgr Miłosława Stępień (UW).
W referacie „Festiwale filmowe jako miejsce ekspozycji współczesnej afrykańskiej

Kronika

421

sztuki audiowizualnej” zwróciła uwagę na trudności, jakie napotyka europejski widz,
oglądając filmy powstające w zupełnie innej estetyce. Według prelegentki filmy te
wymagają odpowiedniego komentarza, bez niego bowiem stają się często narzę­
dziem prowadzącym do uogólnień i stereotypów o kontynencie afrykańskim oraz
utrwalają negatywny wizerunek Afryki.
Ostatniego dnia konferencji odbył się blok zatytułowany „Współczesna sztuka
Afryki - studia nad estetyką afrykańską”, który poprowadziła dr Małgorzata Kądzie­
la (US). Nie mogło w tym bloku zabraknąć referatu o malarstwie Tingatinga, chyba
najbardziej rozpoznawalnej współczesnej sztuki afrykańskiej. Podjął się tego zadania
kolekcjoner i miłośnik tej twórczości, mgr Krzysztof Dubiński (Wyższa Szkoła Za­
rządzania Personelem w Warszawie). Dwa kolejne wystąpienia traktowały o współ­
czesnej sztuce i jej twórcach - absolwentach kierunków artystycznych uczelni wyż­
szych w Ghanie (mgr Urszula Duda, UW, „Sztuka Ghany XX w. Epoka przemian czy
błędnych interpretacji?” i mgr Marta Ryborz, MMŻ, „Sztuka współczesna tworzona
w Akrze - jak zdaniem artystów odbiera się ich prace na gruncie lokalnym”). O spe­
cyfice filmów hausańskich, jednej z prężniej rozwijających się współcześnie kine­
matografii, opowiadała dr Izabela Will (UW). Zwróciła uwagę na ich specyficzną
estetykę: sekwencje taneczno-muzyczne, długie mowy wygłaszane przez bohaterów,
często nieakceptowane przez widzów spoza hausańskiego kręgu kulturowego. Inte­
resujący referat przedstawiła mgr Hanna Schreiber (UW), która zatytułowała swoje
wystąpienie „Miejsce sztuki afrykańskiej w koncepcji «sztuki prymitywnej»: między
etnologią a estetyką (od XIX do początku XXI wieku)”. Wiele miejsca poświęciła
koncepcji „sztuki prymitywnej” oraz odwiecznemu sporowi, jaki toczą antropolo­
dzy i historycy sztuki o pojmowanie sztuki ludów pozaeuropejskich. Antropolodzy
zarzucają historykom sztuki, że swoje badania nad sztuką afrykańską ograniczają do
formy dzieła, nie interesując się społeczeństwem, z którego ono pochodzi. Prelegent­
ka poruszyła też problem autentyczności dzieła sztuki afrykańskiej oraz zwróciła
uwagę na kwestię jej anonimowości - wartość często zależy od nazwiska kolekcjo­
nera, a twórca w ogóle się nie liczy.
Te wątpliwości były też podstawą dyskusji, które ze względu na brak czasu toczy­
ły się głównie w kuluarach.
Konferencja „Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich” była pierwszym
w Polsce spotkaniem poświęconym w całości sztuce Afryki. Zgromadziła wielu pre­
legentów i słuchaczy. Godny podkreślenia jest fakt, że większość referatów przygoto­
wano w oparciu o własne badania terenowe. Choć wygłoszono prawie 40 referatów,
sygnalizowały one jedynie pewne problemy związane z badaniami nad sztuką Afry­
ki. To pokazuje, jak bardzo potrzebne są takie spotkania i wymiana doświadczeń.
Z licznych prowadzonych w kuluarach dyskusji narodził się pomysł, aby częściej
organizować konferencje poświęcone sztuce Afryki, skupiając się na konkretnych
aspektach tej tematyki.

Ewa Prądzyńska

422

Kronika

PR O JEK TY N A U K O W E I ED U K A CY JN E W M U ZEA CH
M ARTYROLO GICZN YCH.
N A PR ZY K ŁA D ZIE PR O JEK TU „SZTU TOW O CZY STUTTHOF?
OSW AJANIE K R A JO BRA ZU K U LTU ROW EG O”,
M U ZEU M M ARTYROLO GICZN E W ŻA BIK O W IE, 4 M A R CA 2011
W Muzeum Martyrologicznym w Żabikowie zorganizowano seminarium poru­
szające problematykę podejmowania działań naukowych i edukacyjnych dotyczą­
cych Zagłady Spotkanie to było jednocześnie okazją do podsumowania dokonań
badawczych grupy studentów, doktorantów i pracowników naukowych zaangażowa­
nych w realizację interdyscyplinarnego projektu „Sztutowo czy Stutthof. Oswajanie
krajobrazu kulturowego”. Został on podjęty przez Instytut Etnologii i Antropologii
Kulturowej oraz Instytut Prahistorii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Pozna­
niu, a jego ewaluacja dała impuls do rozważenia potrzeby organizowania podobnych
działań badawczych, rozpowszechniania wyników oraz ich pożytku dla instytucji
państwowych związanych z wystawiennictwem pozostałości Holocaustu i upamięt­
nianiem martyrologii na terenie całej Polski.
Głównym punktem konferencji było zaprezentowanie wyników badań tereno­
wych prowadzonych w gminie Sztutowo na przełomie kwietnia i maja 2010 roku.
Prezentacja obejmowała: 1. interpretację wywiadów biograficznych i kwestionariu­
szowych prowadzonych z mieszkańcami terenów okołoobozowych, ze szczególnym
uwzględnieniem sposobów oswajania się mieszkańców Sztutowa i okolic z prze­
strzenią poobozową; 2. pokazanie kierunku regionalnej polityki, rozwoju i promocji
gminy w kontekście działalności Muzeum Stutthof; 3. analizę ankiet prowadzonych
wśród osób zwiedzająch Muzeum Stutthof - problem postrzegania gminy przez
turystów; 4. rekonstrukcję przestrzeni byłego obozu poprzez zastosowanie niein­
wazyjnych metod archeologicznych, nienaruszających dziedzictwa KL Stutthof;
5. sporządzenie wizualizacji obozu Stutthof z punktu widzenia więźnia i porówna­
nie z dzisiejszą topografią widzianą oczyma zwiedzającego; 6. omówienie zagrożeń
materialnego dziedzictwa archeologicznego na terenie byłego obozu, który nie został
włączony w przestrzeń muzealną.
Seminarium podzielono na dwa panele. Pierwszy z nich, zaraz po oficjalnym roz­
poczęciu obrad i powitaniu gości, rozpoczął referat „Założenia projektu Sztutowo
czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego” wygłoszony przez dr Annę Wero­
nikę Brzezińską oraz mgr Małgorzatę Wosińską, obie z IEiAK UAM. W wystąpieniu
„Zastosowanie GIS w badaniach nad przestrzenią byłego obozu koncentracyjnego
Stutthof’ Daria Ratajczak (IP UAM) przestawiła wizualizację przestrzeni obozowej
będącą wynikiem nieinwazyjnych badań prowadzonych przez archeologów na terenie
muzeum. Następnie kierownik działu oświatowego Muzeum Stutthof w Sztutowie,
Marcin Owsiński, w wystąpieniu: „Co wy tam właściwie robicie w tym Muzeum?”,
ukazał działalność edukacyjną i zaangażowanie pracowników muzeum w rozwijanie
kształcenia o Zagładzie. W kolejnym - „Turyści w Muzeum Stutthof’ - Kornelia

