http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3281.pdf
Media
Part of Wozy cygańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2
- extracted text
-
I
ttt
prntwrs
óttfioc
jmrbml•*'A^v*""*
tj/eim
LotwJuehmj
i»
rsm łjiie
'W:::;."
i . . ? der
/.
f(hotо
/
'
Jxthms
Z' '
П. 1. W ę d r u j ą c a
g r u p a C y g a n ó w , r y c i n a z I . poł. X V I I
w.
Lech Mróz
W O Z Y CYGAŃSKIE
Temat
Cyganów
Sztuki
Ludowej"
wtedy
gdy
stanowiły
nymi
Cyganie
częsty
się
nikt
1
jeszcze
widok,
z
w
prasie,
łamach
„Polskiej
Tak
się
złożyło,
wędrowali,
a
ich
poza
że
tabory
historyczno-etnograficz-
i językoznawczymi
etnografów
kulturą. P o j a w i a ł y
na
raz pierwszy.
pracami J. Ficowskiego
bożniaka
kuły
pojawia
po
nie
interesował
zjawiska
ujemne.
strony
etnografów,
powierzchowne,
Brak
zajmujących
się
W
wielu
badań
specjalne
i n s t y t u c j e , u nas o g r a n i c z o n o
się d o
działań,
mających
na
celu
przełamanie
ich
osiedlenie
grup
cygańskich
w
się
ośrodkach
ich
Cyganami
kulturą
dla
Cyganów
kulturowej,
wyolbrzymiające
zainteresowania
zawiłości i c h k u l t u r y , f i l o z o f i i życia, upodobań i a m
T. Po-
się o n i c h , o d c z a s u d o c z a s u , a r t y
ale
w
bicji.
ze
ludową
malnego
życia
mijającej
nymi
związki
grupami
I c h wewnętrzna
dążenia
konfliktów
z ludnością
ale i państw.
Odrębność
języ
się grupą t a k t r w a ł ą , że można
by
k o w a pozwalała i m n a p o r o z u m i e w a n i e
się między
sobą
zainteresowanie
nimi
odłożyć n a
i
ustalanie t a k t y k i
k o n t r o l i , przekraczając
działań
s t o s u n k u do
paszport,
(pasterską
Cyganie
umiejętność
byli
—
w
Mongolii,
zapewne
i c h zrozumieć
ale
i
plemienne
n i e dość
opisać
—
atrakcyjni,
niepotrzebny
konieczna
znajomość
języka,
przełamania
nieufności
i
wejścia
był
obyczaju,
w
ich
niały t e g o t e m a t u . I m p u l s d o badań n i e w y s z e d ł też
organów
Cyganów
w
braniając
a d m i n i s t r a c j i , które r o z w i ą z y w a ł y
w
sposób
ze
pro
i n s t r u m e n t a l n y , n i e wchodząc
obecności
nie-Cyganów.
i m wędrowania
jąc o m o ż l i w i e szybką
przedstawicieli
Wszystko
Cyganów
tyl
to
powodo
podjęto,
zwłaszcza
z t a b o r a m i , osiedlając
i c h integrację
i
dba
z miejscową
lud
nością.
Dopiero
P l a n y b a d a w c z e instytutów n a u k o w y c h n i e u w z g l ę d
strony
że
w
nie
w o k r e s i e p o w o j e n n y m , szereg r a d y k a l n y c h k r o k ó w , z a
środowisko.
blem
do
Koczując,
województw
ogóle
to, a b y
i władzami.
się w s z e l k i e j
wało,
Afryce)
prowadziły
ko granice
władz, 1 w
po
spoistość,
i sposób z a c h o w a n i a
o k r e s późniejszy. Z k o l e i d l a e t n o g r a f ó w badających o d
w
w
odrębność
politycznej.
ległe
kultury
budzili
ale i
wymykali
Zresztą C y g a n i e
społecz
społeczności. C y g a n i e
a d m i n i s t r a c j i n i e t y l k o u nas
i
nor
od
j a k sądzono —
różnymi
tok
w swej
i narodowościowymi.
rębności w y d a w a l i
ło —
pomiędzy
po
ich w
tacji
częstych
badawczej,
i włączenie
odrębności
miastach
czy o r i e n
jętej
i
miejscowej
powołano
i n n y c h państwach, niezależnie o d i c h u s t r o j u
kulturowa,
dokumentacyjnej
przemysłowych
zresztą n i e p o k ó j
k r a j u , wynikał z koncentracji u w a g i na t r a d y c y j n i e po
problematyce
i n n y c h państwach
kilka
l a t t e m u zaczęto
wać poważniej
Cyganami.
ka
z racji
etnografów,
współczesnych
nie
kilkunastu
ciągu
ze
środowis
zainteresowań n a s t a w i o n y c h na
poszukiwanie
w
się u nas i n t e r e s o
I m p u l s wyszedł
„starożytności" .
lat stali
2
się
już
taką
A
Cyga
właśnie
77
I I . 2. W drodze,
d r z e w o r y t , 1861 г. I I . 3. C y g a n i e n i e m i e c c y z c z t e r o k o ł o w y m w ó z k i e m
ciągniętym
r y ć . z 1884 г. I I . 4, 5. C y g a n i e rumuńscy. R y c . z końca X I X w .
przez
ludzi,
7.9
„starożytnością".
Od
mniej
więcej
15 l a t n i e
wędrują
już, p r z y m u s o w o i z d u ż y m t r u d e m o s i e d l e n i . Czas, j a k i
minął, w p r o w a d z i ł
i
kulturze,
że
przez
badaczy
całości
i
które
jej
t a k zasadnicze
wreszcie
badaczy
rekonstrukcja —
I
doszło
zmiany
w
możliwa
tak lubiana
czyli
nie wiedzieć,
do
takiej
interpretowanie
elementów,
świadomie
sytuacji.
