http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3286.pdf
Media
Part of Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2
- extracted text
-
R
E
C
Marian Pokropek, Atlas
Koncepcję
sztuce
Podchwyciło
i folklorze
ją
usystematyzowania
i
w
jak
różnych
ła
praca, którą
n a dobrą
wyszukiwał
na
obok
siebie
i odnajdywał
etnograficzne,
wości
o wspólnej
zgromadzonych
sprawę
którego
przeróbek
i
wszystko
Autor
był
do
chcę zobaczyć
katalo
ski powinienem
był
podjąć
gotowe,
kraju
—
następny
rok
Wreszcie
ukazał
się
w
1978 r .
Niestety,
przy
Wydawnictwa
jest
całym
to pozycja
leży
tej samej
niewłaściwa
samych
haseł,
które
wynikły
z
iż
po
wyda
architektury
muzealnych ,
bowiem
ułożonych
w
się
jestrowanych
faktów,
1
oderwaniu
ludowa
I
w
sztuki
istnieją
nie
świadomści
w
postaci
sztuki
ją
charakter re
i stopień a k
percepować
więc
fakt
k u l t u r o w y , związany
w
i sztuka
przedmiotów
i c h nosicieli. Z
mamy
ale
jednej
materialny, jednostkowy
—
z działalnością
z
czło
w i e k a i t y m , co tę działalność s t y m u l u j e . M o ż n a
mówić
0 m u z e a c h , ograniczając się d o t e g o , c o z a w i e r a j ą ,
moż
mach
zabytki
a r c h i t e k t u r y , ale t r u d n o w
haseł-miejscowości
jące w
szerszym
dycji,
wpływającej
przedstawiać
odmienny
jednoznacznie
czynienia
jest
ra
tra
regionów
zlokalizowa
— w Chęcinach, B a r a n o w i e czy
Szyd
Atlas obejmuje
W
faktów
tej samej
Dlatego
też
w
którym t a
recenzowanym
tytułem również
l i z o w a n e , często zaś p o m i j a f o l k l o r t a k i , który
ja potrzeby
własne
ty.
Zespół
środowiska. M a m y
i m . Kilimka
Fascynujące
isą zespoły
zespoły
cice,
kolędnicze, pucheroki,
Tradycja
wiedziem.
określonym
ich
wciąż
malowanych
domów
na
Zalipie
czasie s p o t y k a m y
nictwa,
kąd
116
folkloru
m a m jechać
obrzędowego.
Jeśli
i co t a m zobaczyć
chcę
w
i c h n a Żywiecczyźnie,
a
jest
n p . zespół
z Lalik.
znaleźć
o tych
zespołach
w
akcji
ma. Przepraszam!
n i e będę
przecież
w
swych
Są zespoły h e r o d o w e ,
Będzin? Ponieważ
wówczas
który
D z i e c i Zagłębia
był
organizował
zespołów, z a p r a s z a n y c h
n a scenie t e a t r u
laty
Teatru
przeglądy
z t e r e n u . A l e o d pięciu l a t n i e
terenie.
n i e m a o nich i n f o r m a c j i . Uwzględniono
Atlasie
wiem
Nie
przed
dyrektorem
m a już p r z e g l ą d ó w . Są j e d n a k zespoły — ale w
W
Spró
a l e p o d hasłem
Jan
Dorman,
przebra
Atlasie.
Będzin. D l a c z e g o w ł a ś n i e
niemal
wyłącznie
zespoły
bo
zinstytucjonalizowane,
stylizujące f o l k l o r .
Przykłady
podane
p r o b l e m y : kryteriów
ści. W
obu tych
są b a r d z o
teriałem
wyżej
wskazują
dziedzinach
różnice
między
istotne. Łoziński czy L o r e n t z
jednorodnym,
kolejne
Atlasami
operowali
ma
uprzednio
zgromadzonym
i
którego
znajomość
mieściła
się w
grani
ich kompetencji.
Zadanie
Pokropka
było
niepo
równanie trudniejsze. Materiał
zę
na dwa
d o b o r u materiału i j e g o a k t u a l n o
informacyjną
nazwisk
musiał
spośród
dokonać
dać,
a
co
zalewu
ba
przy
wyboru, nie ma
sprecyzowanych
t e r i ó w w a r t o ś c i o w a n i a . Doskonały z n a w c a
co
we
miał n i e j e d n o r o d n y ,
niedostateczną,
folklorystycznych,
do
niedź
jest
i dynamice
wyrokować
zdob
szlach
z
niach
musiał
wiedzieć,
i
bujmy
społów
od
dziady
chodzenia
Znakomity
słowo
kom
ulegającym
pod Krakowern.
w
n i e s i e n i u d o o ś r o d k ó w rzeźbiarskich, s t r o j u , h a f t u ,
znaj
nawet
Powiślu
zawodzi
Za
nie
żywa,
r z e c z y , jaką
K r y t e r i u m miejscowości
zaspoka
doraźnie
nie
jeszcze
istotę
o zjawisku
fol
np. w
ale
obrzędowe,
jąc p r z y t y m w w i e l u d z i e d z i n a c h
Dąbrowskim.
więc
Bachledy,
padkowych
ale
Samo
folklor.
k l o r u , p r z e d e w s z y s t k i m t e , k t ó r e zostały z i n s t y t u c j o n a
gubią
ośrodek.
żywej
t y l k o niektóre p r z e j a w y
zwra
region,
dotyczy
tradycji.
uwagę
nie mówi
pozycja
nosicieli ludowej
A t l a s i e t a k i e hasła j a k Janów, S o b i s k a c z y T a t a r y
jest
mamy
i
cają
t a m działających,
serii
i ze z b i o r a m i m u
m a t e r i a l n y c h , ale
przecież s w y m
praktyce autor omawia
cach
jednocześnie w d w ó c h p l a n a c h :
na twórców,
poprzedzających
zmianom. Recenzowana
nie tylko
z y k a góralska egzystują
wspólnoty k u l t u r o w e j r e g i o n u i k o n k r e t u , w
realizuje.
innych pozycjach
większym
jednak
ryfikowanym,
się
charakte
w
z z a b y t k a m i trwałymi
ł o w c u , a l e w y c i n a n k a k u r p i o w s k a , strój ł o w i c k i c z y m u
wspólnota
następne —
Otóż
z e a l n y m i , których l o k a l i z a c j a i c h a r a k t e r y s t y k a n i e u l e
gają
istnie
żywej
charakter
1 o ś r o d k ó w l u d o w e j twórczości. Z a m e k
ny
zjawiska
układzie p r z e s t r z e n n y m , o
na
Atlas Pokropka
do
faktów.
herody,
drugiej
wymieniać
rejestrowanych
z m i a n o m , t e różne
strony
na
W i ą ż e się z t y m z a g a d n i e n i e
ru
większym
ale folklor
się
się n i c z e g o z haseł, a n a w e t ze wstępu.
kompozycyjnych.
bowiem
góral
dowiemy
założeń
i c h selekcji
czy
orientować
nie
składzie
działaniu
fakt
o regionach
czy też chodzące w
środowiska,
tylko
oraz
pojechać. A l e
pletowane
możemy
od kultury
łowicki
o regionie,
konsekwencjom,
tualności.
Zabytek
folklor
kurpiowskie
d z i e m y a u t e n t y c z n y c h k a p e l др. M a ś n i a k ó w c z y O b r o c h -
n a f o l k l o r i sztukę l u d o w ą . I n
zasada
i kiedy
jeszcze
coś w i e d z i e ć
się
istota zjawisk,
haseł
kolej
omówie
przy o m a w i a n i u zabytków
wówczas
z
kopanem
m u z e ó w , o k a z u j e się n i e p r z y d a t n a g d y z e c h c e m y
jest
miejsco
Zresztą
mate
grupuje
s
przyjętych
przenieść m e c h a n i c z n i e
na
książki, która
przyjrzyjmy
Formuła, uzasadniona
dokąd
żywy
twórczości, a ściślej m ó w i ą c
Autora i
u źródeł
Otóż, z a n i m z a j m i e m y
niem
formacie.
zabytków
haseł t o p o g r a f i c z n y c h ,
ności a l f a b e t y c z n e j .
wydany
dla t r u d u
się, że
koncepcja
zbiorach
ad
poprawek.
się przeświadczeniu,
s e r i i co Atlas
po
riał w e d ł u g
czy
oprzeć
Gdy
podziału
poręcznym
niedobra. Wydaje
na w
Przewodnik
w
szacunku
n i e mogę
rażki
i
papierze,
trak
wielokrotnych
było
pięknie, n a d o b r y m
jednobarwne
różnych
materiału.
końcu
tradycji kulturowej.
wycinanki
np. typowe
w
zmiana
położonych
że
ministracyjnego
Atlas
nastąpiła
blisko
haseł n a z w y
znajdę w J a z g a r c e , Strzałkach, T a t a r a c h i K a d z i d l e . Jeśli
i
Wiele lat t r w a
zebranego
wśród
przejawów
w o k ó ł ośrodka d o k u
zmuszony
ograniczenia
punkcików
zebrania
m e n t a c j i . Jeszcze dłużej t r w a ł c y k l w y d a w n i c z y , w
cie
mapie
o t e j wspólnocie, o t y m ,
(m.in.
powinien
zespół specjalistów, z g r u p o w a n y c h
prze
E
często n i c z e g o się n i e d o w i e m
i
trudu
g a c h ) podjął się d o c . M a r i a n P o k r o p e k .
J
Wydawnictwo „Arkady", Warszawa 1 978.
w Polsce,
po
układzie
dokumentach
Z
Wydawnictwo.
też
Ogromnego
danych
w
i folkloru
środowisko
zabytków,
twórczości.
N
turystycznego
szansę p r z e d s t a w i e n i a
zarówno
współczesnej
instytucjach
ludowej
zasugerowało
warszawskie
w niej
strzennym
sztuki
atlasu^przewodnika
ludowej
widząc
E
pominąć
kry
budownictwa,
spośród
instrumentalistów,
ze
bajarzy,
rzeźbiarzy, k o g o w y m i e n i ć a k o g o pominąć w ś r ó d g a r n
c a r z y , m a l a r e k P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o czy t w ó r c ó w
kowskich
szopek.
Podjął
zadanie,
w
widomy
kra
sposób
przekraczające
Jaką
przyjął
granicę
zasadę?
kompetencji
Sądząc
jednego
z haseł
człowieka.
obecną,
wywnios
ośrodka. W w i e l u p r z y p a d k a c h b r a k m i p r z y t a k i m
można
usuwa
w
cień
ich więź
z tradycją,
przeszłość
uję
k o w a ć , że dążył d o t e g o , a b y u w z g l ę d n i a ć
każdego o d
c i u A t l a s u k o n i e c z n y c h w i a d o m o ś c i o t y m co i k i e d y b y
notowanego
jedynie
ło.
twórca
gdzieś
„twórcę"
występował
wówczas, gdy
ten
jakiejś
miejscowości,
natomiast
wymieniał nazwiska
selektywnie
t a m , gdzie
znajdowała
się g r u p a
twórców.
Ktoś
zaszczytu
figurowania w
o i l e mieszkał
czy
w
we
zupełnie
której
natomiast
inni
twórcy. W
nikt
twórca
p o m i n i ę t y jeśli w t e j s a m e j
nież
dostąpił
inny
się bliżej
dwóm
nieważ
w
Wowry,
informacja
uczestników
(...)
ciszek
Tarnowski,
u r . 1889...". I
wyjątkowa,
poziom
uzyskało n a g r o d y
na w y m i e n i e n i e
bardzo
i Janów.
W
zasługuje
Fran
tej
zasadzie Kudła
Nazwisko
Dąbrowie Zielonej
Głucha
wy
Grabarskiego,
i i n . Dlaczego?