Kronika

423

Kajda (IEiAK UAM, IP UAM) przedstawiła recepcję muzeum przez zwiedzają­
cych w kontekście współczesnej tanatoturystyki. Sesję zakończył referat Pawła Wity
(IEiAK UAM), „Lokalny kontekst funkcjonowania KL Stutthof i Muzeum Stutthof
poruszający kwestie rozwoju gminy i budowania jej wizerunku w oparciu o Muzeum
Stutthof.
Drugą sesję otworzył Mikołaj Smykowski (IEiAK UAM) wystąpieniem „Recy­
kling postobozowy. Nowe «u-życie» przedmiotów ocalonych z Zagłady”, w którym
zajął się różnymi sposobami wykorzystywania przedmiotów pozyskanych z KL
Stutthof przez ludność lokalną. Tematykę materialności Zagłady kontynuowali mgr
Marcin Michalski (IP UAM) i mgr Maksymilian Frąckowiak (IP UAM) w refera­
cie „Zjawisko «poszukiwaczy skarbów» w kontekście ochrony dziedzictwa byłego
obozu KL Stutthof’ prezentującym współczesne praktyki niszczenia dziedzictwa
archeologicznego wokół Muzeum Stutthof. Następnie mgr Małgorzata Wosińska
przedstawiła efekt działań badawczych w ramach „Projekt soundscape w KL Stutt­
h o f’, który miał na celu uchwycenie poszczególnych elementów krajobrazu dźwię­
kowego obecnego muzeum i pokazanie ich wpływu na odbiór ekspozycji przez zwie­
dzających. Tomasz Michalik (Instytut Prahistorii UAM, Instytut Psychologii UAM)
w prezentacji: „Piękny obóz. Stutthof - myślenie w kategoriach estetyki” rozważał
kwestie estetyzacji przestrzeni naznaczonej Holocaustem. Na zakończenie konferen­
cji, kierowniczka działu pedagogicznego Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie
w wystąpieniu „Projekty realizowane przez Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie”
dokonała podsumowania dotychczasowej działalności edukacyjnej placówki, w któ­
rej odbywało się seminarium.
Równolegle odbył się wernisaż wystawy dokumentującej prace terenowe badaczy
zaangażowanych w projekt „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturo­
wego”. Pieczę nad wystawą sprawowali jej twórcy - Agnieszka Skowron i Mateusz
Nowak, studenci IEiAK UAM.
Seminarium w Żabikowie pokazało, na jakie problemy natykamy się w nauko­
wym ujmowaniu Zagłady, jak o niej mówić i jak prezentować wyniki badań w prze­
strzeniach byłych obozów koncentracyjnych. Różnorodność tematyczna wystąpień
stała się inspiracjądo długich dyskusji, zarówno w sali obrad, jak i w kuluarach, gdzie
nawiązano nowe kontakty sprzyjające kontynuacji badań w podobnych placówkach.
Konferencja, nie tylko w przekonaniu jej organizatorów, ale przede wszystkim gości
i słuchaczy, udowodniła, że warto podejmować współpracę z muzeami martyrologicznymi w celu pogłębiania refleksji o Holocauście i wzbogacania dotychczaso­
wych sposobów jego upamiętniania. Projekty badawcze i edukacyjne są obopólną
korzyścią zarówno dla środowisk uniwersyteckich, jak i muzealniczych, warto więc
we wzajemnym porozumieniu podejmować jak najwięcej działań tego typu.

Mikołaj Smykowski

424

Kronika

OD KUJAW DO BAŁTY KU. TAJEM NICE CO DZIEN NO ŚCI
KULTURY LU DOW EJ. NOW A, STAŁA EK SPO ZY CJA W M UZEUM
ETN O G RA FIC ZN Y M W TO RUN IU