Niekiedy
zbiegło
zabiegi
czy
nie
Zainteresowanie
zastąpić
odpowiednim
się z „ a g o n i ą k u l t u r o w ą "
badaczy
tych
i najzręczniejsze
wiadomości,
czasie z e b r a n e .
które
czątku X X
i c h życiu
C y g a n a m i zbiegło się z o k r e s e m r o z b i c i a i d e -
kulturacji,
mogą
się
f u n k c j o n o w a n i a na podstawie
przetrwały.
świadomie
stała
inspirującego
Cyganów .
3
hipotezy
nie
zostały
D l a rozwinięcia
Skomplikowanym
i
analizy
informacji
i
z t e g o p o w o d u , że
w
wiele
cze
l a t a c h , n i e jest
przez f a k t
także
bez
osiedlenia, wejścia
znaczenia,
że
Cyganie
w stałe i częste k o n t a k t y
W
jest
i kultury.
już w z g l ę d ó w
i po
jest
próba
opisania
Nie tylko dlate
brak
t a była
dostatecznych
jeszcze ż y w a , a l e
t o społeczność
p r z y s z l i do E u r o p y
trakcie wędrówek
cech
trudno
nich
życia
o dawnej h i
przed
kilkoma
się ze społecznościami często z g r u n t u
mi.
dziej
XIX
wie
i o d t e g o c z a s u p r z e m i e r z a l i różne k r a j e , k o n t a k
tując
s o w a ń C y g a n a m i , d l a ilości p r a c , j a k i e p o w s t a ł y w o s t a t
i grafików
zagadnieniem
z lat, gdy kultura
storii. Cyganie
kami
malarzy
cygańskiego
go, że z o m ó w i o n y c h
nie
zaintere
artystów
w.
jest
obcych
dziś
swej
po
dawnej
wydobyć
spod
własne, a u t e n t y c z n e
jeden
czynnik
Na
i
odmienny
przejęli
kulturze,
oni tak
że
zapożyczeń
elementy.
istotny
świadomości Cyganów.
Europie
ogromnie
te
najbar
Jest wreszcie
mający
swoje
podstawie
jesz
odbicie
różnych
w
obserwa
z n i e - C y g a n a m i , s t a l i się b a r d z i e j dostępni d l a b a d a c z y ,
c j i niecygańskie otoczenie
stracili
gana. Ukształtowanie stereotypu prowadziło n i e k i e d y do
że
po
części
swoją
jeszcze
jeden
czynnik
Cyganami.
prace
Znaczna
dawną
część
nad Cyganami
hermetyczność.
wpłynął
osób
to ludzie
na
Myślę,
zainteresowanie
narzucania
„cygańskości" s a m y m C y g a n o m .
prowadzących
obecnie
nie
szukać
młodzi,
już
gańskich
którzy
nie
trzeba
wyraźnie
daleko.
np. w
się k o b i e t — a l e b a r d z o
nawet
jeśli
straszono
— n i e mają
niechęci
do n i c h .
ich w
wszczepionej
Stereotypy
dzieciństwie
przez starsze
i sądy
Cyga
pokolenie
o Cyganach
prze
konieczny
waż
do
jednak w
czymś o c z y w i s t y m i
obowiązującym,
wróżki
społeczeństwa
zachowały
więc, dopasowując
nadal
swą
trwałość.
i
jest
ten stanowi wprowadzenie
zarazem
zapowiedzią
dalszych
które ukażą się w „ P o l s k i e j
cie
charakter
pisma
do
o
Cyganach,
Sztuce L u d o w e j " .
Oczywiś
określa
rodzaj
prac
zagadnienia
tematyki i
dobór
autorów. P r z e w i d u j e
się w i ę c p u b l i k a c j e m . i n . n a t e m a t
strojów
(a
cygańskich
wrażliwości
typologii
sztuce
80
obrębie
powinny
wyglądać
w
estetycznej,
wozów,
ludowej
a
raczej
sposobu
ubierania
w y s t r o j u wnętrz
także
i folklorze
omówienie
oraz
roli
Cyganów
się),
mieszkalnych,
Cyganów
jako
w
motywu
jak
i c h niecygańskie
cy
w
ubierania
społeczności.
pewien
się d o w y m a g a ń
C y g a n k i , które p r y w a t n i e i w
Artykuł
sposobie
świadomości n i e - C y g a n ó w
stały b y ć d l a n i c h
ogółu
zachowawcza
często n i e j e s t t o już w a r u n e k
istnienia w
choć
wśród
—
Przykładów
społecznościach
kultury
rzy
—
w
tendencja
wielu
elementach
Jest
widoczna
w i d z i e l i bądź n i e pamiętają w ę d r u j ą c y c h t a b o r ó w i k t ó
nami
tworzyło sobie w i z e r u n e k C y
określony
to
znaczy
się t a k , j a k w i n n a b y ć
wróżka
u b r a n a . Jeszcze b a r d z i e j
jest t o w i d o c z n e
Stroje
czy
których
używają
t e są najczęściej
stylu narzuconego
w i e k u , a ponieważ
romanse
winny
w
w przypadku
zespoły
cygańskie.
wynikiem pewnych
zapożyczeń
zespołom c y g a ń s k i m w
ubiegłym
świadomości
cygańskie
(także e l e m e n t
być
estradowe
„pracy",
te
podobnie
idąc w r ó ż y ć , o d z i e w a j ą
strojów,
do
sposób,
klientów, n a w e t
d o m u noszą się
sąsiadki,
Ponie
n p . cygańskie
prezentowane
obcy
potocznej
tradycyjnej kulturze) po
przez
osoby
mające
wygląd
81
zgodny
ze s t e r e o t y p e m ,
romantyczny
już n a p o t r z e b y
Oczywiście
runek
stąd i d z i s i a j z a c h o w u j e
typ ubioru,
muzyki
—
się t e n
i
gestu
wyraźnie
rozumieć
przez
t o , że
wize
cygańskiej
tradycji.