Przecież
wystarczyło
przyjąć
klucz np. pierwszych
gród. A
teraz
Janów,
woj.
tkactwa
dekoracyjnego,
na
w
Atlas
stanie
zamierzeniu
Jaroszewicz,
wiek
tak
wybitni
twórcy
Grala w Burzeninie, J . Grzegory w Złakowie
natomiast
Po
się n a
ogóle zanikły. N i e żyją
wysoką
pozycję
t o , a b y śledzić z m i a n y
Borowym,
w Godziszowie. Zdo
młodzi,
nie
dostrzeżeni
n a bieżąco t r z e b a
„ w e w s i tkają:
mentacją. T r u d n o mieć p r e t e n c j e
już
Iłży, J .
czasie, g d y o p r a c o w y w a ł
ponować
Ra-
bardzo
meblar
l u d o w i j a k W. K i t o w s k i w
jeszcze p r z e z A u t o r a w
o
wy
ośrodki
s k i e , niektóre p r a c o w n i e g a r n c a r s k i e p r z e s t a w i ł y
w y r ó b d o n i c z e k , niektóre w
z w i ą z k i z Cepelią o r a z d o r z u c a n a końcu, iż oprócz n i c h
Scholastyka Krupowlcz, Aleksandra
proces
twórców
już
byli
na ich
informować
długi
wielu
N i e istnieją
ciekawej
uwagę
miał
zarówno
szczególnie
zwraca
w
się n a n i m , n i e j a k i
wydawcy
a k t u a l n y m , niestety
.1. K a w u l o k w I s t e b n e j czy W i e l e b a
zdań
Kozie
ponieważ
Cudak.
centrum
dziedziny
haśle
znajdujemy,
białostockie;
współczesnej s z t u c e l u d o w e j . A u t o r p i s z e k i l k a
przyto
Sącz,
zbioru muzeum. Na
rzeźbi, w z o r u j ą c
j a k i podeszły
zaś
Nikifora. Nie
znalazł s i ę p r z y
t o zadanie.
Pomija
nazwiska
haśle Nowy
Lamęckiiego
utrudniły
i m . Oskara Kolberga, a Pokropek
i Olimpii
samej
nice.
dawniczy,
D u d z i k a , Paczyńskiego,
Felicji
pełna.
Krynicy
Impreza
Wiatra,
o
rzeźby
szopkarzy
Tarnowskiego.
— po
się
je, ale p r z y
Przyj
trwały
Górny
zachowały
ma, znajdziemy
w
pozostał
o n i m jest, i t o s t o s u n k o w o
to wszystko?
tylko
we
Zagadłowicza
w y s o k i , aż d w ó c h
mienia
hasło
dworku
czone w związku z charakterystyką
być
K r a k o w i e o m a w i a j ą c k o n k u r s y szopek A u t o r p i s z e : „ w ś r ó d
wielu
gdzieś
mógł
Wydry.
Kraków
gdy
n i e rzeźbił
np. nie spotykamy
hasłom:
zawsze,
np. w
miejsowości p r a c o w a l i r ó w
t e n sposób
je
Ale poszukajmy
wybitny
B u d z i s k a c h W a c ł a w a S u s k i czy A n d r z e j a
rzyjmy
więc
haśle czy i n d e k s i e t w ó r c ó w —
wsi, w
n i e malował,
słaby
Znaj>diujemy
ślad p o z m a r ł y m artyście. O t o n p . Gorzeń
„bankiem d a n y c h " , zajmować
hasła.
było
dys
się t y l k o d o k u
do A u t o r a , że n i e p o
dulska i w i e l e i n n y c h " . Wśród t y c h „wielu i n n y c h " z n a j
święcił się t e j czynności k o s z t e m p r a c y n a u k o w e j i d y
dują
należało
daktycznej.
W
kontekście
informacji,
ale
się r ó w n i e ż
znakomite
wymienić.
Niezrozumiałe
nazwiska
prof.
nią
Plutyńskiej
współpracował
twórczynie,
jest
które
pominięcie
pierwszego
i wywarł
wpływ
w
tkacza,
który
n a dalszy
ośrodka — A l f r e d a
Jaroszewicza.
W
mieszcza
setek
rozbudowując
się k i l k a
nazwisk,
staje
twórców, t y l k o dlatego,
się n i c z y m
z
czytając
o spłonięciu w
towskiej
czytelnik
również
pozostałe hasła.
sytuacji, kiedy
zależnie b o w i e m
przez
że o b o k
n i e uzasadnioną
za
te i n
żyją
inni
dyskryminacją.
Nie
od wszystkich u w a g
l a t a będzie' t r a k t o w a n y j a k o
nich
krytycznych Atlas
źródło
informacji o
twórcach l u d o w y c h .
się
Problem
wartościowania,
Autor
oczywiście
wiązania
był
w
przypadku
muzeów. W
z którym
znacznie
trwałych
t a m t y c h dziedzinach
musiał
borykać
łatwiejszy
zabytków
istnieją
do
roz
sztuki
bowiem
czy
spre
c y z o w a n e k r y t e r i a wartości, z a b y t k i k l a s y f i k o w a n o
ko
m i s y j n i e — i niezależnie o d w s z e l k i c h r e w i z j i t y c h u s t a
leń,
są o n e p o m o c n e
do
czynienia
dla autora. Pokropek
miał
jednak
nie t y l k o z z a b y t k a m i , ale i żywą
twór
czością.
Dochodzimy
w
t y m miejscu
do
następnej
ważnej
różnicy. A t l a s y rejestrują a k t u a l n y obraz... właśnie, cze
go? A t l a s zabytków
p r z e d s t a w i a współczesny s t a n o b i e k
t ó w , k t ó r e p o w s t a ł y co n a j m n i e j p r z e d 5 0 — 7 0 l a t y . O c z y
wiste
ciągu
kilku,
a
nawet
jest,
że
w
kilkunastu
lat
mogą zajść
w
t y m rejestrze
pewne
z m i a n y , gdzieś
się
coś o d b u d u j e , g d z i e i n d z i e j
zawali.
W
zasadzie
obraz
s t a n u rzeczy
nie ulegnie
większej
dobnie
Przewodnik
po
informuje
rze
muzeach
z b i o r u , o ważniejszych
jest s t o s u n k o w o
jednak
zmianie.
Po
o charakte
o b i e k t a c h , a w i ę c o t y m , co
trwałe.
Zastanawiam
korekcie
zdołał
to
rozwiązało,
nie
się
więc
sądzić, że
jest? C z y m
dzajem
topograficznego,
przewodnika
małego
twórczości
ści, czy
kompendium
ludowej
i folklorze. Rejestruje
on b o w i e m
może
koncep
daje
cję,
niewiele
i to zarówno
rozbijającą
regiony,
jak
ze w z g l ę d u
i
W s t o s u n k u do z a g a d n i e n i a
bardziej adekwatna b y
łaby c h y b a książka o m a w i a j ą c a
dziedziny
d o b n a w założeniu d o p u b l i k a c j i
ka
ludowa.
tyle
że
Formy
i regiony
pozbawiona
oparta
na
szych
placówek
ośrodków
osób,
błędów
dorobku
o zabytku zwraca
n a s k u przeszłości, k u
źródłom, a l e i n f o r m a c j a o twórcach w s k a z u j e n a chwilę
tamtej
wykorzystać
przy
na
pracy
dokumentacyjnym
zajmujących
pozwalają
W i e l e doświadczeń
by
1967,
n a u k o w y c h . S t a n badań i
oraz
zagadnieniami
Sztu
Warszawa
w Polsce,
licznych
wieloletnim
i regiony, po
J. Grabowskiego
się
podjęcie
omawianego
i
na
kompetencje
poszczególnymi
takiego
zadania.
Atlasu warto
opracowywaniu
było
innych publikacji,
w k t ó r y c h s z t u k a l u d o w a p o w i n n a być szerzej u w z g l ę d
n i o n a . Czas już b o w i e m , a b y w y c i ą g n ą ć w n i o s k i z p r z e
myśleń
na
temat
dorobku
kultury
przykłady
sztuki
wych, a dorobek
roli
twórczości
narodowej
chłopskiej
i
w
artystycznej
wprowadzić
progi
wodnika
po
Muzeów
t e j s z t u k i szerzej u w z g l ę d n i ć
architektury
ludu
Narodo
w
przy
i
Prze
W a r t o r ó w n i e ż b ę d z i e pomyśleć w przyszłości o
marku
w
najlepsze
muzeach.
naprawdę wartościowych
Informacja
infor
macji.
nie tylko
Różnica
na
przypadkowość
robić t a k i e s y l w e t k i pokazują
zamarłej.
zara
ka
Jak
jutro
wątpliwo
służyć, a
Pokrop-
tych
żywej,
pełni
współczesnej
z e m p r z e k o n a n i e , że j a k o k o m p e n d i u m książka
jawy
dziś
kon
zarazem
o
M a m jednak
przewodnik
strowanym
twórczości,
a
wiadomości
z a b y t k i trwałe ( b u d y n e k , skansen, k a p l i c z k a ) , ale i prze
ogromna.
samej
być p o w i n n a ? Jest r o
i folklorze.
i komu taki
kilka
ponieważ
zweryfikowano
n a d celowością
c e p c j i książki. C z y m
rolę
poprawić
1978 r . kościółka n a W o l i J u s -
ma prawo
szłych w y d a n i a c h A t l a s u zabytków
I n n a jest „aktualność" w atlasie traktującym o s z t u
ce l u d o w e j
niczego
rozwój
f o r m a c j e często p o n a d miarę, p o m i n i ę c i e k i l k u n a s t u w y
bitnych
ostatniej
słowniku
Płockiego ,
8
artystów
opracowane
ilu
ludowych,
oczywiście
i rzeczywiście
ludowych.
dobrze
właśnie
zeszyty
przez
doc.
Jar
Po-
kropka.
117
Dorobek
Atlasu
wykorzystany
sce. W
sztuki
przy
istniejących
dostatecznie.
m i się
zaznaczona
jednak
monotematycznych,
właśnie
(wraz
samochodową)
Dziwny
t o zresztą p r z e w o d n i k ,
ludomanów,
na
pomyślany
oczach
i
Drewniana
trzę,
bo
już
mnie
stępnym
i
szeroko charakteryzuje
bo
być
informującego
żywych
zanikło
pa
Nie, to
Trudno
n a płót
związana
z
drewnie,
ośrodkami
Błędy
przewodni
i s t o t n y c h za
pątniczych.
Składa
się
ctwo
literatury,
dr. A.
jest
nierówny,
budownictwa
pobieżnie,
IHKM
PAN
obok
partii
spotykamy
w
skondensowane
z
oraz m a p .
i UW
Kutrzeby-Pojnarowej.
ona
ważniejszych
w
Za
pod kierunkiem
Niestety
sam
tekst
rozwiniętych,
dotyczących
n i m fragmenty
opracowane
z widoczną
szkodą
dla
pre
malarstwo
I n n a była
Informacje
książki.
prof.
i
kościołami".
występowało
t o n i e było
z obecnością w pobliżu h u t
proweniencja
centrach
t y c h dziedzin. l t d . ,
o rzemiosłach
bardziej
drewnie,
snycerstwo,
zabawek".
Już w
snycerstwo
wymienia
ono
Weźmy
Powszechnej.
w
formą
wanych,
i
obok
regionów
operuje
niły się w
wyrób
Autor
na
snycerka
równie nieprecyzyjnie.
sztuki
dlaczego
mimo
cztery
iż
tak szerokimi
w
jak
„Polska
r a d o m s k i m , t o co?
Datuje
N p . „Wycinanki
na pierwsze
—
rozpowszech
r o z k w i t t e j gałęzi
ćwierćwiecze
w."
odżywanie
a o k r e s r o z k w i t u t o p r z e ł o m s t u l e c i a , już p o I
słabnie t a k ż e
w
literaturze
motywów
i sztuce".