W 2009 roku Muzeum Etnograficzne w Toruniu obchodziło pięćdziesiąte uro­
dziny. Pracownicy Muzeum uświetnili ten jubileusz, przygotowując z wielką sta­
rannością i wnikliwością nową, stałą wystawę opowiadającą o życiu codziennym
mieszkańców wsi i małych miasteczek następujących regionów etnograficznych
przylegających do dolnego biegu Wisły: Kujaw, ziemi chełmińskiej, ziemi dobrzyń­
skiej, Kaszub, Borów Tucholskich, Kociewia, Pałuk, Krajny, Żuław i Powiśla. Auto­
rzy wystawy nie ograniczyli się tylko do pokazania kultury ludowej zamieszkuj ących
te tereny Polaków i katolików, nie potraktowali ich w izolacji w stosunku do innych
warstw społecznych, grup religijnych i etnograficznych. Względy geograficzne, hi­
storyczne, polityczne, gospodarcze, prawne i kulturowe, a także ramy czasowe na­
rzucone ekspozycji (połowa XIX w. - połowa XX w.) wręcz zmusiły do wyjścia
poza granice objętych wystawą regionów po to, by pokazać pograniczność kultury
ludowej ulegającej wpływom płynącym z sąsiedniego Pomorza, Wielkopolski i Ma­
zowsza, wpływom kultury mieszczańskiej i szlacheckiej, oraz po to, by nakreślić
obraz polskiej kultury ludowej nie będącej obojętną wobec kiedyś licznie żyjących
na tych terenach Niemców, Żydów, menonitów i ewangelików, poddającej się re­
gułom masowego rynku czy tym wyznaczanym przez władze PRL. W muzealnych
salach zobaczymy różne światy kulturowe występujące na obszarze „od Kujaw do
Bałtyku”, łączące na różne sposoby, często w wyniku świadomie podejmowanych
działań, elementy różnego pochodzenia. Oglądamy tu reprezentację przeszłego sta­
nu kultury, która nigdy przecież nie stanowiła jednorodnej rzeczywistości, lecz była
twórczą kombinacją złożoną z rozmaitych tradycji i wyobrażeń, ideologii i kodów
kulturowych. Widzimy, jak zacierały się bariery kulturowe, jak wyróżniały się pewne
elementy, obserwujemy też, jak różne zjawiska kultury zyskiwały nowy wymiar. Jest
to jeden z wielu poważnych atutów toruńskiej wystawy, spełniający jej dydaktycz­
ne zadanie w zakresie edukacji regionalnej: wystawa pokazuje specyfikę kulturową
konkretnego obszaru w określonym czasie, co może ułatwiać mieszkańcom dotarcie
do własnych korzeni, równocześnie zwracając uwagę na istnienie przemieszczają­
cych się globalnie form kultury.
Od ponad dekady zachodnią, a od kilku lat polską humanistykę ożywia ponowne
zainteresowanie rzeczami oraz dyskusje etnografów-muzealników i badaczy akade­
mickich o nowym podejściu do przedmiotów, sposobie badania rzeczy i formułowa­
nia pytań badawczych. Sposób widzenia i poznawania rzeczy i poprzez rzeczy ostat­
nimi czasy przeszedł przemianę, wykształcił nowy sens pojęcia kultury materialnej.
W obrębie antropologii kulturowej powstała nowa subdyscyplina - antropologia
rzeczy, która odchodzi od starego paradygmatu i nie bada przedmiotów jako świa­
dectw materialnych lub jako materialnych kolekcji, lecz widzi je w ścisłym związku
z człowiekiem (zob. Kwiatkowska, Kola 2006: 128, 143) i jest nastawiona na bada­

Kronika

425

nie społecznego i kulturowego życia przedmiotów. Wśród kilku tendencji wspiera­
jących powrót do zainteresowania rzeczami, podkreślę te, które głoszą, że wszystkie
przedmioty są w jakimś sensie aktorami społecznymi, ponieważ „wykraczają poza
ludzkie działanie i służą do przekazywania znaczeń miedzy ludźmi” (Dant 2007: 25),
również „mają możliwości komunikacyjne” (Edensor 2004: 139). Tim Dant zwraca
uwagę na to, że proces kulturowy przystosowywania rzeczy polega na różnorod­
nych interakcjach między ludźmi a przedmiotami, jak na przykład patrzenie na nie,
dotykanie, mówienie o nich, używanie, a nawet przechowywanie czy przetwarzanie
i konserwowanie. Te interakcje z rzeczami mają charakter społeczny w tym sensie pisze Dant - że „uczymy się ich i dzielimy się nimi w obrębie kultury. Przedmioty
materialne są fizycznymi wytworami kultur, lecz również wytworami społecznymi
w taki sposób, że stają się elementami ustalonego porządku, codziennych zwyczajów
i sposobów życia” (Dant 2007: 25-26; zob. też Edensor 2004: 138).
Nowa wystawa w Muzeum Etnograficznym w Toruniu wpisuje się w nowy spo­
sób myślenia o przedmiotach. Jej autorzy postawili sobie za cel opowiedzieć o życiu
ludzi i ich codzienności poprzez rzeczy (Czachowski, Łopatyńska, red., 2010: 7).
Dokonali tego, oddając głos rzeczom. Oddanie głosu artefaktom okazało się zabie­
giem udanym: przywraca rangę i blask rzeczom, zmusza bowiem chodzącego po
wystawie do zmiany myślenia o przedmiotach - nie są one tutaj jedynie produk­
tami czy towarami, nie są też obiektami muzealnymi sprowadzonymi do fizycz­
nego pokazania konkretnych rzeczy, lecz również równoprawnymi podmiotami,
rzeczami posiadającymi znaczenie, będącymi nośnikami rozmaitych przekonań,
wartości, wierzeń oraz będącymi istotną częścią życia człowieka. Autorzy wystawy
umiejętnie pokazali, że kultura rozprzestrzenia się dzięki konkretyzacji w rzeczach,
a więc w manifestacjach symbolicznych. W jaki sposób rzeczy są nośnikami nie­
materialnych treści kultury, jak technologia wyznacza obszar jej rozumienia, jakie
były w latach 1850-1950 nowe ścieżki rozprzestrzeniania się kolejnych przedmio­
tów? Dowiadujemy się o tym, oglądając na przykład różne formy osadnicze, kształty
i wielkości zagród, gdy czytamy reklamy zakładów ubezpieczających budynki, zwie­
rzęta i zasiewy od pożarów, powodzi i kradzieży, gdy patrzymy na tabliczki z na­
zwami towarzystw ubezpieczeniowych umieszczane na ścianach domów czy czyta­
my reklamy maszyn rolniczych, octu, Pomorskiej Fabryki Makaronu, Pomorskiego
Browaru, gdy patrzymy na sprzęty i przedmioty stojące i wiszące w zrekonstruowa­
nych wnętrzach klasy szkolnej, sklepu czy zakładu fryzjerskiego, służące do higieny
osobistej, używane w lecznictwie, w pracach domowych, na polu czy przy hodowli
pszczół, rzeczy konieczne do spełnienia wielu rytuałów, pamiątki chrztu, I Komunii
czy z wojska. Wszystkie przedmioty na wystawie zostały umieszczone w zrekonstru­
owanych kontekstach odpowiednio poszerzonych o fotografie, nagrania magnetofo­
nowe, prezentacje multimedialne i filmy dokumentalne, co pomaga rzeczy „ożywić”
i zrozumieć.
Ramą kompozycyjną wystawy, narzędziem służącym do rekonstrukcji kul­
tury ludowej, jest kategoria codzienności. Rekonstrukcja kultury ludowej „od
Kujaw do Bałtyku” poprzez codzienność nadała wystawie charakter uniwersal­
ny, taką jej funkcję wymusza bowiem tematyka zwyczajnej, codziennej egzysten­