Nie
odbiorców.
n i e należy
t e n jest z g r u n t u
obcy
zależnie o d z m i a n , j a k i e zachodziły, i o d k r a j u
kania,
wiele
cech
cygańskiej
odrębności
daje
r a ź n i e z a o b s e r w o w a ć . Z a l i c z y ć d o n i c h można
do
stosowania
w
ubiorze
barw
zamiesz
żywych,
się
wy
skłonność
często
wręcz
j a s k r a w y c h . T e u p o d o b a n i a , o d m i e n n e o d niecygańskich,
„gadźowsikich",
wnętrza
w
uwidaczniały
cygańskich
wozów
się
także
czy —
w
dekoracji
później —
mieszkań
d o m a c h . Sposób życia, j a k i d o czasu
wadziła
znaczna
rami, zmiana
wozach,
część
miejsca
ogniska,
Cyganów
—
osiedlenia
wędrowanie
postoju, noclegi w
wróżenie
cygańskich
namiotach lub
kobiet
nych wsiach l u b miastach, muzykowanie
niewątpliwy t a l e n t muzyczny,
pro
tabo
w
mija
mężczyzn i i c h
h a n d e l końmi, k o t l a r s t w o ,
w s z y s t k o t o stanowiło s p e c y f i k ę C y g a n ó w , w y r a ź n i e i c h
różniąc o d n i e c y g a ń s k i e j społeczności. O p a r c i e s ą d ó w n a
t a k i m właśnie zewnętrznym obrazie, p r z y
readiów
nieznajomości
życia
Cyganów,
doprowadziło
właśnie
do
kształtowania
stereotypu
Cygana.
był
to
zresztą
o dwóch
prze
Nie
o b r a z j e d n o l i t y , należałoby m ó w i ć r a c z e j
u-
c i w s t a w n y c h sobie s t e r e o t y p a c h . T a k więc s t e r e o t y p n e
gatywny,
obejmował
przywiązania
domostwa,
takie
cechy
d o stałego m i e j s c a
zasobności
w
sprzęty,
pracy
wykonywanej
przede
wszystkim niezajmowanie
zabawna
przez
ujemne
jak:
pobytu, brak
brak
znaczną
zamiłowania
część
ludności,
r z e c z — t e s a m e c e c h y , lecz o c e n i a n e
ludzi
rzy.
co
To
ze
środowisk
twórczych,
dla przedstawicieli
do
a
się r o l n i c t w e m . A l e —
d a t n i e , z ł o ż y ł y się w X I X w . n a o b r a z C y g a n a
domości
brak
trwałego
znacznej
jako do
w
świa
pisarzy,
mala
części
społecz-
П. 9. Т у р w o z ó w u ż y w a n y w z a c h o d n i e j i ś r o d k o w e j E u r o p i e w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m . I I . 10. W o z y C y g a
n ó w n i e m i e c k i c h . I I . 11. O b o z o w i s k o C y g a n ó w - k o s z y k a r z y . I I . 12. O z d o b n y w ó z C y g a n ó w z A m e r y k i P ó ł n o c n e j .
I I . 13. O b ó z C y g a n ó w p r z y szosie K r o s n o — J a s ł o , 1959 r .
ności było c e c h a m i n e g a t y w n y m i , d l a b o h e m y
nej
stanowiło
element
najcenniejszy,
resujący w e g z y s t e n c j i
skrępowanie
uwidacznia
reotypu
istniejącego
małych
przekazach,
ze s t e r e o t y p e m ,
nych, w
i
warte
cześnie
i konieczność
i
elementów
posiadania
życie
w
środków
czasie
t o n i e w s z y s t k i c h , ale z n a c z n e j
Nie
m a wystarczająco
Indii
przez
przodków
przekazy,
zwłaszcza
Europie
jedynie
Dopiero
od X V w . i n f o r m a c j e
niejsze
i można
Iberyj
S e r b i i *. B a r d z o często są w z m i a n k i o k o n i a c h w
na
ła
jedno
ko
umożliwia
(doty
większości).
migracji
opuszczenia
przez
n a Bałkanach
ich w
było
się i c h w E u r o p i e .
dotyczące
pozwalają
wojnie)
i półwyspie
również
itp. —
jasnych informacji historycz
Cyganów,
po o s t a t n i e j
występował
zapis
wędrówki
okresu exodusu —
nent azjatycki i pojawienia
A z j i , a do n i e d a w n a jeszcze ( n a w e t
po r a z p i e r w s z y
plastycz
a
dla ich k u l t u r y ,
się
j e s t do d z i s i a j w
mina
wyróżniają
ludności,
przewożąc
przemieszczania
wędrujących g r u p Cyganów powszechny
przekazach
ganów
w
dają,
wierzch
mo,
1417 w N i e m c z e c h ,
Francji
(w
wędrowali
do
w
się
i
końmi,
wciąż
zainteresowania
zachod
źródła
5
z
juków.
dzisiaj
środkowej
1422 w B a z y l e i , w r o k
Paryżu) . Wszystkie
oni
i do n o s z e n i a
konie
nalnego
wspo
h i s t o r y c z n y c h , d o t y c z ą c y c h p o j a w i e n i a się C y
we
że
końmi
z 1348 r. o p o j a w i e n i u
różnych k r a j a c h E u r o p y
niej — w
później
otaczającej
sposób
mó
Ludowej".
spośród
Ten
się p r z e z C y g a n ó w
bardzo i n
omówienia
osłach l u b mułach.
s k i m . O posługiwaniu
w
sztukach
dokładniejszego
n y c h , które d o t y c z y ł y b y
w
w
ste
wiejskiej
utrwalony
Są t o s p r a w y
najistotniejszych
wędrowanie
na
zestawienie
ludności
został
charakterystycznych
czowanie
czy
z
nie
tworzące
opowieściach, p r z y s ł o w i a c h
Sztuki
Cyganów
jących
który
jaki odnajdujemy
m a c h „Polskiej
Jednym
przez
świadomości
literaturze i muzyce.
teresujące
cych
w
wartości
h i s t o r i i C y g a n ó w , p o r u s z a l i się
o n i z a z w y c z a j pieszo, j e d y n i e d o b y t e k i d z i e c i
Rozbieżność t y c h d w ó c h
się w y r a ź n i e
miasteczek,
wionych
były
postać C y g a n a .