Jest
to
zaczyna
n i e p r a w d a , słabnie, zwłaszcza w s z t u c e , a i w l i t e r a t u r z e
istotny
jest stosunek
dzo
sprytmiityzowana
tury
w s i (s. 9).
ne.
sce i
kul
ludowej
nikiem
włączenie
go d o Atlasu:
„...są
resowany
zabytki budownictwa
drewnianego
Pol
tor
pominął p o d s t a w o w e
na
są
dla sztuki ludowej
ar
stytutu
najlepiej
obiekty
zachowane,
najbardziej
poszczególnych
tych zabytkach
sztuki
ciesielskiej
epok
zachowały
wyrosłej
z
p r z e z sztukę ludową,
rozumie
pojęcie
nigdzie
można
dwory,
karczmy,
sobie
zwraca
spichrze
pomija
szwedzcy
w
mo
ludową,
radzieckiej
Autor
uczynić
włącza
w
b u d y n k i drewniane,
wypadku
n i e można
najmniej
s t a w i a l i cieśle
budowali
Kryterium
Idąc
przede
118
a
tropem
, Foram"
v
budowali
i Nauki
go
umieścić
Sądzę,
że
w i n i e n t o sa
je bo
omawia
Katalogu
przecież
w
żadnym
kościoły w
Przykładów
Dęb
t a k i c h jest
co
ubiegłych s t u l e c i a c h głównie w
gdy
ludowa
wszystkim
w
powstaje
braku
w
prawdziwe,
XVII—XIX
rzeźba
w
kamieniu
2 poł. X I X w . T e n
w.,
Polska)",
rozwija
się,
rozdział, j a k
pieśni
informacji
zbio
siedzibie
Instytutu
i muzyki ludowej,
dokumen
ludowych
w
omawiając m u
Szydłowcu
podaje,
n i m a r c h i w u m nagrań. P o d o b n o
o zbiorach
Instytutu
iż
przyczyną
(a t a k ż e
IHKM,
I B L ) był b r a k miejsca. Wystarczyłoby go j e d n a k z n a d
m i a r e m , r ó w n i e ż n a p o s z e r z e n i e w s t ę p u , a zwłaszcza n a
scharakteryzowanie
r e g i o n ó w (co t ł u m a c z y ł o b y
sens z a
mieszczenia
—• g d y b y
absolut
mapki)
usunąć z t e k s t u
n i e zbędne, a s z c z e g ó ł o w e
informacje
jów budynków,
w których
znajdują
oraz
niepotrzebnych
dziesiątki
Przejdźmy
jednak
Miejscowości,
do
danych,
nazwisk, a nawet
haseł
oceny
szczegółowych
błędów
w
dotyczących
nazwiskach,
haseł
a
w
chłopskiej
4000.
opracowanie
twórców
datach)
kryteriów
pomieszanie
z
czy
chorych
twórczością
„naiwną",
ok.
haseł,
rze
ilość
jednak
zgłosić
tego,
co
„ludo
dawnej
sztuki
cechową,
z
jest
Doceniając
one:
rozszerzenia
nej
katalogu.
(minimalna
trzeba
konsekwencji
z prowincjonalną,
w
alfabetycznie
ponad
szereg i s t o t n y c h zastrzeżeń. D o t y c z ą
we",
dzie
muzea
w i e l k i t r u d A u t o r a , włożony w
telność
dotyczące...
się o b e c n i e
uszeregowanych
2500, i n f o r m a c j i
— nadmiernego
o r z e ź b i e skąpe, n i e z a w s z e
rzeźbiono dość często w k a m i e n i u ( p o ł u d n i o w a
podczas
samo
projekty
kilkadziesiąt.
Informacje
np. „ W
że
warszawskiej
In
jednostek
instrumentów
którzy
uznać za l u d o w e
nie, Grywałdzie czy O r a w i e .
Sztuki Ludowej
(ok. 100.000
zeum
drewniane
choć
Pracownia
Krakowie
t a ń c ó w i t d . ) . Jednocześnie j e d n a k
m u n p . iż
Au
jakimi
65.000 n a g r a ń
s t o s u n k u do m u r o w a n y c h . K t ó ż
sakralne
dokumentacji,
(ok.
ponieważ
w i e m wznosił? W r e z u l t a c i e A u t o r w
archiwa
zainte
i folklorze
tacja
architektury ludowej.
budowle
Sztuki P A N w
ludowej
przewod
się
tradycji b u
wzory,
r o b o t n i c y , a Pałac K u l t u r y
albumie
skoro
sztukę
o sztuce
być
może
n i e określa, co
u w a g ę t y l k o n a osobę w y k o n a w c y .
szwedzką
czego
w
t e j i d e i należałoby k o n s e k w e n t n i e uznać H o t e l
za
dowiedzieć
powinien
i
w t y m p o n a d 65.000 f o t o g r a f i i ) ,
A.J.) i
domniemywać,
i chałupy".
niewystarczające,
gdzie
folklorystyczne
Wystarczy
ci sami,
wskazującym
zarchiwizowanych,
—
osiągnięcia
fol
kultury
ry
„ d r e w n i a n e b u d y n k i s a k r a l n e najczęściej
i małomiasteczkowi,
style
(czyżby!!
rodzimych
szeroko.
wiejscy
ponadto
się n a j w y ż s z e
rozumie
bardzo
a
oddziaływały
dowlanych". Ponieważ Pokropek
w
który
Atlasie,
sakral
w
zabytków
źródła, z k t ó r y c h czerpał w i a d o m o ś c i . Z a
że w
budownictwo
nasuwa
jednocześnie
właśnie
oraz
a następnie z b i o r y
rozdział:
chitektoniczne
w
została
A u t o r t a k uzasadnia
to najstarsze
te
klor i folkloryzm
skakujące,
Wątpliwości
wojnie
W końcowej p a r t i i t e k s t u A u t o r c h a r a k t e r y z u j e
Bar
historii
(s.
w 2 poł. X I X w . ,
się i c h z a n i k .
do w s i , a n i e do „ w ą t k ó w " .
periodyzacja
dopiero
XX
s. 8 c z y t a m y :
„Nie
mapę
wykoncypo-
23). Otóż w y c i n a n k i p o w s t a ł y
«ludowych»
Autor
podaje
sposoby
bez p o k r y c i a n p . n a
wątków
En
„Zdobni
m e b l i , sprzętów i
X I X stuleciu. Największy
przypada
również
z d o b n i c t w a , czyżby n i e było
pojęciami
Południowa". A
ale
przykładowo
tytule nie rozumiem
zdobnictwa?
terytoriów
pełniejsze,
o g ó l n i k o w e niż chociażby w
c y z j i w y w o d u . Z d a r z a j ą się f r a z e s y
i
w
itd.
wykazu
kładzie E t n o g r a f i i
szkle
szkła. K t o i n n y m a l o w a ł n a s z k l e , k t o i n n y w
katalogu,
indeksu
czym
z ośrodkami k u l t u , a raczej
narodo
opracowana
na
związane
u w a ż a m , że n a
mapa
klasztornymi
malarstwo
słowackie, p r z y
zawartości
poprzedza
sakralna
jego
omówienia
etnograficznych,
twórczość
importy
wprowadzenia,
i grup
—
pątniczymi,
rzeczowe:
cyklopedii
W p r o w a d z e n i e
papierze
nieprecyzyjne,
czarno-białych
w
występu
jącego n a P o d h a l u i Śląsku istniało m a l a r s t w o
przejdźmy
terytoriów
ludowe
n a szkle,
nie,
P o t y c h u w a g a c h , dotyczących k o n c e p c j i ,
n a z w i s k , 391 i l u s t r a c j i
malarstwo
malarstwa
całej P o l s c e , a w ł a ś n i e n a P o d h a l u d o m i n o w a ł y
jeszcze
kultury
„Tradycyjne
X I X w. Obok
sobie
w e j — a więc także i l u d o w e j .
do
pisze
tyle:
Czytając
naszej
nie
Polsce w
Pałac?
o wszystkich
przejawach
tytułu — o g r a f i c e
który
podsta
tylko
dla
klapki
opracowanie
informacji. Mimo
t u skąpi
Pokropka.
ciągle b r a k i n f o r m a c j i , co j e s t
powinno
budownictwo,
wycinan
Autor,
chyba
ludowe.
Atlasu.
grafiki,
nieprecyzyjne.
powiedzenia
co
nie ludowe.
malarstwa,
słowa, o d a w n y m m a l a r s t w i e m a d o
mieli
Dworek?
wowych
dotyczące
uproszczone,
nawet
na
to
bardzo
jest
Atlas
t e j miejscowości. D l a t e g o
po kraju,
nie
ludzie
tylko
t a k i c h użytkowników
etapem
bytkach
jest
czy kościółek? P r o s z ę b a r d z o ,
nie obchodzi,
ciekawego w
ka
tak, jakby
Murowane?
odczuwam
—
a takim
przeznaczony
patrząc
kapliczka
ludowa.
wyobrazić
hasła
jeździli
ki
zostać
celowe p r o d u
k o w a n i e Przewodników
z mapą
i następne
Pol
Przewodników
sztuka l u d o w a
Nie wydaje
też
po
p o w i n i e n też
ludowej
opracowaniu
a
współczes
pracami
amatorów
wielu
informacji;
psychicznie;
— niekonsekwencji
i przypadkowości
— c h a r a k t e r u i n f o r m a c j i o twórcach,
niektórych
przypadkach
sprzyjających
sferę
naruszających
i c h życia
komercjalizacji
w
zauważa
2 ludowe
śpiewaczki,
prywatnego,
dostrzega
świetnego
instrumentalisty J.
twórczości l u d o w e j
i —
co g o r s z e — a m a t o r s k i e j .
Zarzut
pierwszy
przyjętych
nych
—
powszechnie
budowli
(zamieszcza
skiego,
mówiłem
już
kryteriów
przy
drewnianych,
do
tej
o
rozszerzaniu
ocenie
sprawy
sakral
nie
będę
tylko
ale...
informacje
innego).
Brak
Autora).
skie (np. w Bodzentynie).
Stowarzyszenie
Twórców
ochrony twórców
nego
wyodrębnienia
zajmujących
się
Ludowych
czy
Cepelia
l u d o w y c h i do możliwie
ich z
wielotysięcznej
amatorsko
dążą
precyzyj
masy
rzeźbieniem
czy
ludzi,
malowa
jarmarki
nie
malujących
„twórczynie
niem
gie,
naukowych".
traktować
każdy
dzie
amator
„cenny
należało
tytuł s e r i o .
(a
przyczynek
zmienić
Obawiam
jest
nazwę
się, że w
do
badań
Atlasu
albo
tej sytuacji
są
wspomnieć
nawet
czemu
Nie
ludowej
pisze
s z t u k i , domagać
właśnie
się
jego
(np. Adamiec),
uhonorował,
przyjętych
a
innych
kryteriów
wyboru,
twórców
dojrzałych
wielu
jak
np.
Sokołowską,
Palkę,
twórców,
a l e czy
i
obrazu
to
„załatwia"
szczycą
również
adekwatne
na
Po
gospodynie
Borusowej
w
Kłyżu,
(m.in.
Kuziach,
Niwce,
Ro
Zaród, W i k t o r i a S a m b o r ) .
W
Zalipiu
spo
wybitnych
Łączyńską,
pominięto
St.
samym
M.
Sierak,
Maria
i An
tym
haśle n a z w i s k a :
przez
Autora
wa),
Wojtyło
Holesza,
w s p o m n i a n o o m a l o w a n y m p r z e z a r t y s t k i kościele i D o
Bieszczada,
niż
mu
Kultury
w
zamiesz
(m.in.
uwierze
nazwiska
Atlasu
Okładka
wizualne
piękna,
do
tytułu
(—
F.
i
Chlastowa
Wojtyto),
Malarek,
zdobiły
do
daje n a okładkę
Szloska,
IWP,
ich
trudności,
niektórzy
wielu
amatorów
uczestniczyli
w
pracuje
różnych
„na
wystawach
l u d o w e j sztuki, ale p r z y n a j m n i e j wypadało o t y c h
nościach i n i e k o n s e k w e n c j a c h
zająć s a m e m u
jakąś
Krakowie
Salosek
być
(—
reprezentacyjne
i
Warszawie).
Nie
i
Potońca,
Wspomniałem
(powinno
podano
już
rzeźbiarza
o
ka
znajdujemy
Szlosek).
o
Nie
one z
gastronomiczne
ma
figur
Olszany
wzmianek
„Turkach",
sztuki
stwarza
jest
ale
pominięte
stanowić
zachętę?
nazwisk?
zarzut,
jaki
można
niekonsekwencji
Wspomniałem
wymienia
już
tylko
i
niektórych
w
do n i e d a w n a
Pijanowskiego
о
Skrętowiczem.
twórców,
ciekawe
halańskim".