426

Kronika

cji i jej najdrobniejszych, pozornie nic nie znaczących elementów i przejawów.
Zaznaczę, że uniwersalność owa nie kłóci się w żaden sposób z tym, że wysta­
wa ta jest etnograficzną wizytówką regionu, którą to cechę podkreśliłam na po­
czątku - jest to bowiem paradoksalność pozorna, o czym nie trzeba przekonywać
antropologów.
Małgorzata Bogunia-Borowska, wypowiadając się na temat codzienności i jej
społecznych kontekstów, napisała:
Badanie różnych aspektów życia codziennego można porównać do malarstwa im­
presjonistycznego, w którym pojedyncze pociągnięcia pędzla i farby nałożone na
płótno oglądane z bliska tworzą mieszaninę barw i kolorów, a nie żaden całościo­
wy obraz. Wystarczy jednak znaleźć nieco inną perspektywę, spojrzeć z dystansu
na ową mieszaninę impresjonistycznych kolorowych kropek, a wyłoni się z nich
wyrazisty, pełen treści obraz (Bogunia-Borowska 2009: 8).
Czy taki „wyrazisty i pełen treści” obraz codzienności kultury ludowej udało się
złożyć autorom toruńskiej wystawy?
We wstępie do katalogu wystawy jej autorzy podkreślają, że przez życie codzien­
ne rozumieją zarówno czas pracy, jak i czas święta, a obiekty na wystawie prezento­
wane są tak, by ilustrowały codzienność ludzi: „co jedli, w co się ubierali, jak dbali
o higienę, jak praktykowali i spędzali wolny czas, jak świętowali i w co wierzyli”
(Czachowski, Łopatyńska 2010: 9). Objęli zainteresowaniem wiele rodzajów aktyw­
ności człowieka: takie rutynowe działania, jakimi są prace w domu i gospodarstwie,
konsumpcja czy higiena, jak również praktyki religijne, magiczne czy symboliczne,
działalność w kręgu rodzinnym i sąsiedzkim oraz w przestrzeni publicznej (w straży
pożarnej, samorządzie wiejskim, wojsku, w zespołach śpiewaczych, towarzystwach
gimnastycznych, w szkole). Scenariusz wystawy nakazuje wręcz nie tracić z pola
uwagi tego, że codzienność zawsze jest uwarunkowana społecznie, że życie jednej
grupy mieści w sobie elementy i praktyki wielu innych grup społecznych.
Codzienność została przedstawiona poprzez rzeczy - te używane na co dzień,
które ludzie gromadzili, którymi się otaczali, które eksponowali i które chowali jak
skarby w szufladzie lub skrzyni, które miały dla nich znaczenie i do których mieli
określony stosunek. Pokazano również rzeczy we wzajemnym powiązaniu i w po­
wiązaniu z człowiekiem. Innymi słowy, na wystawie oglądamy codzienność kultu­
ry ludowej poprzez przedmioty, które nadawały jej konkretny wymiar uczestnicząc
w konkretnych sytuacjach. Rzeczy stanowią w tym przypadku soczewkę, poprzez
którą patrzymy na wielopoziomowy, wielowarstwowy codzienny świat ludzi (tę me­
taforę powtarzam za Piotrem Sztom pką- Sztompka 2008: 31) wraz z jego wymia­
rem świadomościowym, symbolicznym i aksjologicznym. I tak oto w sposób udany
połączono w muzeum toruńskim perspektywę teoretyczno-metodologiczną, jaką jest
nowy sposób patrzenia na rzeczy i codzienność, z praktyką wystawienniczą.
Autorzy wystawy tworzą narrację o rzeczach w użyciu: we wsi przyglądamy się
nie tylko budynkom i zagrodom, lecz ponadto na fotografiach widzimy fachowców
przy stawianiu obory i chlewu, ludzi pracujących na polu (przy wykopkach, ogławia-

Kronika

427

m

Fot. 1. Wykorzystanie strych ulca w trakcie wypełniania gliną fonny do cegieł. Zalesie, Bory
Tucholskie. Fot. Roderyk Lange 1960 (Muzeum Etnograficzne w Toruniu)..

Fot. 2. Zakład fryzjerski Kuźmińskich z Golubia z okresu międzywojennego. Fragment
ekspozycji. Fot. G.E. Karpińska 2010.

428

Kronika

niu buraków cukrowych, siewie z płachty i z kosza, koszeniu kosą, podczas odpo­
czynku), oglądamy narzędzia pracy i sposoby ich używania, widzimy, jak na tę oko­
liczność się ubrali; zaglądając w domu do spiżami i kredensu, widzimy, jakie rzeczy
tam przechowywano i używano w kuchni. Podobną wiedzę zdobywamy, oglądając
film o wypieku chleba metodą tradycyjną, patrzymy na stroje nakładane na określo­
ne okazje i na materialne atrybuty takim okazjom przynależne, na meble uznawa­
ne za ładne, na dzieci bawiące się zabawkami, zapoznajemy się z narzędziami i za­
klęciami, którymi posługiwał się znachor (instruktażu dostarczają fragmenty filmu
z 1968 r. Znachor z Radziejowa). Gdy oglądamy artefakty używane w obrzędowości
rodzinnej zatrzymane na zdjęciach, pamiątki komunijne i z chrztu, możemy posłu­
chać kołysanek z Kujaw, pieśni oczepinowych z Pałuk i Kujaw, pieśni pustonocnych
z Kaszub, a w specjalnie na ten cel przygotowanym pomieszczeniu usłyszymy opo­
wieści ludowe O Jasiu, który nie bał się strachu (ziemia chełmińska), O stolemach
(Kaszuby), O czarnoksiężniku i trzech dziewicach (Kujawy), również o tym, jak Pan
Jezus dla świętego Piotra zmienia prąd rzeki (ziemia chełmińska). Mamy możliwość
oglądać książeczki do nabożeństwa dla katolików, również luterańską Biblię, kropielniczki wieszane przy drzwiach, szafę-ołtarzyk Tajemnice Różańca, którą jeden
z gospodarzy na Pałukach zrobił zgodnie z otrzymanym we śnie nakazem; będziemy
mogli stąpać po wzorach ułożonych z piasku. Zakład fryzjerski, sklep i szkoła z wy­
posażeniem zapraszają do przestąpienia ich progów, oglądania, dotykania różnych
przedmiotów, do zaglądania „w kąty”.
A gdzie tkwi tytułowa tajemnica codzienności kultury ludowej? Janusz Barań­
ski przywołuje Henri Lefebvre’a, francuskiego badacza codzienności, który wymie­
niając sprzeczne cechy codzienności, podkreśla wynikającą z tej sprzeczności jej
tajemnicę i bezradność, jaką często wobec tajemnicy okazujemy: „Codzienność to
najbardziej powszechny i najbardziej wyjątkowy stan, najbardziej społeczny i naj­
bardziej zindywidualizowany, najbardziej oczywisty i najbardziej ukryty” (Barański
2007: 26). Komentując słowa Lefebvre’a, Barański pisze, że ten dualny charakter
codzienności wyrażają również rzeczy, pełniąc funkcję „elementów szerszego kodu
kulturowego”, „funkcję mediacyjną w ściśle antropologicznym znaczeniu” (Ba­
rański 2007: 27). Funkcji tych na co dzień nie dostrzegamy, ponieważ naszą uwa­
gę stępia pozorna oczywistość rzeczy wynikająca z bliskiej koegzystencji z nimi.
Owa oczywistość pryska, gdy rzecz znajdzie się w gablocie muzealnej lub pojawi
się w dziwnym kontekście - wtedy zauważamy, że jest ona wyróżniającym się ele­
mentem kultury i częścią naszego życia, podobnie jak ludzie, z którymi obcujemy
(Dant 2007: 27).
Tajemnica, by została dostrzeżona, musi mieć tło, jakim jest zwyczajność, norma,
konwencja. Tajemnicą jest na wystawie to, co dla etnografii zawsze było najważ­
niejsze: to, co można dostrzec w codziennych przedmiotach pełniących zwyczajną
funkcję (garnku, emaliowanej misce umieszczonej w metalowym stojaku, wózku
dziecinnym, maszynie do szycia, wiatrowskazie, kaflu z pieca), oraz w przekształ­
caniu potocznego w niezwykłe, wyróżniające się, czasami dziwne, unaoczniające
doniosłość sytuacji usankcjonowaną znaczeniami, które rzecz niesie (pocztówka
z życzeniami na święta, skrzynia wianna, świąteczne nakrycia głowy, papierowe