postaw
i
to
n a początku e u r o p e j s k i e j
inte
C y g a n ó w . Wolność, s w o b o d a ,
konwenansami
wyidealizowaną
artystycz
najbardziej
używając
Jak powszechnie
są
wiado
przedmiotem
profesjo
a jeszcze w
począt
kach X X w. wiele
g r u p europejskich Cyganów
wiązało
swą
handlem
ryciny
egzystencję
z XVI i XVII
z
konty
Cyganie
w
Cyganów
formacji,
końmi.
w . przedstawiają
nie wędrujących
Nieliczne
Cyganów,
po
ich pod
Zachowane
często C y g a n ó w
właś
z k o ń m i ( i l . 1).
wędrujący
z końmi
bądź
osłami
mieszkali
szałasach l u b n a m i o t a c h . J a k w y n i k a z d a w n y c h i n
pojawienia
się
na
snucie
przypuszczeń.
szedłszy d o E u r o p y n i e z n a l i jeszcze n a m i o t ó w i r o z b i
o Cyganach
stają się peł
na ich podstawie
odtworzyć
wędrówek,
rodzaj
środków
transportu,
bytowania.
Wozy
mieszkalne,
tak w
sposób
potocznej
zawartych
m.in. w
k r o n i k a c h , Cyganie
jając
obozowisko
b u d o w a l i szałasy
szlak i c h
mioty
zaczynają
się
stopniowo
rozpowszechniać
życia
nich
XV
w . Można
więc
i c h nie jest
cygańskiego
pochodzenia,
i
świado
i
dopiero
forma
od
mości zrośnięte z p o j ę c i e m życia C y g a n ó w , są w i c h k u l
stała
przejęta
turze n a b y t k i e m raczej
nych
k r a j a c h używali
w i e l e ponad sto l a t . W o z ó w używano w p r a w d z i e i wcze—
na
przyjąć,
n i e j , a l e j a k o środka t r a n s p o r t u , a n i e m i e s z k a n i a . N a j -
poszczególnych
d a w n i e j , w t r a k c i e wędrówek po A z j i
powszechnym
n o w y m , o t r a d y c j i liczącej
i Bałkanach
nie
oraz
chyba
od ludów
i liści. N a
namiotów,
to w y n i k
Wprawdzie
wśród
prz3'puszczać,
europejskich. Cyganie
odmiennych
że j e s t
krajów.
z gałęzi
przy
różnic
w
namioty
lecz
że
zo
w
róż
ale
moż
kulturze
nie
były
t y p e m d o m o s t w a d l a żadnej c h y b a ze s p o -
85
łeczności
żyjących
w
używało i c h w o j s k o ,
Europie
w
XV
czy
czasem pasterze
cy. P o d s t a w o w e t w o r z y w o
do b u d o w y
tów
płótno,
stanowiło
od
dawna
względy
praktyczne
niektóre
jednak
wędrow
i krycia
czym
namio
zdecydowały
—
łatwość
transportu i
grupy
Cyganów
(np. węgierskich
muńskich) stosowały
Wozy
o
X V I w . , ale
czy i n n i
weszły
w
także
skóry
użycie
znacznie
bądź
się o n e u C y g a n ó w p r a w d o p o d o b n i e
trwałość;
płaty
później.
dopiero
i ru
pywane
i
spodzie
d o b y t k u , chociaż
nie tylko
wiała także spanie
w
nak
do spania
służyły
nie
zmniejszały
operatywności
charakter
wstrząsy,
czasie postojów. W
umożliwiały
ale
Cyganów,
się p o
n i e . A l e n i e pełniły o n e jeszcze r o l i
umożli
zasadzie j e d
nadal namioty. Wozy
poruszanie
na
tego
typu
i c h lekkość
różnym
chęć
wodowały
ne
XVIII
ryciny —
używanych
wiąże
i
w
charakterem
nograficznego
n i e wyszły poza właś
W
już
XIX
używanych
wiają
nadające
chłopskie, często d r a b i n i a s t e w o z y w e s z ł y
u
nie w
użycie n p . w "Polsce w
wynik
akcji
drowania
osiedlania
ministracyjnych
wozów
17
Cyganów,
i niedopuszczania
przy
zabraniania
pomocy
to
— bo i takie
i
wśród
jarmarki
Cyganów
spo
wozami
od wieśnia
zachowa
zróżnicowanie (il.
w.
Analiza
koni
i
Europy,
co
geograficznymi
materiału
informacje
iko
świadczą,
ciągnięcia
—
dotyczy
to niektó
(zwłaszcza
Turcji)
i
bałkań
rozmaitość
wozów
wołów
zwiększa
Cyganów
w
masywniejsze.
Na
osłów
że
do
się d o k o c z o w n i c z e g o
podstawy,
się
różnych
krajach.
niż z w y c z a j n e
życia. B y ł y
tych
Poja
chłopskie
o n e szersze
wozach,
na
kilku
pałąkach rozpięta była b u d a — z g r u b e j t k a n i n y w r o
dzaju
brezentu.
ad
nają
znane
zda
dość
niekiedy
XX
przez
wę
się
zniknięcia
czy
i częściach
pociągowej.
skąpe
azjatyckich
im
przypadki
wszyst
z warunkami
wymienionych
środków
d o przemieszczeń, w y n i k o d b i e r a n i a i m
mieszkalnych
dostrzec
się n a j p i e r w w o z y l e p i e j
cych z t a k i m i w o z a m i n a Słowacji i na Bałkanach . Z w y
o s t a t n i c h l a t a c h . Jest
Po
a przede
kupowanych
krajach
innymi
siły
i
używano
czajne
ponow
i
zainteresowanie
różnych
się między
(Rumunia).
7
oczy
pró
wędrowania.