Zakopanem,
Prostym,
mowa
A.
n p . M a r i ę A b r a m i u k z Białostockiego. W
lecz
w
Kluszkowcach.
wcale
Pominięta
członkami S T L . P o n i e w a ż p r z y i n n y c h ( n a w e t
zesie i w i c e p r e z e s i e t e g o T o w a r z y s t w a )
cji
—
można
nazwiska
ze
sądzić, że t y l k o d w ó c h
tak wybitnego
Ciepielewski.
macoszemu
garwolińsko-otwocką.
Paszyn:
n i e zaznaczona
spiratora
tego
amatora, m a
nie k i l k a
kobiet, a ponad
i hi
T. B u -
Brak
jak
Kon
potraktowano
wy
nazwisk
ośrodka
rola
M . Zgódki i i n .
ks. N i t k i ,
(a n i e t y l k o
20. W
zmarłej
jako i n
opiekuna).
Maluje
kościele m . i n . a m b o n a ,
męki w y k . przez F. Palkę. O
rzeź
tekst
tylko
W.
wątpliwe
po
1965",
Dębskiej
pierwszych
Woli
Zakopa
— brak
biarzu
i
po
z
chrzcielnica i stacje
ludowych, jak
Juszczak,
górali
rzeźbiarza-ceramlka
Po
pre
haśle Iłża
z n a k o m i t e j A . Sabały c z y R. K o w a l c z y k ,
Hasło
przy
brak tej informa
n e g o należy d o t e j o r g a n i z a c j i . P r z y
rzeźbiarce-ce-
batalistycznego
czy
film
zaś W o r o w o
naprawdę
Doleżucho-
S. G ą s i e n i c y - B y r c y n i e i A . P a c h u n a g l e i n f o r m a c j e , że są
czy
Oraczew,
Z. W e s p ę
A.
w
hasło
twórców
amatorzy:
w
pseudo-pod-
została m . i n . doskonała h a f c i a r k a Stanisława C u k i e r . P r z y
już
amatorów
stylu
nie
cinankę
typowych
nazwisk
„w
i P. Ślęzak, a d o t e g o t e n o s t a t n i m i e s z k a
wybit
malarstwa
Wśród
jako
wicz
traktuje
w
B. Podjaskiego,
przez St. W i t k i e w i c z a
stanty
lującego
zaś n i e k t ó r y c h
muzeum, projektowany
z a k o p i a ń s k i m określa
podaje
naiwnego
Jedlami", kaplica
stylu
i
E. C h m i e l . Umieszcza
(np. „Pod
budow
rów
Jest t a m w a r
nic o w y b i t n e j
o starym
dynek
dokumentacja
pomija
zakopiańskim
ogóle
ogóle p o m i j a , s k o r o b u
n i e dostrzegł,
n p . daje
(J. Fąfarski),
stylu
w
Za
Liceum
n a Jaszczurówce), pojęcie t o w
(pełna
rzeźbiarzy,
konwencji
z
nie wspomina
Przykładowo:
dla regionu
których
zaś
w
warsztaty
Jeśli
Niekonsekwentnie
pisze
Autor
Kenara,
Słowika
ramiczce
storycznego
pomija
I . Kamińskim,
Nie
hasłom
informacji.
ośrodkach
hasło Kańczuga.
Pokropek
zmarłych
wspominając
w
z Mieścisk).
p i e r n i k a r s k i Słowika
Chruszczów.
iż
niedokładnych.
odbywają
lach w
wielu
obrzędowe, t z w . kozy
o p i e r n i k a c h , zobaczmy
PME). Ale
postawić
ogóle miejscowości,
istniały
ośrodki ( n p . p i e c z y w o
jest
haseł
A u t o r pominął t a k ważne
roku
mło
to m i a
zwiększyć
przypadkowości
poprzednio,
nie ważnych. P o m i j a
Wiele
g d z i e co
im.
Czemu
wyróżnienie?
Nądni,
Koźlarzy.
jest
Jedlińsk,
n i c t w i e l u d o w y m , zwłaszcza o u l i c y K o ś c i e l i s k i e j , o w i l
rzeźbiarzy.
ilość z a m i e s z c z o n y c h
Brak
się B i e s i a d y
Zbytniowski,
po
„na k r e d y t " n a z w i s k a
Drugi
Dolny).
Majdan
fałszywy
d y c h , początkujących
dotyczy
Gródek
(Radomyśl,
o
Łańcuc
zbyt
zresztą
w a ż n ą sprawą, b y p o d a w a ć
służyć?
żywy
kopane.
l u d o w e j . Atlas
nieraz
nadal
i
szopkowych.
przypadkowości
informację
w
Chlasta-
o t y m że w s p ó ł p r a c o w a ł y
lokale
Leona
Błędnie
f o l k l o r z e ż y w y m . T a k n p . w haśle G n i e w c z y n a
powiedzieć, a n a j l e p i e j —
nazwisk
współczesnej
trud
postawę.
Nagromadzenie
mija
domów
malarki
by
hasło
malowanych
przecież malują i chętnie się t y m
znakomite
Rzecz t r u d n a
Autor
problem
są i n n e miejscowości, g d z i e t e n a t r a k c y j n y z w y c z a j
ludowo",
tyńca,
z ama-
Wodecką, M i -
początkujących
Iwańską,
Bazylego Albiczuka.
jest
Rozumiem
nych
prawach
Zajkowską,
M . Mosio.
Albiczuka,
to powód
t y m w ł a ś n i e Atlasie?
jedynie
dru
warto
Jana
książki?
sztat
na równych
(zwłaszcza
po
chyba
na),
wymienionych
rzeźbiarzy,
nia, ale i znamienna —
w
to
Z o f i ę O w c ę (jest
Binkuńską, r o z u m i e m , że może i c h cenić n i e m n i e j
pierniki
n i e wyłącznie,
ludowe,
nich
zdobie
J. Jurek, M . Kiwiorową,
z wartościowania — k i e d y n a równych
Szanuję
czy
Krawczuka,
„amator"
precyzuje
omawia
amatorów.
jeszcze
—
o
wiślu D ą b r o w s k i m . A
wręcz rezygnuje
ło
pierwsze
twórczynie
Pisze
wyłącznie
lipie
śród
obraz
Po
to
się
udział
jasne
czy
kartonie.
n a „ l u d o w e g o " , a z a t e m p o w i n i e n brać
zalia
ale
i
zajmujące
r o l e w i c z , K i e l k o w s k ą , S y r o c z y ń s k ą , Olesińską). H a s ł o Z a
nie
fragment
koń
omawia
znaj
Autor
ludowych
targi
został
w
kiedy
czać w
fajansie
ich nazwiska
Samocicach,
malarzy
a nawet
We Włocławku A u t o r
(przecież n i e l u d o w y ) , a l e n i e p o ^
na
torami^malarzami
nie
prawach
twórcze
książce m o ż e u w a ż a ć , że
nazwisko
konkursach, wystawach
jest
Studziennej),
ludowe
naczyń".
skoro
stypendiów, twórczych e m e r y t u r i t d . Z k o l e i , skoro
pominął.
Przykładowo:
i c h kilkudziesięciu), który
swoje
pasowany
w
Albo
za
potrzeb
daje n a z w i s k z n a k o m i t y c h artystek, r o b o t n i c , samodziel
tuję
wydawcy)
(np. w
rzeźby Z a g a j e w s k i e g o
n i e m — z a t a r c i e g r a n i c p r z e z A u t o r a t r u d n o uznać ( c y
słowa
Malinow
izby
przez
kie
do
im.
informacji
mienianych
Kultury,
Resort
zespole
wielu
nie
Malinowskiego
w Z a k o p a n e m , t a k interesujące z j a w i s k a j a k stałe, w i e l
twórców:
sytuacji, gdy
Szczawnicy
źródłach w y
malarzy
W
o
w
n y c h i haseł ( d a n e można było znaleźć w
w i ę c w r a c a ł . D r u g i m p r z y k ł a d e m są n a z w i s k a
i rzeźbiarzy.
ale
Oleksym
stwierdzenie,
ponieważ
słuszny,
iż
rozwój
apodyktyczne
„Rozwój
talentu
ten widoczny
następuje
jest
już
od
prac.
119
I
Wiele
sło
Autor
Krasnobród:
dwie
bytków)
zapew
w i e l u n i e m a uprawnień do w y k o n y w a n i a
zawodu
pla
źródeł. P r z y k ł a d o w o h a
s t y k a , a m o ż e mieć n a s k u t e k „ r e j e s t r u " w
Atlasie
kło
i n f o r m a c j i j e s t b ł ę d n y c h , co w y n i k ł o
n e z trudności z w e r y f i k o w a n i a
garncarski.
m.in.
wymienia
k a p l i c z k i , jest
Czynnych
(za
Katalogiem
i c h sześć. P i s z e
kilka
warsztatów
Za
poty
z Wydziałami
„Ośrodek
garncarskich,
Ośrodek o d l a t n i e i s t n i e j e , w y m i e n i e n i g a r n
W y k a z
gólnie w i e l e
karskie
powinien
b y ł skłonić A u t o r a d o r e f l e k s j i n a t e m a t
kontekście
wotności
ośrodka. P o m i n i ę t o
nobrodzie
Istnienie
nego
corocznych
we,
oraz
ekspozycją
Zupełnie
w
nagrodzonych
niezrozumiałe
jest
by),
(Chrystus przy
Długosiodle
figur w
kościele
Trudno
zgodzić
podawania
adresów
To
i
można
spokój.
uprawnia
twórców,
np. w
rzeźbionych
rzeź
słupów
przez A u t o r a
a
zwłaszcza
zasadą
amatorów.
d o oglądania, a n i l u d z i e , d o
o każdej
się
z rzeźbami
Dłużewie,
się z p r z y j ę t ą
Podając
d o w ą a plastyką
W i e l k i c h czy Kleszczowej Górnej.
n i e są p r a c o w n i e
rych
mija
wskazanych
godzinie
adres
wejść,
zabrać
w
przewodniku
do
odwiedzania
turystów
tym
żyjący
wskazanych
w
świecie
swych
obsesji
i
przed
światem
przez
siostrę,
czy
Giełdon,
którego
matka
błaga
chroniony
ptaków
t u r y s t ó w , b y d a l i m u spokój
wy
„bo
czas
samym
t w ó r c ó w . K t o go d o t e g o u p o w a ż n i ł ? C z y ciężko
Sutor,
któ
im
chory
wspomnień,
rzeźbiarz
odwiedzających
jego b o l i głowa,
ner
m u się z r u s z a j ą " . T y m , k t ó r z y rzeźbią l u b malują,
1
b y uciec
o d ciężaru życia, o d hałasu, l u d z i — i n f o r m a
cja
Pokropka
czyni
krzywdę.
Nie
kom
do p r a c y
twórczej, oczywiste
sprzyja
też
warun
j e s t b o w i e m , że
ner
w o w o ś ć , pośpiech, z a m ó w i e n i a , o b i e t n i c e — w s z y s t k o t o ,
co
się w i ą ż e z n a j a z d e m
(krajowych
szybko
i
tabunów
cudzoziemskich),
uderza
handlarzy
kolekcjonerów
d o p r o w a d z i ć d o obniżenia
Puszczenie fali
turystów,
poziomu
—
musi
prac.
interesy
się h a n d l e m , a l e i w
opiekuńczą. C e p e l i a
instytucji,
prowadzoną
które
przez
Cepelię, że obniża
potrzebne
są
lepsze f o r m y
wydany
przez
„Arkady"
opieki
—
1972 r . w p r o w a d z a j ą c
zjawisk
i wydawcę
Można
ginalnych
ka
wspomnienie
Zaremby,
—
torzy
książka
zycji
również
własnym
samochodem
nictwo
muzeum
Zawsze
ny
artysta
A.