Kronika

429

kwiaty w formie bukietów lub girland, wzory sypane piaskiem). Autorzy wystawy
odkrywają przed nami ukrytą wiedzę narracyjną zawartą w zwyczajnych rzeczach.
Wiadomo, że każda wystawa jest twórczym aktem kreacji jakiegoś fragmentu
rzeczywistości za pomocą obiektów muzealnych, w specjalnie przygotowanej sce­
nografii. Realizatorzy wystawy „Tajemnice codzienności. Kultura ludowa i jej po­
granicza od Kujaw do Bałtyku (1850-1950)” wyeksponowali w sposób nowoczesny
prawie 1400 obiektów ze zbiorów muzeum, wkomponowując je w różne aranżacje
scenograficzne i bogatą ikonografię. Części z nich nadano indywidualną wartość:
zwiedzający może przekroczyć próg szkoły i usiąść w szkolnej ławce, wejść do skle­
pu kolonialnego i stanąć przed sklepową ladą, odwiedzić zakład fryzjerski i zasiąść
w fotelu ustawionym przed konsolą z rozłożonymi szczotkami, grzebieniami, no­
życzkami i innymi fryzjerskimi akcesoriami; jeśli zechce, może posłuchać nagranych
w terenie kołysanek lub opowieści - wystarczy założyć na uszy słuchawki, może też
obejrzeć prezentacje multimedialne i fragmenty filmów. Dzięki tym prostym zabie­
gom wystawa angażuje i pobudza poznawczo, stymuluje zaangażowanie i ciekawość
zwiedzającego.
Dobry pomysł, rzetelność merytoryczna, ciekawa kompozycja i kształt plastyczny
to właściwości toruńskiej wystawy, dzięki którym nie jest ona stereotypowym poka­
zem obiektów wybranych ze zbiorów muzealnych. Wspomaga jąefektownie wydany
katalog liczący 231 stron, z niezwykłym materiałem ilustracyjnym (Czachowski, Ło­
patyńska, red., 2010). Ów katalog stymuluje doznania intelektualne i emocjonalne,
jest zaproszeniem do obejrzenia ekspozycji i jednocześnie jej dopełnieniem.

Grażyna Ewa Karpińska

LITERATURA
Barański J.
2007
Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków: Wydawnictwo UJ.
Bogunia-Borowska M.
2009
Codzienność i społeczne konteksty życia codziennego, w: M. Bogunia-Borowska (red.), Barwy codzienności. Analiza socjologiczna, Warszawa:
Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 7-25.
Czachowski H., Łopatyńska H.M.
2010
Wstęp, w: H. Czachowski, H.M. Łopatyńska (red.), Tajemnice codzienności.
Kultura ludowa ijej pogranicza od Kujaw do Bałtyku (1850-1950), Toruń,
Muzeum Etnograficzne, s. 9-10.
Czachowski H., Łopatyńska H.M. (red.)
2010
Tajemnice codzienności. Kultura ludowa i jej pogranicza od Kujaw do
Bałtyku (1850-1950), Toruń: Muzeum Etnograficzne.
Dant T.
2007
Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Wartości, działania,
style życia, przeł. J. Barański, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu
Jagiellońskiego.

Kronika

430
Edensor T.
2004

Tożsamość narodowa, kulturapopularna i życie codzienne, przeł. A. Sadza,
Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kwiatkowska O., Kola A.
2006
O przywróceniu zachwianej równowagi w refleksji antropologicznej. Głos
podwójny w sprawie przedmiotów, w: M. Brocki, K. Górny, W. Kuligowski (red.), Kultura profesjonalna etnologów w Polsce. Wrocław: Katedra
Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 127­
-146.
Sztompka P.
2008
Zycie codzienne - temat najnowszej socjologii, w: P. Sztompka, M. Bogunia-Borowska (red.), Socjologia codzienności, Kraków: Znak, s. 15-52.