1—5). W y n i k a o n o p o p r o s t u z odmienności t y p ó w w o z ó w
skich
wędrują
skali,
na targi
także możemy
r a z e m mógł być w y k o r z y s t a n y
Cyganów
n i e cał
realizowa
i X I X w . w o z ó w — analizując
krajów
było
w
Wśród t y c h najprostszych,
ków w
rych
spotkać można
spowodo
chłopskimi.
wozów
n i e m a l do ostatnich
się
wozami
powtórne
że w ó z s t a n o w i ł o p a r c i e d l a t y l n e j ściany n a m i o t u , a z a
n i e t a k i sposób u ż y t k o w a n i a w o z u
szoku,
konsekwentnie
okrojonej
nierzucania
n i e k i e d y p o d c z a s p o s t o j u r o z b i j a n o n a m i o t w t e n sposób,
bagaże. N i e k t ó r e g r u p y C y g a n ó w
w
jadących
oprócz
j a k o posłanie l u b pólka n a
jakby
części b r a k w o z ó w t y p u m i e s z k a l n e g o ,
chociaż
l a t . Najczęściej
mieszkania
i
tere
ale wyjątkowo
kontynuacji,
drabiniaste, o d k u
słoma
okresie
się w s y t u a c j i w p r a w d z i e
n e j , niektóre g r u p y bądź r o d z i n y cygańskie podjęły
bę
chłopów
jazdy
początkowym
nowej,
kim
w X V I w.,
podścielona
amortyzowała
kiem
Pojawiły
o d w i e ś n i a k ó w . Służyły o n e w y ł ą c z n i e d o
przewożenia
Po
wanego znalezieniem
kory
a n a szerszą skalę w początku X I X w . P o c z ą t k o w o b y
ły t o z w y k ł e chłopskie w o z y , często
rzały.
Wozy
te
z westernów
wyglądem
wozy
przez p r e r i e A m e r y k i . T e n rodzaj
żył
do j a z d y
i przenoszenia
swoim
pionierów
przypomi
wędrujących
w o z ó w n i e t y l k o słu
d o b y t k u , ale także
zabez-
87
I I . 20. W ó z z O s t r o w i a W l l k p . , o k o l i c e Ż u k o w a , 1960 r.
pieczał p r z e d n i e s p r z y j a j ą c y m i
nymi,
n a d a w a ł się w i ę c
wania.
(Nadal
Wozy
takie
jednak
najchętniej
widywane
europejskich,
a
warunkami
do noclegów
były
w
spano
w
na drogach
prawdopodobnie
w
atmosferycz
trakcie
koczo
namiotach).
wielu
XIX
w.
krajów
także
na
przez
ludzi
stanowi
( i l . 3). Z w ł a s z c z a
unikalną
transportu.
Owe
wśród
małe
ten osobliwy
wszystkich
wózki,
ciągnione
towej.
Policja
niemiecka,
by
przymusić
o s i e d l a n i a , imała się s p o s o b u z n a n e g o
Cyganów
Euro
czesnych
z innych
XIX
sunkowo
wysoki
koszt
w
kalnego
zmuszał
Cyganów
zawężania
środków
transportu
przemieszczało
w.
coraz
n i e przedstawiało
tym
się
dość
większych
s a m y m w i e k u wyraźny
wędrówek
i ograniczania
goś określonego k r a j u .
mieckich
ma,
Sinti,
nione
wyżej
pejskich,
ganie
ski,
—
a
mów
obszaru
z
jako
jednakże
zwłaszcza
także,
Jednakże
penetracji
budami
najczęściej
jakie
się o n i e
czy P o l s k a
Nizinni .
8
były
w
do
mówi
Cyganie
widywane
niemieccy,
stępował
trudności.
O d tego czasu
także
wozy
po
s t a j e się p r o c e s
francuskich Manuszach
określanych
wspomniałem
swobodnie
t o i n n e k r a j e , co jeszcze w
krajów
Dość często w
dwukołowymi
, 0
i z czasów
niszczyła
do
i m wozy.
Sto
kolejnego
wozu
miesz
korzystania
z
tańszych
płd. E u r o p i e C y g a n i e
różnego
posługiwali
kształtu,
osły ( i l . 6). Rzecz
j a s n a n i e pełniły
p o r t u d o b y t k u . B y ł y o n e i są n a d a l u ż y w a n e p r z e z
jak
ganów,
się
ciągnionymi
—
euro
do
współ
.
wózkami
najczęściej p r z e z
—
budowy
świa
Cyganów
wózki f u n k c j i
krajach
te
m i e s z k a l n y c h , lecz służyły t y l k o d o t r a n s
którzy
związali
swoją
egzystencję
z
Cy
krajami
się n i m i
Cy
płd. E u r o p y —
Cyganie
ze S ł o w a c j i
i z obszaru
Pol
i którzy o d d a w n a już z a w ę z i l i s w o j e w ę d r ó w k i d o t y c h
Polska
R o m a °. T e n
t y p wozów
wy
obszarów.
Tak
podstawie
roz
świadczy
już
jak
można
z Polska
z Cyganami
posługiwali
psy l u b
Wymie
wprawdzie
różnych
Ro
formę
przez
l u d z i , w i d y w a n e były n i e k i e d y n a w e t po I w o j n i e
t e r e n i e A m e r y k i P ó ł n o c n e j . W y n i k a t o z f a k t u , że w i e l u
p i e odwiedzając
p s i zaprzęg
Cyganów
sądzić
na
u spokrewnionych z
Roma
B a ł k a n a m i bądź Hiszpanią
więc
używanie
wymienionych
o pewnego rodzaju
przebywających
w
tych
i Portugalią,
krajach.
akulturacji
Dla
wozów
Cyganów
ścisłości
należy
n i m i g r u p C y g a n ó w w e u r o p e j s k i e j części Z S R R , t o j e s t
dodać, że d w u k o ł o w e
terenów,
kać m o ż n a było do n i e d a w n a u C y g a n ó w a n g i e l s k i c h —
które
do
Prawdopodobnie
ganćw
1939 r . w c h o d z i ł y
były
one również
angielskich. M i m o
iż w
w
skład
używane
Polski.
przez
Cy-
2. p o ł o w i e i p o d k o n i e c
ale
i
występowały
służyły
one
zazwyczaj
wózki
zaprzężone
znacznie
w
rzadziej
do przemieszczeń
konia
niż
inne
wozy
n a bliższe
odleg
X I X w . wśród znacznej
części C y g a n ó w zaczęły się r o z
łości, w
powszechniać duże w o z y
mieszkalne, niektóre g r u p y p o
d z i i sprzętu służyły duże w o z y
mieszkalne. B o k i
zostały
przy
budami
Roma
dwukołowych
nieraz
używali
i c h aż
część
Zdobienia
Cyganów
z tej
lobarwne wzory.
czyć
na
wozach
do
z
osiedlenia
grupy
i
—
np. Polska
tylko
wędrowała,
niewielka
jak i
inni,
wozami
mieszkalnymi.