Błachowski,
jeżdżają
do Polski.
specjalnie
Dotychczas
B H Z „Desie". C h o d z i
wizy,
t u zresztą
ale i t e n t y p k o m e r c j a l n e g o
s t a w i a p o s o b i e ruinę. W t e d y
to
A
Polska
Zachodnim
rzeźbione
I.
na
Dawne
znaczy,
przestaje
się
już
liczyć
S. Błaszczyk, Ludowa
handlarzy. Obawiam
Nie
nazwisk
muszę c h y b a
amatorów
komercjalizacji
powiedzialne
ż e Atlas
ducha
120
może
malarzom
czy
rzeźbiarzom,
z
w
kultowa
w
Muzeum
im.
z
badań
nad
i
Orkana
teorią,
zeszyty
ludową;
Ludowej"
stroju
w
historią
dotyczące
ludowego,
stanu
zo
I n d e k s
kraj,
co
Po
haseł
się
sztuką
w
kultura;
Wielkopolsce,
W.
badań n a d sztuką l u d o w ą , k o l e k c j o n e r s t w a i t p .
zaczynającej
przysługę
ludowe
dzieje
twórczości
się
usiłują w a l c z y ć o d
niedźwiedzią
jej
Pol
(pod red. A.
Budownictwo
psychopatologicznej,
fajansu
w
dewi
Atlas
instytucje. Obawiam
lat
ludowe
o
wszystkim.
i t a k już
Sto
oraz
się, że d l a n i c h p r z e d e
sprzyja
R. H a n k o w s k a , M a
oraz
północnej Polski
—
na
„Malowa
Sztuki
dobrze
tłumaczyć, że w ł ą c z e n i e d o
Konkurs
Meblarstwo
plastyka
ma
Obrazy
„Polskiej
wszystkich
tego r u c h u , z c z y m
wyrządzić
że
ludowe
artystyczną
który
węglu
Malarstwo
kulturą
dla
za t e n r u c h
winnym
N i e wątpię,
ludową;
w
monograficzne
skomercjalizowana
przewodnikiem
zwana
rzeźba
sztuki,
nazwisk
przejrzysty,
n i m co n a j m n i e j k i l k u n a s t u
już w s p o m n i a ł e m . B ł ę d ó w
(tam n p . Sobieska
z Konga...
cenny
Małopol
han
de
Krzyże
z
przy
t y m celu
nie poziom
rzeźb
kamienna
Jackowski,
Kujawach
sztuki
dek,
będzie
rzeźba
Dąbrowskim;
M. Pokropek,
t w ó r c z o ś ć „ n a i w n y c h " włoskich, o b n i ż y ł się k a t a s t r o f a l
kropka
drewniane
M . Ż y w i r s k a , P u s z c z a Biała,
sztuki
w i e już
Piwocki,
A.
ludowe
Granice
m o d n y się r o b i i n n y
k u p u j e . . . Jugosławia
K.
rzeźba
Współczesna
na
Rabce;
drenażu,
Ludowa;
figury
R. R e i n f u s s ,
meble
J. Bur
A . J a c k o w s k i , Współczesne
na Powiślu
izb
Daw
drzeworytnicze;
Ludowa
pogranicza;
wnętrza
sztuce
Zawisto-
A. Kunczyńska-Iracka,
jego
O
K.
T. Komornicka-Rościszewska,
chata"
Ce-
narodowa;
J a c k o w s k i , Współczesna
i
lowane
i
A. Kunezyńska-Iracka,
Pogórzu;
Bukowska-Floreńska,
larstwo
a
ama
ludowa,
malowanej;
Sztuka
i monolityczne
A.
—
malarze
obrazy
skrzyni
R. R e i n f u s s ,
ludowa;
czy
w
w
Rzeźba
na
Francisz
działaczu
Krzysztofowicz,
— kultura
zabytków
nie tylko
Droga
m.in. o van Goghu
wicz-Adamska,
Atlas
Wydaw
art. o Franusiaku,
zmarłym
Ludowe
Skarby
ludowa
Katalog
m u s i e l i płacić
zach
się j e d z i e ,
w
oraz
ludowy
szta, Kultura
szkle;
do
szczegółowych l u b m a r
J . G r a b o w s k i , Sztuka
w Polsce;
dysponujący
pomyślało o drenażu t e r e n u p r z e z l i c z n y c h
d l a r z y z zagranicy, którzy
tam
pozyskiwać
turysta
będzie p i e r w s z y .
traktująca
t a k i s t o t n y c h , j a k : S.
ludowej
Błachowskiego);
prace.
po
trudne
wprowadzić
z a m i e s z c z o n e j b i b l i o g r a f i i zabrakło w i ę c p o
Polsce;
będzie
noty
n i e t w ó r c y l u d o w y m , c z y I . W i t z a , Wielcy
zannie). W
korekcie.
a nie tak znowu
ź l e zresztą c y t o w a n y , J . C z a j k o w s k i e g o ,
utrzymanie
najlepsze
ostatniej
dla t e m a t u (np. K . Erber
i t a k sprze
Trudniej
w
było d o d a n e
choćby w m i e j s c e w i e l u p o z y c j i
tylko
zbiorów
kilka
m u s i być przez
nawet
elementarne,
zrealizowania.
p o z i o m u twórczości, s k o r o t w ó r c a w s z y s t k o
da.
współczesnych
uzupełniona
do
sce;
lub nawet
spowo
praktycznie
z l a t 1973, 1974 j e d y n i e
Są t o p o s t u l a t y
f a c h o w c ó w z C e p e l i i , która odrzucając r z e c z y słabe, s t a
wzrost
wykaz
Auto
ra
włocławskiego;
się s t y m u l o w a ć
r a c j i , (które
swój
a dotyczy
że
stopniu
sztuką l u
1979 г.,
częstochowskiego;
dużym
ma
obrzędowej, p o
między
rozumieć
doprowadził
kręgu
n p . rzeźby,
A u t o r bardzo
Atlasu,
w
tekstów.
p o z y c j i . K s i ą ż k a , która u k a z u j e się n a p r z e ł o m i e
m o ż l i w o ś ć w p ł y w u n a t w ó r c ó w . N a cóż zda się k o m i s j a
ra
i n i e chcę
iż A u t o r
n i e działalność
tymczasem
w
do
ważniejszych
delimitacji granic
twórcy;
Publicyś
innych,
dziwić
amatorską.
i jej
się p o z i o m
przekreśla
mogę
j a k na
przyczyn-
może
f o l k l o r o w i , plastyce
zajmują
daje stypendia, zamawia.
c i atakują
Nie
ski;
n a b y w c ó w bezpośrednio d o t w ó r c ó w
nie tylko w
zagadnienie
dowały,
obszerny,
obecność
Z g o d n i e z przyjętą koncepcją
ło u w a g i poświęca
obiektów.
pominięcie
których
pominięcia
dożynko
zakoń
bardzo
190 p o z y c j i , w t y m szcze
s y l w e t e k t w ó r c ó w . C z a s e m są t o
artykuliki,
i
słupie, a r c y d z i e ł o l u d o w e j
(Pieta),
Kąpielach
Kras
folklorystycz
na wieńce
miejscowym
literaturze znakomitych kapliczek
Cichem
i
w
tymże
zespołu
konkursów
organizowanych
czonych
natomiast w
miejscowego
l i t e r a t u r y
t e g o r o d z a j u książkę, z a w i e r a
c a r z e liczą zresztą 88, 68 i 90 l a t i już t y l k o w i e k i c h
ży
Finansowymi.
Krwczyk,
ważnych
brak
o
zamiast
mniej
niż
w
w
czym
korektarskich niewiele
Wójcak), znacznie
(Guzhasłach
Sobiska, K u l e w i a k —
Kula
w i a k , Kapłonowa — Kapłanowa).
I l u s t r a c j e
ne
na podobnej
pisach
błąd
—
bardzo
ładnie
wydrukowane,
zasadzie j a k zawartość
i l . 9 przedstawia
Mapy:
Bogu
gionów, typów
chałup
mało
wydrukowana
wspomniana
czytelna,
wcześniej
(b. d o b r a ! ) ,
haseł
„dziadów
c ó w " z L a l i k a n i e zespół h e r o d o w y
też,
których
niestety
twórców,
i
dobra
(w
pod
szlachci
w
Będzinie).
—
terytoriów
i re
strojów.
Ta
ostatnia
niewyraźnie
na
wyklej-
k a c h książki. S z k o d a ,
brakło
że w ś r ó d p o k a z a n y c h
jamneńsko-pyrzyokiego,
zwłaszcza w y j ą t k o w o
Sądeckich
(jest
glądającego
Śląska
pięknego s t r o j u kobiecego
męski, n a t u r a l n y m w i ę c
może
być
przekonanie,
tego t e r e n u n i e jest znany). M a p y
czone
czytelnie,
strojów
szkoda
tylko,
że
trudnym
z
nych
ozna
haseł
techniczna
oraz
strój
kobiecy
redakcja
o to, a b y s i a t k a podziałów
na
całej
podziałem
zgodna
była
z
orientacyj
na
U w a g i , k t ó r e zgłaszam, n i e w y c z e r p u j ą
miejsc
spornych.
Wymienienie
jednak
za w i e l e
jedynie
t e rzeczy, które
miejsca.
listy
błędów
wszystkich
Oczywiste
j e s t , że
znam. Historycy
zajęłoby
sygnalizuję
sztuki,
się
znaleźliby
rzemiosłami
na pewno
zadaniem
jest
czy
wiele
muzykolodzy,
niedostrzeżonych
szczegółowe
dziedzin
kultury
wymaga
przynajmniej
jest typową
więc
skażony
że
jest
róż
Sama
recenzji,
i
ocena
to
osób
poszczególnych
już o t y m , że a t l a s t e g o r o
pracą zespołową, przekraczającą
i kompetencje
dziwić,
kilku
ludu.
zorientowanych w
zagadnieniach, nie mówiąc
dzaju
opracowanie
artystycznej
instytucji dobrze
żliwości
poszczególnych k a r t a c h .
i
zajmujący
w t y m tekście b ł ę d ó w . Już t y l k o t e n f a k t w s k a z u j e , j a k
o-
n i e zadbała
Polski
folkloryści
Lachów
nej
mapce
grafowie
a
wnioskiem
„samochodowe"
że
za
cieszyńskiego,
efekt
tylu
jednego
człowieka.
ogromnej
pracy
błędami,
że
Autora
t a k piękna
w y d a n a książka n i e spełnia pożądanej
etno
mo
Trudno
i
się
Atlasu
poręcznie
roli.
Aleksander
Jackowski
P R Z Y P I S Y
J . Z. Ł o z i ń s k i ; A . M i ł o b ę d z k i , Atlas zabytków
ar
chitektury
w Polsce, W a r s z a w a 1967; S. L o r e n t z ,
Prze
wodnik
po muzeach
i zbiorach
w Polsce,
W a r s z a w a 1971.
M a r i a n P o k r o p e k , Jarmark
Płocki
(Katalog twór
c ó w l u d o w y c h biorących p o r a z p i e r w s z y udział w k i e r
1
2
Serbske
(Die
narodne
Neuzacher
um Lubbenau);
drastwy
(Sorbische
Tracht);
z. 2 , L a t a r B a l k o , Drastwa
Volkstrachten),
z. 3 , L o t a r B a l k o , Drastwa
m a s z a c h s z t u k i l u d o w e j w P ł o c k u ) , P ł o c k , cz. I — 1974,
cz. 2 — 1975, cz. 3 — 1976, cz. 4 — 1977.
H . D o b o s z , Pejzaż
z aniołem,
„Tygodnik K u l t u
r a l n y " n r 52/53, 2 4 — 3 1 . X I I . 1 9 7 8 r .
3
t. 5 : z. 7, A l b r e c h t
Serbów
Serbów
wokoło
wokoło
Złego
S o r b e n um S e n f f e n b e r g u n d S p r a m b e r g J ; z. 4 , A l b e r t L a n g e ,
Tracht
der
Sorben
um Muskału),
Cztery
pięknie
wydane,
kontynuację
wydawnictwa
jom
l u d o w y m , rozpoczętego
okolic
Ślepego
w
Nedo. T r z y
pierwsze
tomy
wał
w
w
r.
numerze
1962 R o m a n
który
1954 r . t o m e m
M.