SETNA RO CZN IC A U R O D ZIN PR O FESO R A
RO M A N A REIN FUSSA

W 2010 roku obchodzono setną rocznicę urodzin Romana Reinfussa (1910­
-1998), niestrudzonego badacza kultury tradycyjnej, niekwestionowanego autorytetu
w dziedzinie sztuki ludowej, autora wielu opracowań naukowych z zakresu kultury
materialnej i sztuki ludowej, dotyczących między innymi budownictwa drewniane­
go, kowalstwa, garncarstwa, meblarstwa, rzeźby kamiennej i malarstwa. Profesor
był organizatorem muzeów na wolnym powietrzu, pomysłodawcą i koordynatorem
licznych projektów etnograficznych. Jego zainteresowania badawczo-naukowe kon­
centrowały się wokół takich zagadnień, jak problemy wyznaczników granic etnicz­
nych, kultura Łemków, Bojków i Hucułów, kultura ludowa Lubelszczyzny, polska
sztuka ludowa i artystyczne rzemiosła ludowe. Pracował w Muzeum Etnograficznym
w Krakowie, prowadził Katedrę Etnografii na Uniwersytecie Wrocławskim i na Uni­
wersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, aktywnie uczestniczył w pracach
Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, przez czterdzieści lat kiero­
wał Pracownią Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej. Prowadził także działalność
redakcyjną, współpracując z wieloma czasopismami. Jako człowiek o ogromnym
dorobku naukowym był często zapraszany do przewodniczenia w różnych komite­
tach, radach programowych, komisjach konkursowych i festiwalowych. Prywatnie
znany jako „dusza towarzystwa”, gawędziarz z dużym poczuciem humoru, zawsze
życzliwy i szczery. Opracowana i opublikowana na łamach „Ludu” bibliografia Ro­
mana Reinfussa zawiera 268 pozycji liczących się w literaturze przedmiotu w skali
europejskiej (Cieśla-Reinfussowa 1980: 54-64). Profesor pozostawił po sobie impo­
nujące archiwum obejmujące ponad 95 tysięcy pozycji inwentarzowych - rysunków

Kronika

431

i opisów, a także zbiór około 80 tysięcy fotografii oraz całe grono wykształconych
etnografów - uczniów kontynuujących jego dzieło (Fryś-Pietraszkowa 1997: 37-38,
2002: 249-253; Cieśla-Reinfussowa 1980: 54-64).
Jubileusz urodzin Profesora stał się okazją do zorganizowania kilku przedsię­
wzięć mających na celu przypomnienie jego dokonań.
27 maja 2010 roku (w rocznicę urodzin Profesora) w Oddziale Budownictwa Lu­
dowego w Szymbarku odbyło się uroczyste poświęcenie pomnika przedstawiającego
postać badacza siedzącego na kamiennej ławeczce. Odsłonięcia pomnika dokona­
ły obecne na uroczystości córki Profesora - Krystyna Reinfuss-Janusz i Magdalena
Reinfus s-Kny chał ska.
Zaproszeni goście wzięli także udział w konferencji naukowej, podczas której
zaprezentowano referaty poświęcone wybranym zagadnieniom bogatej działalności
naukowej tego wybitnego etnografa. Obrady rozpoczęło wystąpienie Krystyny Rein­
fuss-Janusz, która wspominając postać ojca, zwróciła uwagę na jego związki z Mało­
polską, a szczególnie z Gorlicami. Jej wspomnienie wzbogaciła prezentacja fotografii
z archiwum rodzinnego.
Kolejne wspomnienie, zatytułowane „Roman Reinfuss - Gorliczanin z zamiło­
wania”, przedstawił przyjaciel rodziny Reinfussów - Jerzy Krzywicki, prezentując
przy okazji rysowane przez samego badacza karykatury, komiksy oraz okoliczno­
ściowe wierszyki, będące dowodem wielkiego poczucia humoru Profesora.
Całokształt pracy badawczej, naukowej i wydawniczej Romana Reinfussa i jego
wpływ na rozwój badań etnograficznych w Polsce omówił prof. Jerzy Czajkowski.
Z kolei Hubert Ossadnik, kustosz w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku,
zaprezentował i opisał kolekcje zdjęć profesora Reinfussa znajdujące się w zbiorach
tego skansenu.
Następne dwa wystąpienia - Eweliny L. Pierzyńskiej-Jelskiej i Bogumiły Szurowej - dotyczyły muzealnictwa skansenowskiego, zagadnienia, które w pracy Profe­
sora zajmowało wyjątkowo ważne miejsce. Należy dodać, że Roman Reinfuss był
zaangażowany w organizację Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Muzeum
Wsi Kieleckiej w Tokami oraz Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Przez wiele lat
był konsultantem podczas powstawania i rozbudowywania tych placówek muzeal­
nych, uczestniczył w posiedzeniach rad muzealnych, był członkiem Zespołu Do­
radców ds. Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego w Ministerstwie
Kultury i Sztuki.
Ostatni referat zaprezentował Tadeusz Łopatkiewicz, omawiając pionierskie ba­
dania Reinfussa nad kamienną rzeźbą ludową oraz działalność kontynuatorów tej
dziedziny sztuki ludowej.
Wszystkie wystąpienia zostały opublikowane w wydawnictwie pokonferencyjnym Profesor Roman Reinfuss, badacz historii i kultury ludowej - w setną rocznicą
urodzin, wzbogaconym licznymi fotografiami archiwalnymi oraz relacją z obchodów
urodzin profesora (Niemczyńska-Szurek, red., 2010).
Należy także zaznaczyć, że podczas uroczystości Ośrodkowi Budownictwa Lu­
dowego w Szymbarku nadano imię Profesora Romana Reinfussa oraz zmieniono
nazwę oddziału na Skansen Wsi Pogórzańskiej.