Niemieccy
ganów
Sinti)
Cyganie
oprócz
dość p o w s z e c h n i e
czterokołowych
88
w
(prawdopodobnie
dotyczy
to Cy
wyżej,
używali
X I X w . i n a pocz. X X w .
małych
wozów
wózków,
opisanych
ciągniętych
przez
psy
lub
i
t r a k c i e p o s t o j u g r u p y , do p r z e w o ż e n i a
wozów
obecnie
malowano
wozach
osiadłe
grupy
Cyganów
kołowe
wozy
miały
zdobione,
a
wygodniejsze
na
w
boki
pałąkach
zapakowanie
spot
w
zaś l u
owych
roślinne
wie
t a k i e można n i e k i e d y
zoba
używanych
Rumunii.
drewniane
rozpiętą
dobytku
przez
na
poły
Najczęściej
dwu
l u b plecione,
budę
i
niepogodą w t r a k c i e d r o g i . N a w o z a c h
nie
umożliwiającą
chroniącą
jechały
przed
przeważ-
I
nie
dzieci,
dorośli
szli
pieszo.
Cechą
charakterystyczną
t y c h w o z ó w są s t o s u n k o w o d u ż e koła, w i ę k s z e niż
wozach
czterokołowych.
J a k świadczą
materiały
przy
cygańskich, w
t y m także, bałkańskich —
z egzystencją
koczowniczą.
ikono
Dopiero stosunkowo
g r a f i c z n e z X V I I w . i późniejsze, C y g a n i e w ę d r u j ą c y t a
w.
kimi
Cyganów
wozami
docierali
pejskich,
widywano
zwłaszcza
w
także i d o i n n y c h
ich na terenie
Niemczech
dobniej
przejęli
dalszej
wędrówce
owe
wozy
używali
s u n k o w o s z y b k o zostały
większe,
forma
wśród
zarówno
jak
Najprawdopo
u
na
Bałkanach
i
i c h , ale w y d a j e
potem
się, że
w
sto
cne zarzucone i zamienione na
wozów-mieszkań
informacje
badaczy
I I wojnę
wo
rozpowszechniać
lekkie,
które
mćgł
które, stwarzając
kania,
przed
stosunkowo
Cyganów.
XIX-wieczne
z okresu
światową.
znana
była w A l
Wspominają
(pierwsza
z
bezpośrednio
o tym
1820 г.),
poprzedza
M o ż l i w e , że p r z e t r w a ł y
one
pisk
cygańskich.
kojarzą
miarę w y g o d n e g o
niepogodą,
albańskiej,
jak
i z a g r a n i c z n e j . W o z y , o których m o w a , b y ł y
wie
domami
umieszczonymi
na podstawie
właści
wyposażonej
One
to
się z C y g a n a m i
wędrujących
ganów
w
trwałość
wołów
Rodzaj
i
utrudniało
jego
przypadku
raczej
Cyganów
domu
wędrowano
domostwa,
do
dużej
transportowanie,
przemieszczanie
Rozpowszech
oraz
starego
francuskich,
te
to
i przebywających
Ameryki,
a
a także
kontynentu
przede
pomieszczenia
w
(pewoiej
wszystkim
o
albańskich
kolejnej
siły
a
osady
zapewniająca
pociągowej,
co
za
na takie
co
tym
idzie
odległości
Cyganów
przedniej
spania) oraz
wziął
się
u
Przypuszcza
części,
w
tylna
Cyganów
się, że
zwyczaj
s a m wzór
ścianach
z boków
Wozy
i
zazwyczaj
N i e jest
jasne,
używania
tych
przejęty
został
jak
re
produkowały
c y r k o w e , wyrabiały
również
wo
europej
zy
d l a C y g a n ó w . Działo się t a k zwłaszcza
wozy
przed I
woj
okre
grupę w
wędro
ną ś w i a t o w ą , b o w i e m w l a t a c h n a m bliższych, w
więc
uważać
sie
za
na
osiadłą,
a ich
między
(w t y m w y k o n y w a
zajęciami), która — t a k j a k u w i e l u
wę
d r o w n y c h g r u p c y r k o w c ó w i że t e s a m e w a r s z t a t y , k t ó
by
sposób życia i m i e s z k a n i a za f o r m ę k o m p r o m i s u
do
skąd
wozów.
od
Można
poły
lekko
(najczęściej
Albanii
grupę
Cy
niemieckich,
cngielskich) 4
służyła
ścianie p r z e d n i e j .
innych
części
drewnianych
gdyż
krajach E u
w
życiem w pełni osiadłym a t r a d y c j ą
nymi
5 a
różnych
u niektórych
powolną.
z Cyganów
bardzo
zaprzęgano
konstrukcja
większości koczujących
s k i c h i czyniły
waniu
i
takiego
ciężar, w y m a g a ł y
uniemożliwiało
w
do
sku
i wędrowaniem.
w
1 2
(il.