„Polskiej
stro
dotyczą
Nowaka
tego w y d a w n i c t w a
i
P.
recenzo
Mimo
prac
n i e uległ
granice
(tom 2 Drasta
Sorben
Tracht
katolskich
materiałów, oraz
kę z m i a n
przynależności
terenu
jego
okolicom
Chociebuża,
lepszych
na
r . 1964
struktury
(wieku, zawodu,
wyczer
ców w
Tomy
opisu
te
miały
stroju
łużyckiego
w
chodzi
i
rozwoju
ogół
różnym
historyczne
(w
politycznej
i
i
jakości
nie
liczby
stanu posiadania)
mieszkań
czasie. W
o p a r c i u o niektóre s t a t y s t y k i
E. M u k i )
omawiają
autorzy
jące się j e g o pozostałości. T y m c e n n i e j s z e
ukazanie
ces
jeszcze
następnego,
zeszytów,
których
strój
niach
ludowy
i pamięci
rycznych
i
5 tomu,
i
obejmujących
zachował
a także w
rodzinnych
to
złożonego
opisy
się
z
jedynie
ka
i A. Lange,
Drasta
6 B. Nawka,
dyskeho
krają.
Opisywany
ki
w
(zanik
Istotną
część
każdej
z
stanowi
zestawienie
Zaczyna
się o n w s z ę
nielicznych zapisach
histo
dzie
kobiecego,
Serbów
wokoło
5 B. N a w -
Wochoz
ewangelskich
recenzowanych
od u b i o r u
dłużej
typu
trwającego.
Od
łatwiejszego
najprostszych
poncho-, b l u z e k , g o r s e t ó w ,
do
spódnic
Klet-
teriałów, c o d z i e n n y c h
i odświętnych, n a s p a c e r
Bu-
mnóstwa
w
strój
łużyc
do 5 t o
Przedsłowiu
przeznaczeniu
kabat zwany
—
koszul
z różnych m a
a
fartuszków
i
odtworzenia,
roboczych
Serbów
zeszytach
redakcja w
pro
łużyc
prac
stroju
przygotowaniu
języka
ludowego.
opis elementów
W
znajomości
kiego).
na
nym
j e s t , j a k podkreśla
wsi
skrzy
fotografiach.
Drastwa
z
germanizacji
w
są jeszcze d w a n a s t ę p n e z e s z y t y t e g o t o m u :
neho,
aż
terenów,
i
t y m prace
s t o s u n k i e t n i c z n e w X V I I I i X I X w . i postępujący
czterech
naj
ich wykorzystania,
zachowu
się
naj
charakterysty
administracyjnej
gospodarczego,
gleb
uwa
oparciu o jedynie w t y c h czterech e n k l a w a c h
jest
o
odrębności
k t ó r e dostarczyły
p r z y n o s i krótką
Zapowie
w
der
1978.
jeśli
pokazując
i muzea,
Wojerec).
M. Nowaka
zmianie,
terenu,
g ę n a t e miejscowości
wokoło
Serbów).
(Die
s t r o j u w s t o s u n k u d o t e r e n ó w sąsiednich. Z w r a c a
Serbów
możliwości
a Gródka
der
g r u p y p o r u s z a n y c h w n i c h zagadnień. I t a k
określa
Wstęp
Reinfuss
deljołuzkich
drastwa
Tracht
Drastwa S e r b ó w ] w o k o ł o M a z a k o w a (Die
t o układ
więcej
opracowaniu
Komorowa
podstawowe
Ludowej"
t o m 4, p o ś w i ę c o n y
całkowicie
stanowią
łużyckim
Sztuki
ukazał się w
(Drasta
pać
zeszyty
opracowaniu
pierwszym
S e r b ó w , t . 3 Drasta
dział r ó w n i e ż
obszerne
w
(Die
L u d o w e n u k ł a d n i c t w o D o m o w i n g Budysin 1 9 7 6 , 1 9 7 6 , 1 9 7 7 ,
poświęconego
cym
L a n g e , Nowoniwańska
Lubnjowa
i tańce,
rozmaitych
kolorach —
o
róż
po
wierzchnie
(w
tym
okrycia
oryginalnie
wiąza
n e c h u s t k i n a g ł o w ę i czepce. D o t e g o w s t ą ż k i
polką), p a s k i i ozdoby,
barwne
m u , p o w t a r z a n y m w e w s z y s t k i c h zeszytach,
s t r o j e m za-
jak
nikłym. O d t w a r z a n y
bezpośrednio
n a c h (z. 2, 3). W
zeszycie d r u g i m o d t w o r z o n o
stroje
wiej
dwu
1875 i
czwartym
przedstawiono
przed
okresem
jest
stan, j a k i
zastępowania
istniał
ubiorów
łużyckich,
skich, regionalnie i etnicznie nacechowanych
(strój
Sło
wian
co
miało
znad
miejsce
XX
w
Sprewy)
końcu
ubiorami
XIX
w . Występowały
powiedzi
na
wiele
z
w.
miejskimi —
lub w
latach
dwudziestych
więc
trudności p r z y
tych
pytań,
jako
se
r i i — np. przy
określaniu
ubioru
i
stroju.
kryzy
w
1920 r. W
je dla okresu
Bogactwo
tych
stawach z okazji
ustalono
omawianej
obszerne
niektórych
zeszycie
regio
w
1880/90 г., p o k t ó r y m n a
stąpił i c h z a n i k .
następnym
d l a w s z y s t k i c h opracowań
roli
stadiach: z
od
obowiązujące
społecznej
które
próbach
krakowskie,
rozdziale
ubiorów
tłumaczy
i c h zastosowaniem
się
opisanym
w
w
różnych
ze
r ó ż n y c h zajęć g o s p o d a r c z y c h
łe chusty n a głowę
przy
zbieraniu siana)
jak
(np. b i a
również
r o d z i n n y c h i d o r o c z n y c h , kościelnych uroczystości i p e ł -
121
T
niemych
funkcji
(np. n a
weselu
czy
przy
chrzcie).
W
cych
t e n ostatni okres.
s t a r y c h r y c i n a c h w y s t ę p u j ą słynne b i a ł e c h u s t y d o o k r y
Słowiańszczyzny
cia
jeszcze odnaleźć w
j a k o żałobne s t r o j e k o b i e t (zeszyt 4). W
opisach i fotografiach
stroje
na
wem
strój żałobny k o b i e t , j a k r ó w n i e ż
uroczystości
wprowadzeniem
rodzinne,
charakteryzują
k o l o r u czarnego,
miasta.. To
męskich,
samo
tracących
j a k sądzę
dotyczy
swój
dawny
itp.) n a rzecz ubiorów
go
łużyckie
opisane
jak
Dawne
tylko
w
wiejskie
nielicznych,
białe i g r a n a t o w e
się
pod
uroczystych
całkowicie
(sukmany, kaftany
czasu.
późniejszych
wpły
miec,
Łużyce
odtwarzanych
okrycia wierzchnie,
są
elementach
koszule
pon
cho, płócienne s p o d n i e i żakiety, c h u s t k i n a szyję, o z d o
by
weselne
i t p . Więcej
kim)
dowiedzieć
jego
rozwój
z XVIII
w
się
o stroju' dawnym
można
oparciu
z
rozdziału,
o cytowane
(także
opisów
i X I X w.
stroju
nicznej,
Wiążą
w
życiu
a także
wsi jako
znaku
wyrazu
zmian
stylu
się z t y m z m i a n y
typów
materiałów,
wyrobów
i poziomu
w ł a s n y c h n a rzecz f a b r y c z n y c h .
rakteryzują
również
działalność
ców strojów w różnych
Teksty
et
życia.
zarzucanie
Autorzy
niektórych
cha
wykonaw
okresach.
w recenzowanych
p r a c a c h są d w u j ę z y c z n e —
łużyckie i n i e m i e c k i e . Z w i ę z ł e , s k o n d e n s o w a n e ,
bardzo
funk
przynależności
niekiedy
l a k o n i c z n e i n f o r m a c j e n i e z a w s z e są p o p a r t e r y
sunkami
(których
zamieszczonymi
Najczęściej
jest
na
zresztą
niewiele)
wkładkach
i
fotografiami
z kredowego
rowe.
Zwięzły
tekst wraz
dzinne
i ładnie
w y c h modelach)
podane
kolo
z i l u s t r a c j a m i (fotografie
dawne
stroje
pokazane
na
stanowią c i e k a w ą d o k u m e n t a c j ę
przejściowego
pomiędzy
(zawierającym
wiele
najrozmaitszych
epok
rozwiniętym
elementów
—
ubiorem
elitarnych
sunku
Polskich
do p r a c
stan opracowań
jeszcze
nakże
ze
i wielkość t e r e n u )
niekiedy
znanych
dawnych
płacht
jak
krakowskie
—
nowych,
współczesnych
kostiumologicznych.
Słabiej,
jak
wspomniałam,
wpro
warstwy
historyczne
kultury
wcześniejsze
propozycji
ŁuŻyC.
dawnych
ubiorów.
opisów
wydaje
recenzowanych
prac, zgodnie z
założeniami
badań e t n o g r a f i c z n y c h n a Ł u ż y c a c h p o I I w o j n i e , w t y m
zwłaszcza
prac
współpracy
podejmowanych
Serbołużyckiego
z
inicjatywy
Instytutu
w
i
przy
Budziszynie
(działającego o d r . 1951, p o w i ą z a n e g o z N i e m i e c k ą
demią
N a u k ) , kładą w
publikacji
tację opartą n a s y s t e m a t y c z n e j
nacisk
na
penetracji terenu
białych p l a m
nych
przeciwieństwie
przez
autorów
prace
starsze.
dawniejszych,
W
piszących
Łużyc
(por. n p . A . D o b r o w o l s k a ,
życach,
Kraków
o
rębności e t n i c z n y c h
Łużyc
pozostawio
mają
strój
wielkiego
zróżnicowania
ju,
związanych
z różnymi
nawet
ka
Europą.
Zresztą
U w a g a : drasia
j a k podałam w
i drastwa
tekście.
zestawów
elementów
rozbudowany
j e s t strój w
Jak
w
p i s z e P. N e d o w r e c e n z o w a n e j
n r 1 za
r o k 1976 „ P o l s k i e j
przez A.
Kroha
pracy
z w i ę k s z e n i e paradności
z awansem
ub.
Łużyc
jako
wieku. Podobny
niejszy
nach
i przeładowanie wiązało
czy Łowickiego. I w
się s t r o j e
nie tylko
jako
na
symbol
archaicznej,
żałobne,
białe
do i l u s t r a c j i ,
ze
ani
czół
reprezentują
u ż y w a n e są w y m i e n n i e , t a k ,
tych
użytek
się
2 poł.
póź
regio
własnego
„ludowości"
w
kul
w
odkry
narodu.
Recenzowane
w a n i a na nowo
regionu
prace
wychodzą
momencie
historycznych Łużyc n i e jako
turystycznego
przeszłości, d o k t ó r e j
lecz j a k o
nawiązują
egzotycz
świadka
nowe
tradycji
pokolenia.
Prace
te pomagają wypełnić l u k i w i n f o r m a c j a c h o k r a j u , któ
ry
o d około
dwóch
wieków
ściągał
wagę badaczy
z a r ó w n o łużyckich
renów.
wielu
Wśród
etnograficznych
fia
Polska",
dotycząca
prac
omawianych
czasopismach
„Przegląd
stroju
jest
niejednokrotnie
na
i
w
in.)
dokumentacja
z
zaplanowanych,
pierwszą
się d o końca. W
pro
opisu
p r z e d m i o t u , c h r o n o l o g i a i o p i s tła h i s t o r y c z n e g o ) .