432

Kronika

Seminarium naukowe poświęcone pamięci Profesora zostało także zorganizo­
wane na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Przez wiele lat był
on związany z tym miastem, między innymi jako profesor UMCS, przewodniczą­
cy Rady Naukowej Stowarzyszenia Twórców Ludowych oraz organizator Muzeum
Wsi Lubelskiej. Pomysłodawcą i inicjatorem spotkania był prof. Jan Adamowski.
W przygotowanie konferencji, obok Zakładu Kultury Polskiej Instytutu Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, włączył się Lubelski Oddział
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Stowarzyszenie Twórców Ludowych.
Zorganizowane seminarium miało na celu, z jednej strony, uczczenie setnej rocz­
nicy urodzin Profesora, z drugiej zaś zaprezentowanie jego dorobku oraz ukazanie
roli, jaką odegrał w życiu kulturalnym i naukowym UMCS, Lublina i Lubelszczyzny,
jak również całej Polski. Innym motywem zorganizowania seminarium stało się re­
aktywowanie na UMCS etnologii jako samodzielnego kierunku studiów.
W spotkaniu na lubelskiej uczelni uczestniczyli między innymi córka Profesora
- Krystyna Reinfuss-Janusz, „lubelskie dzieci”, czyli jego wychowankowie, przed­
stawiciele instytucji kultury, pracownicy naukowi, studenci oraz zaproszeni goście.
Seminarium rozpoczęło okolicznościowe wystąpienie prorektora UMCS - prof.
Ryszarda Szczygła, który pamiętał Romana Reinfussa jeszcze z okresu swoich stu­
diów. Przedstawił wieloaspektowy obraz tego zasłużonego dla UMCS wykładowcy.
Następnie Krystyna Reinfuss-Janusz w wystąpieniu: „Roman Reinfuss - mój ojciec”
przybliżyła zebranym, w sposób ciepły i nierzadko żartobliwy, postać Profesora oraz
lubelskie epizody z jego bogatej biografii. Jej wspomnienia wzbogaciła prezentacja
fotografii i pamiątek rodzinnych. Aleksander Błachowski przedstawił z kolei wkład
Profesora w badania nad sztuką ludową, a Janusz Kamocki w referacie: „Trudne cza­
sy. Roman Reinfuss jako opiekun zbiorów muzealnych w czasie II wojny światowej”
omówił mało znany, ale niezwykle znaczący dla całej kultury polskiej epizod z życia
Profesora, dotyczący heroicznej ochrony w okresie II wojny światowej narodowych
pamiątek zgromadzonych na krakowskim Wawelu.
W drugiej części seminarium omówiono działalność i inicjatywy Profesora reali­
zowane w środowisku lubelskim.
Roman Reinfuss w latach 1969-1993 pełnił funkcję przewodniczącego Rady
Naukowej w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. Był inicjatorem i koordynato­
rem powstania tej organizacji, ciesząc się uznaniem i autorytetem wśród twórców
ludowych. O roli, jaką odegrał Profesor w historii tej instytucji, mówili prof. Jan
Adamowski i Katarzyna Kraczoń w referacie „Co STL zawdzięcza prof. Romanowi
Reinfussowi”. W kolejnym wystąpieniu Grzegorz Miliszkiewicz, pracownik lubel­
skiego skansenu, omówił wkład Reinfussa w organizację Muzeum Wsi Lubelskiej.
Zaprezentowane zapiski i uwagi Profesora odnoszące się do organizacji przestrzen­
nej skansenu i ekspozycji muzealnych świadczą o jego profesjonalizmie i ogrom­
nej wiedzy w tej dziedzinie. Ostatni referat dotyczył działalności Romana Reinfussa
jako profesora UMCS, pełniącego w latach 1957-1967 funkcję kierownika Katedry
Etnografii i Etnologii. Jego dokonania i spuściznę, która obecnie znajduje się w In­
stytucie Kulturoznawstwa, zaprezentowali prof. Jan Adamowski oraz dr Marta Wój­
cicka. Wystąpieniu towarzyszył pokaz niepublikowanych dotąd fotografii z badań

Kronika

433

terenowych Profesora i jego studentów. Warto podkreślić, że w tym okresie Roman
Reinfuss wykształcił grono świetnych specjalistów: sześciu doktorów i trzynastu
magistrów etnografii. Wraz z nimi prowadził badania terenowe, w tym na obszarze
Lubelszczyzny i Łemkowszczyzny, oraz opracowywał między innymi monografię
kultury ludowej Lubelszczyzny.
Spotkanie zakończyły wspomnienia współpracowników Profesora i jego uczniów.
O swoim mistrzu i przyjacielu opowiadali prof. Jan Gurba, Danuta Powiłańska-Mazur oraz Maria Grybel-Meksuła.
Zaprezentowane podczas uroczystości referaty, liczne wspomnienia i fotografie
nie tylko przybliżyły postać, bogatą działalność i ogromny dorobek naukowy Roma­
na Reinfussa, ale były także hołdem złożonym wielkiemu badaczowi i miłośnikowi
kultury ludowej.

Katarzyna Kraczoń

LITERATURA
Cieśla-Reinfussowa Z.
1980
Bibliografia prac Romana Reinfussa, „Lud” 64, s. 54-64.
Fryś-Pietraszkowa E.
1997
Prof. Roman Reinfuss, „Twórczość Ludowa” 35: 2, s. 37-38.
2002
Roman Marian Reinfuss (1910-1998), w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki,
szkice biograficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, s. 249-253.
Niemczyńska-Szurek A. (red.)
2010
Profesor Roman Reinfuss, badacz historii i kultury ludowej - w setną
rocznicą urodzin, Szymbark: Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów
w Gorlicach.

URO CZY STO ŚĆ N A D A N IA IM IEN IA JĘD R ZEJA CIERNIAKA
PU BLICZN EM U GIM N A ZJU M W ZA BO RO W IE KOŁO BRZESK A,
27 K W IETN IA 2011
Uroczystość odbyła się w rodzinnej, umiłowanej wsi Jędrzeja Ciemiaka, gdzie
nadal żyje jego bliska rodzina, a pamięć o „Krzesnym”, jak go zwano, jest wciąż
żywa wśród mieszkańców.
Jędrzej Ciemiak był wybitnym działaczem społeczno-oświatowym, autorem i inscenizatorem widowisk ludowych, miłośnikiem i krzewicielem polskiego folkloru,
pisarzem, redaktorem, twórcą oryginalnej koncepcji „teatru ludowego”, założycie­