świadomości
nę
6 par
rów
się
powszechnej
wysklepionym dachu, z okienkami
wsi
umożliwiały
przemieszczanie
w 4 koła. Co p e w i e n czas, g d y d e c y d o w a n o się n a z m i a
czy
i
miesz
niły się t e w o z y g ł ó w n i e w ś r ó d K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w
f o r m a c j i na t e n t e m a t zarćwno w l i t e r a t u r z e
nawet
stosunko
lub dwa konie
g d z i e n i e g d z i e można spotkać niszczejące w pobliżu
ropy
pobytu,
wozy,
jeden
szybkie
XIX
wśród
9). Są t o w o z y , k t ó r e często w i d y w a n e b y ł y n a d r o g a c h
i do czasów n o w s z y c h , b r a k jednakże j a k i c h k o l w i e k i n
miejsca
bo p o d k o n i e c
w . , zaczęły się
mieszkalne
ciągnąć
możliwość w
chroniącego
nocześnie
XX
była
całej E u r o p y , a w P o l s c e d o l a t 6 0 - t y c h , i k t ó r e jeszcze
tamtejszych
i relacje
jącego
Francji .
euro
Zachodniej,
czterokołowe.
Unikalna
banii
i we
krajów
Europy
niedawno,
a w ł a ś c i w i e n a początku
związana
innych
grup
międzywojennym
c y g a ń s k i e zaczęły
cyrkowych,
nie
na wozy
stawiły
i
dość
po
II
wojnie
poważnie
światowej
różnić
zmalało też, j a k się w y d a j e ,
c y r k o w e , t a k że n i e k t ó r e
się c a ł k o w i c i e
się
od
wozy
wozów
zapotrzebowa
warsztaty
n a k l i e n t e l ę cygańską.
prze
Widoczne
89
90
j e s t t o zwłaszcza w P o l s c e i w k r a j a c h E u r o p y
niej,
gdzie
objęcie
zanik
prywatnych
i c h państwowym
możliwości
sprzedaży
objazdowych
wschod
cyrków
zarządem pozbawił
wozów
i
warsztaty
cyrkowych.
Początkowo w o z y używane przez Cyganów były sto
sunkowo
proste
Najczęściej
zarówno
były
w
kształcie,
one pozbawione
lowane
przeważnie
Podobno,
j a k pisze
w
kolorze
jak i
dekoracji.
ozdób, a j e d y n i e
zielonym
ma
l u b brązowym.
B l o c k , barwa wozów
była
l ł
jednym
z w y r ó ż n i k ó w n i e k t ó r y c h g r u p cygańskich. C y g a n i e
mieccy
wali
preferowali
kolor
zielony,
francuscy
nie
zaś
malo
swe w o z y przeważnie na brązowo. N i e w y d a j e
jednak,
b y t o wyjaśnienie
było
przekonujące.
wynikała
najprawdopodobniej
nie
nów
czy
jakichś u k r y t y c h
kolorze
nych,
ale z tego p o w o d u ,
w
że w
z
upodobań
treści
Cyga
symbolicz
krajach
różne
w a r s z t a t y produkowały w o z y o d m i e n n e w kolorze
i for
mie. Ponadto
w
sto z w y k ł y m i
zdezelowanymi
grupach
różnych
się
Różnica
biedniejszych
l i w i a ł y j a z d ę i s c h r o n i e n i e się w
na
postoju. Były
one w
swej
do r o z w o ż e n i a
przez
pieczywa.
Cyganów
że
różnych
wozy
krajach
były
względem
formy
i
wozy
używane
przez
Polsce oraz
Cyganów
w
bardzo ozdobne
B o k i mają
używane
europejskich
Ściany
wewnętrzne
nami
bądź
przed
zimnem.
inną
ornamentyki
Kełderaszów
i finezyjnie
bądź
wykonane
najciekawsze
i Lowarów
domy
ułożonych w
wykładane
bywał
n a kołach.
wąskimi
i
troci
zabezpieczającą
najczęściej
p i o n y , łukowaty. D r z w i umieszczano
gładką
listewkami.
pakułami,
izolującą
w
lekko
wyskle-
zazwyczaj
z boku,
z tyłu — s t o s u n k o w o r z a d k o . W p r z e d n i e j części, m n i e j
w i ę c e j d o p o ł o w y długości, z n a j d o w a ł y
mi
dość
czano
duże.
Szerokie,
przeważnie w
się o k n a , c z a s a
kilkuczęściowe
okno
umiesz
ścianie f r o n t o w e j . U m o ż l i w i a ł o
po o t w a r c i u powożenie końmi
bez
wychodzenia
ono
z
zu ( i l . 14). N a z e w n ą t r z w o z y n a s z y c h C y g a n ó w
b y ł y b e z b a r w n ą politurą l u b m a l o w a n e
wo
pokryte
w k o l o r a c h żół
c i , brązu, z i e l e n i . N a b o k a c h i t y l n e j ścianie
malowano
ornamenty
zwierzęta:
lwy,
(najczęściej
łabędzie, p a w i e
roślinne),
i inne ptaki,
a
także
jelenie
oraz
syreny
( i l . 17—19). P o w s z e c h n e b y ł o r ó w n i e ż z d o b i e n i e w o z ó w w y
c i n a n y m i w desce i p o d r z e ź b i a n y m i g r y f a m i i s m o k a m i ,
umieszczanymi
dłużeniu
w
z reguły
bocznych
przedniej
pod okapem
ścian
ścianie
n y , a czasem demoniczne
zy
zdobiono,
skich
i
rombu
dachu, na
( i l . 20). N i e k i e d y
malowano
także
małomiasteczkowych,
itp.) p r z y m o c o w a n y m i
oknem
ornament
roślin
na wzór
niektóre w o
domostw
lusterkami
na
prze
nad
twarze. Ponadto
prawdopodobnie
wiej
(w
kształcie
bocznych
ścianach.
N i e k i e d y w g ó r n e j części w o z u , p o d d a c h e m , można b y
ło
spotkać
dodatkowe
ornamenty
snycerską i p o m a l o w a n e
także
wykonane
n a jakiś ż y w y
techniką
kolor.
Zdobiono
orczyki.