Otwie
drogę
kiego
opisu
1 analizą
jak
do
dalszych
dyskusji
d l a studiów
systemów
zmienności w
pytań,
s t o s u n k u do
określoną
dokładność
ra
(typy
bieżąco
p o l s k i c h („Lud", „Etnogra
Zachodni"
bodaj
u-
j a k i z sąsiednich t e
warsztatową
wcześ
w
w czasie jest rozwój P o d h a l a ,
Krakowskiego
bogacą
łużyckie
regionu turystycznego
pozycję
literatura
bar
czy J u
Sztuki Ludowej"
zbliża
Łu
stro
gosławii.
nad ubiorem przynosi
na
—
i funkcjami
Czechosłowacji
studiów
ludowy
Atlasie
które
obrzędach i uroczystościach. P o d t y m w z g l ę d e m
dziej
że
ce
znajdujemy
okolicznościami
naszych
późniejsze b o r t y a k s a m i t n e p r z y p o m i n a j ą c e
k u r p i o w s k i e , n i e weszły
nie
której w y k o n a n i e
ich warstwie
płachty
bogaty,
wielu
Strój
w
regionach,
stroju
s ł o w i a ń s k i e j i różnych, późniejszych z w i ą z k ó w Ł u ż y c
wschodnią
tych
do
się w t r o p i e n i e p o w i ą z a ń i o d
ubioru w
(np. nie n o t u j e m y
w
Jed
się,
u nas n a j s t a r s z e
kulturze i o
1948 i t a m c y t o w a n a
n i e j s z a ) n i e zapuszczają
Aka
dokumen
i wypełnienie w t y m zakresie
giną
Nawet
tak
nego
Autorzy
plam
o ży
tradycji
turze
tworzenia
sto
w i ę c e j białych
n a m dotąd
strojów
żałobnych).
w
one również i regiony
w c z e ś n i e j niźli n a Ł u ż y c a c h
chy
pozostawia
go,
wiek)
Stro
(biorąc p o d u w a g ę
ży
ludowym
za
Polskich
0 sztuce Łużyczan, rozwój o r n a m e n t y k i s t r o j u
kostiumów
zaj
dokumentację
Ludowych
m a p i e k r a j u . Obejmują
wej
w
Tymi
nie
prac. P e w n e w n i o s k i m o
porównując
Strojów
łem
we
kobiecych.
wpływów,
o s t r o j a c h łużyckich
r e g i o n u , lecz r ó w n i e ż
wadzają
łączy
czepków
Ludowych.
Atlas
a u n i f o r m e m m i e j s k i m t e g o czasu. Są o n e d o b r y m ź r ó d
dla
(a t a k ż e z W i e l k o p o l s k ą )
chronologii
sami,
na
Nie
ro
okresu
od X V I po X I X i X X
i kwestią
wełnia
haftach
i in. Z terenem
tiulowych
wyciągnąć
jów
papieru.
są t o i l u s t r a c j e czarno-białe, r z a d z i e j
fabrycznych
można
płóciennej,
chust
w a r t ą w t y c h p r a c a c h choćby z Atlasem
na
P o z o s t a ł e r o z d z i a ł y przynoszą c h a r a k t e r y s t y k ę
cji
żemy
terenami
in.)
kraciastych),
mują się a u t o r z y o m a w i a n y c h
męs
omawiającego
fragmenty
powiązaniami
i
sposobie noszenia
Europą zachodnią
bogactwo
dalszymi
p o n c h o , w odzieży
(zwłaszcza
c h u s t a c h , wstążkach
ubiorów
męskie
n a płótnie, w
z
Czechosłowacji
kroju
nasobnych
charakter
miejskich te
stroje
drukach
nych
Analogie
(Polski,
n a d przydatnością
n a d historią
kultury,
zarówno
kultury
w
ta
ludowej
i c h trwałości
czasie.
Anna
Kutrzeba-Pojnarowa
J e s z c z e o r z e m i o ś l e a r t y s t y c z n y m na p o l s k i m Spiszu ( n a m a r g i n e s i e a r t y k u ł u T . M . T R A J D O S A
Coraz
cyjnej
Ten
większym
zainteresowaniem
k u l t u r y l u d o w e j zaczyna
Sztuka
Ludowa",
badaczy
trady
ceramiki
Spisz.
dokładniej
z ra
zdobnictwem
cieszyć się p o l s k i
niewielki pod względem powierzchni
cji swej bogatej
torycznej
w
a także d ł u g o t r w a ł e j
pozostał n i e m a l
d o dziś
Genetyczna
szeroko
znaczące w y d a r z e n i a
żywym
kultury,
jako
terenu
badań,
obok
na
w
pogra
XVII
piero w
I I poł. X V I I I w . W t e d y
tematykę
spiską,
zdają
domokrążni
handlarze
regionu. Do prac
tego
krosnach
do
Polski
i
obrazy
na
szkle,
zaliczyć t r z e b a
artykuł Т. M . T r a j d o s a ,
rzemiosł
artystycznych
Przeszłość
na polskim
Spi
w
na p o l s k i m Spiszu doszukuje
w . Szklarstwo- rozwinęło
podejmujący
typu
pobliżu
szkle .
h u t szkła
Najbardziej
6
pewne,
aż
że
spiskich,
są
terenie polskiego
Bazę źródłową artykułu
siedztwie
m e t r y k i kościelne
o d północy,
czając
możliwość
Badaniom
od
8
w
nich
sał a u t o r n i e z w y k ł ą w r ę c z
nia
o
po
„etnicznej
t y p y zajęć
znaczenia
nazwisk
użyteczność:
rodzaju
-demograficznych,
źródeł
mieszczenia
ludności
przyniosło
gierskie,
z
połowy
szego
dla
rządzania
jako
pochodzących
wy
najdalej
W
cza
do c z y n i e n i a
z nie
e t n i c z n y m ludnością,
Metryki
n i e wniosą
nie pozwala
sprostowania
błędnych
tu
lub
uściślenia.
Przyczyną
jest
krytycznie w
oznaczać
musi
przyjęcie
terenie
fragmencie
analogii
u s t a l e n i a m i J . S.
spiskiej",
nie
Krzysikowie,
Szkoda,
z
że
co
się
polskiego
Spiszą
odnajdujemy
Sołtysowie
o
hipoteza
XVII
miejscowego
g l i n y , co
warsztatów
kościołów.
Malar
mo
w a n i e na desce obce jest raczej
Podobnie
jest
pisał a u t o r o s o b o m ,
tym
właśnie
„Tkacz".
wiej
przy
W
w
metrykach pod
t r a d y c j i spiskiej
tkactwo
określane b y ł o z a w s z e t e r m i n e m , „ k n o p s t w o " , a t r u d n i ą
się
n i m nazywany
głównie
panuje
M.
domeną
był
określeń
wełnianą
w
lnianej
części
odzieży.
należy,
kolorze
(rzadko
na
że:
wbrew
Spiszu
Prawdziwe
u
stwierdzić
Ponadto,
1 0
tkactwo
mężczyzn .
wśród
osnowie
„knop" .
Trajdosa,
szczegóły,
tkaniną
o
Т.
było
zamieszanie
N i e wdając
się
nie
jest
kanajas
czerwonym,
a
pasiakiem
bawełnianej), t k a n y m
wąt
k i e m b a w e ł n i a n y m b i a ł y m , t w o r z ą c y m tło i
większość
nich
z którego
skomponowane
są d e k o r a c y j n e
pasy .
Wzór
należą:
„kartonek"
i „farbanek"
nie powstaje
procesie
tka
z
czerwonym,
l s
w
(nie Sołtysikowie!).
n i a ; są t o spódnice s z y t e z s a m o d z i a ł o w e g o płótna, b a r
swego
wione
na kolor
nym
wzorem,
żywa
i specyficzna
właśnie
omówień .
stanowiska
przydomków
w
granatowy
tzw.
kała
się l i c z n y c h
centrum malarstwa i
pod
i l . 36 i
prawdziwa,
od tego
w
i p o k r y t e ręcznie
modrotlać.
Błędne
mówić
o
drukowa
interesująca,
d l a Spiszą
1 3
37. T r u d n o
Ta
technika
są t a k ż e
„swetrze
wciąż
docze
podpisy
góralskim
każdej
stroju
t r y b s k i e g o " , gdyż w
t r a d y c y j n y m stroju
spiskim
warszta
sweter
n i e w y s t ę p u j e , a w s p ó ł c z e ś n i e można go
spotkać
drugiego.
także n a P o d h a l u , O r a w i e i w G o r c a c h . N i e i s t n i e j e o d
„w
X I X w.
uniemożliwia
Omawiane
Całość
na p o l s k i m Spiszu
które w y s t ę p u j ą
nazwiskiem.
t o 14
a
naj
Malo
kulturze wiejskiej. A r
z nazwiskiem
p r o d u k c j i włókienniczej
stanem
tyl
cechowym.
w przypadku garncarstwa.
w
nie
rzemieślniczym,
g u m e n t n a z w i s k a „ M a l a r z " m a t u tę samą w a r t o ś ć , j a k
można
b r a k jest pokładów
definitywnie
garncarstwa.
nazwis
3
ty: malarski i garncarski". Zacznijmy
powiedniej
nie
góralskiej .
była
stanowiłoby
Otóż n a c a ł y m p o l s k i m S p i s z u
wnętrza
procentu-ludności
roli
ludności
między
że
rozrodzonych
n i e skonfrontował
wspomniana
domniemanych
zdobiły
środowiskom
cy
nazwiska
wsiach
najbardziej
nazwisk
pochodzące
obrazy
twierdzeniu
zawód. W
g a r n c a r s t w a , gdyż, j a k pisze Т. M . T r a j d o s ,
wiosce
malarsikich
większości
ze
J . Zborowskiego
by
autora
B y s t r o n i a , niż
tekście
w
wymagają
się
dziś z n a c z n e g o
Bizubowie,
kształtowaniu
Gdyby
w
sze
gdyż
doszukać
omawianych
Do
autor
uwagami
wsi
„do
ale w
występuje.
hipotezy,
łatwiej
f a k t y c z n y m *. W y m i e n i o n e
n i e stanowią
przez
zawsze w y k o n y w a n y
ją
z
M . Trajdosa,
informacje
tywującym
ko
z
niczego
na przeprowadzenie
Т.
można
sformułowań
sprawdzonej
ko
ź r ó d ł o w y c h . W ą t p l i w e j e s t też
bardzo,
skiej
znaleźć
idącym, uogólnieniem, * n i e m a
jącym s o l i d n y c h podstaw
częściej
pod względem
akapicie
i l . 5), l e c z
wsi warsztatu malar
pierwotności
1
z poglądami
do n i e j
spo
starsze
mianowicie,
charakterystyki etnicznej .
miejsca
wizerunki
s t w o tego r o d z a j u właściwe jest dużym ośrodkom,
i
polemiki
jest
wtórnej
każdej
drukarni
najistotniej
istotnego.
ce
il. 6 i
wie
drzeworytów
sporadycznego
oparciu o
o
malarstwem
rozwiązać
w . , n i e można
przyznaje.
urzę
podstawie
problemu,
autor
każdym
podobieństwo
zbyt daleko
jednorodną
Brak
często w
skiego
sach n o w o ż y t n y c h n a t o m i a s t , m a m y
rokiej
(np.
kopii,
wę
sam
słowackim
wykluczyć
dala
argumentu
słowackich
można
a wpływy
mal
ważkiego
ze
Dopusz
ze
Nie
9
rezultatów,
jego
szkła.
malarskich z
pochodzących
Spiszą
osadnictwa
huty
ośrodków
miedziorytów,
spodziewanych
XVII
Na
są
postaci
o istnieniu w
kościelnych,
Tatr.
bezpośrednim
w
twierdzenie
metryk
strony
jego
pierwowzory
prze
Na
wsiach
przypadkach
d l a Spiszą
roli.
prawie
we
odnajdywane
na szkle. D l a o b r a z ó w z t e r e n u Spiszą u s t a l o n o w
nie
większej
specjalnych
Jest
lu
XVII
dowego, n i e odegrały
w
Zamagurza"
(Lewocza) .
języka
obrazy
umniejszając
i
tego
skąd
7
formalnym
koniec
wprowadzeniem
na
Gemer,
pominąć
józefińskie
o
malarstwa
n i e istniały
osadnictwo
poza
mienionych
pokrewieństwie
przy
pod
można
do
zaczęły
ośrodki
Siedmiogrodu .
rozwoju
się a u t o r
ośrodek w
roznosili
wiek
Późniejsze
się
nie
statystyczno-
odrzucić
zakończyły
hut ,
trzeba
d l a badań
zdecydowanie
przypi
wnioskowa
ludności. N i e
p i s y w a n ą i m uniwersalność. Z a s a d n i c z e
wieku.
od
s t r u k t u r z e nowożytnego
i specjalizacji
tego
parafian
był
Spiszą, a n i w
c z t e r e c h , spośród j e d e n a s t u istniejących p a r a f i i s p i s k i c h .
zawartych
Sło
na Słowacji
też p o w s t a w a ć
pierwsze
znany
się
i m p o r t a m i z południowej
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1978, n r 2.
stanowią
do ce
zachodniej
P o d o b n i e r z e c z się m a z m a l a r s t w e m n a s z k l e , k t ó
specyfiki
tego
t e nawiązują
się w
5
w
autorzy
Spiszą,
Formą,
X V I w. .
nie
sprawę
teraźniejszość
rozwijającej
trudności
sobie
szu,
od połowy
części
krańców .