434

Kronika

lem i prezesem Instytutu Teatrów Ludowych. Urodził się w 1886 roku w chłopskiej
rodzinie. Choć dla dalszego kształcenia się opuścił Zaborów i mieszkał potem przez
długie lata w Warszawie, nigdy jednak nie zapominał o swej rodzinnej wiosce. Pra­
cował jako profesor gimnazjalny, następnie w Ministerstwie Wyznań Religijnych
i Oświecenia Publicznego piastował stanowisko wizytatora oświaty pozaszkolnej ze
specjalnością w dziedzinie teatrów ludowych i uniwersytetów ludowych. Jeśli tylko
czas pozwalał, przyjeżdżał do Zaborowa, z przyjemnością słuchał miejscowych pio­
senek, a w czasie pasterki kolęd, szczególnie tych najstarszych, śpiewanych w miej­
scowym kościele. Zawsze napominał młodzież, aby nie zapominała Zaborowskiej
nuty. O tym do dziś wspominają starsi mieszkańcy. „To było święto, jak Krzesny
odwiedzał wieś”, powiadają. On sam, wiele podróżując po Polsce jako wizytator,
z nieodstępnymi skrzypkami, często wygrywał krakowskie, Zaborowskie melodie,
a miejscową kapelę prezentował w rozgłośniach radiowych.
Marzył o Domu Ludowym w rodzinnej wsi, w którym skupiałoby się życie spo­
łeczne i kulturalne. Udało się to zrealizować w 1934 roku. Ciemiak był współpra­
cownikiem i doradcą Komitetu Budowy, opracował statut Domu. Z myślą o miesz­
kańcach napisał monografię Wieś Zaborów i Zaborowski Dom Ludowy (Warszawa
1936). Dom Ludowy służy mieszkańcom po dzień dzisiejszy, a stosowne tablice upa­
miętniają fundatorów i inicjatora. Niestety, nie ma już Izby Pamięci jemu poświęco­
nej, ale myśli się o znalezieniu na nią nowego lokalu.
Uroczysty dzień rozpoczął się mszą św. w kościele parafialnym, w czasie któ­
rej odbyło się poświęcenie sztandaru szkoły. W imponującej szkolnej hali sportowej
zgromadzeni goście i przedstawiciele rodziny Jędrzeja Ciemiaka zostali powitani
przez dyrektorkę gimnazjum, mgr Joannę Ozorkę-Krawczyk. Nastąpiło nadanie imie­
nia, prawa posiadania i wręczenie sztandaru szkoły, ślubowanie uczniów. Wystąpili
też z okazjonalnymi przemowami zaproszeni goście, między innymi przewodniczący
Rady Gminy Szczurowa Kazimierz Tyrcha, wójt gminy Marian Zalewski, wizytator
Andrzej Szlanta z Delegatury Kuratorium Krakowskiego w Tarnowie, Anna Spiss,
redaktor słownika biograficznego Etnografowie i ludoznawcy polscy, wydawanego
przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, którego 3. tom (2010) wręczyła dyrek­
torce szkoły. Znajduje się tam biogram Jędrzeja Ciemiaka, autorstwa Aleksandry
Jacher-Tyszkowej. Najbardziej osobisty akcent wniosła jedyna żyjąca córka „Krzesnego”, Zofia Ciemiakówna, historyk sztuki, długoletni kustosz Muzeum Narodowe­
go w Krakowie. Mówiła wzruszająco o Ciemiaku jako głowie rodziny, ojcu trzech
córek, nauczycielu, propagatorze polskiego folkloru, wreszcie jako Polaku-patriocie.
Na początku okupacji hitlerowskiej miał szansę opuścić kraj wraz z rodziną rządo­
wym samolotem - wspominała - ale uważał, że jego moralnym obowiązkiem j est zo­
stać i działać w okupowanej Polsce. W czasie okupacji hitlerowskiej Ciemiak został
prezesem tajnego Ludowego Instytutu Oświaty i Kultury, utworzonego w 1940 roku,
i członkiem Komisji Oświatowej Stronnictwa Ludowego. Kiedy uczył w szkole po­
wszechnej na Targówku w Warszawie, zaangażował się w tajne nauczanie języka
polskiego i historii. Aresztowany 22 kwietnia 1941 roku i uwięziony na Pawiaku,
zginął rozstrzelany 2 marca 1942 roku w zbiorowej egzekucji. Ma symboliczny grób
na cmentarzu w Palmirach.

Kronika

435

Fot. 1. Uroczystość nadania imienia Jędrzeja Ciemiaka gimnazjum w Zaborowie.
Przemawia Zofia Cierniakówna. Fot. Piotr Krawczyk.

Fot. 2. Zofia Cierniakówna przemawia na uroczystości nadania imienia Jędrzeja Cierniaka
gimnazjum w Zaborowie. Fot. Piotr Krawczyk.

436

Kronika

Bogaty program artystyczny został bardzo staranie przygotowany i przedstawio­
ny przez przejętą uroczystą chwilą młodzież szkolną Uczennice i uczniowie pre­
zentowali fragmenty utworów, widowisk Ciemiaka na tle „wiejskich”, domorosłych
dekoracji, były żwawe tańce w krakowskich strojach, przyśpiewki. Duże zaintere­
sowanie wzbudził amatorski film zmontowany z wywiadów udzielanych uczniom
przez krewnych Ciemiaka i niektórych mieszkańców wsi. Przejmujący wiersz Cierniaka A kiedy umrę... przeczytał wzruszony ks. Maciej Fleszar z miejscowej para­
fii. Potem nastąpiło uroczyste odsłonięcie i poświęcenie pamiątkowej tablicy w holu
szkoły, ufundowanej przez Marię i Władysława oraz Marzenę i Józefa Wojnickich
z Zaborowa, nad którą zawisł portret Ciemiaka namalowany przez wspomnianego
księdza. Można było też obejrzeć planszową wystawę autorstwa Karoliny Sikory
poświęconą życiu patrona, wypożyczoną z Muzeum Polskiego Ruchu Ludowego
w Warszawie. Piękną, starannie zorganizowaną uroczystość nadania imienia Jędrzeja
Ciemiaka drugiej szkole w Polsce (pierwsza to wspomniana szkoła na Targówku,
obecnie nr 114, gdzie uczył) zakończył obiad przygotowany przez miejscowe gospo­
dynie, podany w sali widowiskowej Domu Ludowego.
Zaproszeni goście, uczestnicząc w tak bogatym programie przy szczelnie wypeł­
nionej wielkiej sali, a także w trakcie rozmów z mieszkańcami, przekonali się, że pa­
mięć o Jędrzeju Ciemiaku jest kultywowana we wsi i w okolicy. Można mieć zatem
nadzieję, że poprzez zapoznanie się z bogatą działalnością patrona uczniowie będą
tym bardziej odczuwać dumę z przynależności do społeczności lokalnej, a współtwo­
rząc wizerunek własnej szkoły, będą ją promować w miejscowym środowisku.
Autorkę utwierdza w tym refleksja, jaką podzieliła się z nią nauczycielka gim­
nazjum i współorganizatorka uroczystości, mgr Teodozja Turaczy, a mianowicie
uczniowie spontanicznie zaproponowali, iż chcieliby raz w roku organizować dzień
poświęcony swemu patronowi, na przykład konkurs wiedzy na temat jego życia
i twórczości, śpiewać, tańczyć krakowiaki, kultywować tym samym tradycyjny folk­
lor lokalny, tak jak tego pragnął ich patron.

Anna Spiss

New Tags

I agree with terms of use and I accept to free my contribution under the licence CC BY-SA.