4
i kolorystyką w y r o b y
habańskiej,
wacji
ze s ł o w a c k i e j
południowych
Niestety,
wszyscy
i
jego
procesów.
zachodzących
ze
z
rego początków
polskiego S p i -
też
—
składowych
położenia
stwarza
s p i s k i e j pochodzą
tam
śledzeniu
ale
ramiki
skansenem.
elementów
n i c z u e t n i c z n y m , s t a n o w i o atrakcyjności
sza-
his
izolacji komunikacyjnej,
różnorodność
rozumianej
obszar,
przeszłości
„Polska
1 9 7 8 , nr 2 ) .
artykule
od
miana
bukowińska
rozwój
nia
trzy
odmiany:
okazy
I I . 37 p r z e d s t a w i a
stroju
spiskiego.
kacwińską,
E. S t a r e k
trybską
i
o d m i a n ę trybską, o b e c n i e
wyróż
jurgowską .
1 4
najbardziej
123
1
ekspansywną.
Generalnie
mieszkańcom
polskiego
cjalizowanych
(poza
ze
stopniem
wościami
surowcowymi
podstawowych
były
rozwoju
polskim
tak
wyspe
rzemiosł,
jest
Spiszu
możli
nie wspomina
rzemiosłach,
j a k o najdostępniejszy
z ważniejszych
(bednarstwo,
przypisywanie
gospodarczego i
terenu. Autor
się o d r e w n o ,
jednym
czego
na
biorąc,
znajomości
włókienniczymi)
sprzeczne
opierając
rzecz
Spiszą
źródeł
które
surowiec,
dochodu
kołodziejstwo,
o
pozarolni-
stolarstwo,
wyrób
gontów) .
trzeba
uchybień
pierwszej
określenie:
charakterem
mówić
ników
jako
literaturze
również
skąd
o kolonistach
na
zaczerpnął
Spiszu.
znajduje
się w
W
Т. M . T r a j d o s
ności
polskiego
miały z n i k o m e
moje
terystyczne
tronat
Spiszą
zakresie
w
w
i
konwencjonalnie,
Spiskiej
budzi
„polski
stosuje
mimo
Podhalan,
odznacza
się
t y m , pa
Łapsz
Czechów
Niżnych
i
Słowa
j a k p i s z e Т.
M.
Traj
a u t o r y t a t y w n e stwierdzenie,
że
„po
nikt
nie
—
KW)
jakimkolwiek
Proponuję
Poza
z
w
Kacwinie
zamiłowaniem
artystycz
a u t o r o w i dokładne obejrzenie
zagrodach.
T o , co w
obrazach
określa
jako
istocie
pełną, n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n ą
artykułach
noramą
Tatr
Walki
z Kaewina.
i
starsze
szych
lud
Gomibosa,
Lewoczy
cen
Bielskich
i
części
Przedstawienia
panoramy
Nie
„schematyczny
wrót
zaliczam
Reasumując
t e przywodzą
Do
19
dwukrotne
rzeźbiarza
z
pejzaż
tatrzański",
Wysokich,
tatrzańskie .
pa
widzianych
n a myśl
usterek
zniekształcenie
naj
drobniej
nazwiska
A.
Jurgowa .
i 0
trzeba
raz
jeszcze z całą stanowczością konieczność k r y t y c z n e j
ana
lizy
Nie
źródeł
powyższe
i takiegoż
sprawdzania
ich w
stosowanie
określeń
wymogu, przy b r a k u oparcia w literaturze, prowadzi
Współcześnie,
niejako
wniosków
termin w
podstawowego
niezgodnych
z badaną
w
terenie.
przestrzeganie
się p i e r w s z y
tego
u w a g i , podkreślić
autora,
i słowackiej, d r u g i , p o p r a w n i e j s z y ,
w
J . Wodziaka
jest w
re
fol
charak
wyjaśnień
zamienne
Spisz".
Kulturalne
cechy
autor
targów. D l a
Kieżmarku
też
etnicznego.
„Kurasówka"
n i m (J. W o d z i a k i e m
kacwińskich
Starej Wsi.
terminologii,
zastrzeżenia
t u r z e czeskiej
targi
za
pogranicza
zespołem
n i e Związek
nym".
i n n y m t o m i e , niż p o
miejscach
l s
określnika, g d y ż
samoistnym, wykazuje
Towarzystwo
Spi
1 я
z n a c z e n i e w o b e c i s t n i e n i a bliższego
handlowego
„Zamagurze"
o
dla
nad
ter
(konsekwencji
kolo
o
( „ L u d " , t . 44, 1959, s. 118—129).
jest też w z m i a n k a
W
z pierwszego
osad
Flandrię .
informację
cytowanych
całkiem
ścisła
trum
można
Szokuje
n i e znalazłem j e j , a a r t y k u ł M . G o t k i e w i c z a ,
daje
zrezygnować
k l o r s p i s k i będąc
dos .
należy
inny zagadkowy
s p i s k i " . B e z żadnych
z
na
ahistorycz-
folklor
niezgodne
frankońskich
kategoria
Tym
„polski
a
j e s t sięgniecie d o p r a s i e d z i b
autor
Mazurów
ligijne...,
min:
się też
z b y t lotne t u pióro a u t o
r a . D r u g a część a r t y k u ł u p r z y n o s i
ków,
stosuje
przedstawia
n y m t w o r e m obciążyć w y p a d a
też
przedmiotu
z X I I — X I I I w., to wymienić
wiem,
niach
W
spiscy",
wyraźnie
dygnitarzy-fachowców".
zaliczyć
artykułu
a d e k w a t n y t e r m i n : górale spiscy. T r u d
s z u . Jeżeli k o n i e c z n e
Nie
części
„Polacy
etnosu.
się p o w s z e c h n i e
no
Niezbyt
1 7
„wioskowych
sprawuje
1 5
Do
skiej
pracy
badawczej
do
rzeczywistością.
litera
w
Krzysztof
pol
Woźniak
P R Z Y P I S Y
Z a g a d n i e n i e t o doczekało się w i e l k i e j ilości o p r a
cowań: węgierskich, czeskich, n i e m i e c k i c h ; z p o l s k i c h
w y m i e n i ć n a l e ż y : E . J a n o t a , Zapiski
o zaludnieniu
do
lin Dunajca
i Popradu
na Spiszu,
„Rocznik
Towarzy
stwa Naukowego Krakowskiego",
1864, s. 80—168; K .
K r o t o s k i , Stosunki
etnograficzne
na
Spiszu,
Kraków
1908; S. Z a c h o r o w s k i , Węgierskie
i polskie
osadnictwo
Spiszą do połowy XIV w., K r a k ó w 1909; Т. E. M o d e l s k i ,
Spory
o południowe
granice
diecezji
krakowskiej
od
strony
Spiszą ( X I I I — X V I I w . ) , Z a k o p a n e 1928; W . S e m
k o w i c z , Granica
polsko-węgierska
w oświetleniu
histo
rycznym,
K r a k ó w 1930; J . R a d z i s z e w s k a , S t u d i a z dzie
jów ustroju
Spiszą, K a t o w i c e 1969.
1
J . S. B y s t r o ń , Kultura
ludowa,
W a r s z a w a 1936,
s. 31 i n a s t .
J . Z b o r o w s k i , Materiały
etnograficzne
z
góral
szczyzny
( w : ) T e n ż e , Pisma
podhalańskie,
t . 2, K r a k ó w
1972, s. 3 9 0 - ^ 0 9 .
Ceskoslovenska
vlastiveda.
Т . 3. Lidova
kultura.
R e d . A n d r e j M e l i c h e r ć i k , R r a h a 1968, s. 426.
H . L a n d s f e l d , Habanske
pamatky,
Strażnice 1970,
s. 5 — 6 ; J . G r a b o w s k i , Sztuka
ludowa,
W a r s z a w a 1977,
s. 241—242; T e n ż e , Sztuka
ludowa
w Europie,
Warsza
w a 1978, s. 193—194;
Ceskoslovenska
vlastiveda...,
s.
456—457.
Ceskoslovenska
vlastiveda...,
s. 458—460. S z k l a r s t w o musiało być jeszcze w ó w c z a s nieczęstą u m i e j ę t n o
ścią, s k o r o w w y k a z i e z a w o d ó w m i e s z k a ń c ó w 16 m i a s t
s p i s k i c h z 1758 r . f i g u r u j e t y l k o 6 s z k l a r z y , a n p . z ł o t
n i k ó w 10 ( J . R a d z i s z e w s k a , o p . o i t . , t a b e l a p o s. 140).
K . S t e c k i , Ludowe
obrazy
na szkle
z okolic
pod
tatrzańskich,
„ R o c z n i k P o d h a l a ń s k i " , 1914/1921, s. 207;
Ceskoslovenska
vlastiveda...,
s. 458—460.
2
3
4
5
6
7
H . P i e ń k o w s k a , Podtatrzańskie
obrazy
na
szkle,
K r a k ó w — Z a k o p a n e 1961, s. 22.
Ceskoslovenska
vlastiveda...,
s. 460.
J . Stokłosa, T k a c f t o o l u d o w e w Gruszowcu
i
Jur
gowie w 1909 г., K r a k ó w 1920, s. 24, 38.
I b i d e m , s. 1, 4 — 5 .
M . W o l e ń s k a , Wystawa
sztuki
ludowej
zamiesz
kałych w Polsce
Białorusinów,
Litwinów,
Rosjan,
Sło
waków, Ukraińców,
Żydów, K r a k ó w 1960, s. 2 1 — 2 2 ; Ces
koslovenska
vlastiveda...,
s. 74.
J . V y d r a , Ludova
modrotlać
na Slovensku,
Tvar
1954; Ceskoslovenska
vlastiveda...,
s. 506—508; E. S t a r e k ,
S t r ó j spiski
( w : ) Atlas
polskich
strojów
ludowych,
cz.
V , z. 15, P o z n a ń 1954, s. 36.
E . S t a r e k , o p . c i t . , s. 76.
E . K r a s i ń s k a , Gospodarka
pasterska
na
polskim
Spiszu
w drugiej
połowie
XIX i w XX wieku,
„Rocznik
M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , t . 3, 1968, s. 124;
i n f o r m a c j a o p a r t a n a materiałach z badań t e r e n o w y c h
K a t e d r y E t n o g r a f i i Słowian U J .
J . R a d z i s z e w s k a , o p . c i t . , s. 8 2 — 8 3 ; K . K r o t o s k i ,
o p . c i t . , s. 8 — 1 0 ; E . S c h w a r z , Die Herkunft
der
Siebenbtirger
und Zipser-Sachsen,
M u n c h e n 1957, m a p a n a
s. 155.
8
9
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
1 5
16
Zamagurie.
Narodopisna
monografia
J a n P o d o l a k , K o ś i c e 1972, s. 11.
oblasti.
M . P o k r o p e k , A t l a s sztuki
W a r s z a w a 1978, s. 223.
i folkloru
17
1 8
Polsce,
J . Szaflarski,
160, 214.
M . Pokropek,
ludowej
1 9
Poznanie
Tatr,
2 0
o p . c i t . , s. 113.
Warszawa
Red.
w
1972, s.
SPHOSTOWANIE
W a r t y k u l e T a d e u s z a M . T r a j d o s a K o ś c i ó ł го Czarnej
Górze ( „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a "
ofiarodawcy
parceli, n a której postawiono
kościół, w i n n o b r z m i e ć : S e b a s t i a n
Korkosz.
omyłkę.
124
n r 2, 1978) n a z w i s k o
A u t o r przeprasza
za