W n ę t r z a w o z u b y w a ł y najczęściej j e d n o b a r w n e ,
ne,
chociaż
czasami
wykonywano
ścianach, a zwłaszcza
nego
błękitu,
jakieś
suficie, n p . gwiazdy
mające
śpiącym
malunki
złudzenie
15
ścianach f o t o g r a f i e
członków r o d z i n y , b a r w n e
część w o z u służyła d o s p a n i a i
przechowywa
W
części p r z e d n i e j
taj
jadano
w
ż y c i e toczyło
czasie n i e p o g o d y ,
którego k o m i n wychodził
na
tylnej
która
ścianie w o z u
służyła
się w
przez
otwór
znajdował
dodatkowo
do
ciągu
gotowano
w
się
dnia, t u
na
piecyku,
d a c h u . Często
rodzaj
przewozu
drabinki,
sprzętów
oraz
s i a n a d l a k o n i a ( i l . 11).
Wozy wykonywano
teli w
kilku
na zamówienie cygańskiej
warsztatach
motułach, K i e l c a c h , w
po k r a j u ,
okolicach K r a k o w a ,
(między
Łomżą
pewnym
stopniu
zależny
stanowiąc
odbicie
a k t u a l n y c h upodobań
w
znacznej
je
wane
przez
ich
od
zależał
rzemieślników
Cyganów
Dwie
omawianych powyżej
w
Polsce
mi
polscy
wędrowali
i
pominały
one
Wozy
Wkrótce
dodatkowe
ale
uży
przed
omawiał
informacje.
z b u d a m i na p a -
pojazdami,
które
z Cy
najbar
z rozpiętą n a d n i m i
pro
( i l . 13). N a l e ż y t a k ż e d o d a ć , że p o z a n i
KełdeTasze używali
większych
będą
wozów
w
wykonują
m i e s z k a l n y c h niektórzy
d z i e j b y ł y zbliżone do b r y c z e k
stokątną budą
cygańskich,
n i e będę w i ę c
tylko
Sza
Sokołach
i c h był
umiejętności
Polsce
klien
w
zamawiającego,
i o d i c h upodobań.
w
łąkach i w o z ó w - w a g o n ó w
ganów
od
w
Wystrój
życzenia
osobnego o p r a c o w a n i a ,
szczegółów.
Oprócz
Białymstokiem).
mierze
cych
miotem
a
rozsianych
cięższych
również
wozów
( i l . 21) w y g l ą d e m
barakowozy
dla
i
znacznie
bryłą
robotników
przy
zatrudnio
n y c h n p . p r z y b u d o w i e dróg. Służyły o n e j a k o
pomiesz-
na
czenia^bazy,
przewożone
rzadko
na
miejsce,
przy
wynajętych
ciągników
lub taboru
kolejo
roz
o k n a c h zawieszano f i r a n k i , na
ilustracje
i o b r a z k i święte, choć t e r z a d z i e j .
Tylna
n i a odzieży, pościeli i t p . , n i e k i e d y w s t a w i a n o t a m szafę.
jas
na t l e ciem
gwieżdżonego nieba
z czasopism
. W
dawać
I I . 22. T y p y w o z ó w u ż y w a n y c h p r z e z w ę d r o w c ó w a n
g i e l s k i c h . I I . 23. T y ł w o z u o p e n - l o t . I I . 24. B o g a t o z d o
biony wóz boubtop
często
jednolitą,
często w y p e ł n i a n o
warstwą
Dach
Anglii
użyciu.
Anglii. Wozy polskie to
bądź z desek
powierzchnię,
zbli
furgonów
jeszcze d o n i e d a w n a , a n a południu E u r o p y i w
n a d a l jeszcze i(choć r z a d k o ) są w
Pod
czę
umoż
najbardziej
jeszcze dziś
Te najprostsze
w
były
trakcie wędrówki l u b
formie
żone d o u ż y w a n y c h g d z i e n i e g d z i e
były
wozy
furgonami, tyle
Czasem
pomocy
z miejsca
w e g o . W o z y t e n a ogół n i e b y ł y d e k o r o w a n e ,
l u b brązowy.
malowano
je na jeden
kolor, zielony
wały w
nich
meble
pełniły
rolę
q u a s i - s t a l y c h mieszkań, d o w ę d r ó w e k
— szafa,
Wewnątrz
t a p c z a n , stół. W o z y
p o w i e r z c h n i a o k i e n była w y j ą t k o w o
duża, t a k że p r a k
n i c h u ż y w a l i b o w i e m K e ł d e r a s z e lżejszych w o z ó w
t y c z n i e b y ł y t o j a k b y ściany ze szkła
l e
.
kalnych
ciągniętych
przez
konieCiężkie
wozy
by
takie
let
miesz
były
92
przeważnie
Cyganów.
pochodzenia
Do
baraków
dzisiaj
i mieszkań, w
miasteczek.
Pełnią
mieszkalnego
—
odkupione
niekiedy
k t ó r y c h żyją
zdobne, największe
oraz
Block
Cyganie
niektóre
amerykańskich
grupy
( i l . 12). W y d a j e
ganów
polskich wcale
się w
okresie
cze p o w o j n i e
Cyganie
obok
małych
pomieszczenia
kuchni.
Cyganie
Cyganów
wozy
niemieccy,
francuskich
się j e d n a k , że w o z y
i m n i e ustępowały,
powojennym.
z
i najokazalsze
'—
1 8
przez
spotkać
o n e rolę d o d a t k o w e g o
jak twierdzi
austriaccy
je
i składu, ale najczęściej
Najbardziej
mieli
cyrkowego,
można
wyróżniając
Wozy, j a k i c h
amerykańscy
i
Cy
używali
jesz
n i e odbiegały
wie
l e od s p o t y k a n y c h w
E u r o p i e , stanowią c n e j a k g d y b y
typ
wozami
pośredni
, 9
między
Cyganów
z kontynentu
i
Cyganów angielskich.
Najbardziej
zróżnicowane i c i e k a w e
w formie
wozy
spotkać można u C y g a n ó w w A n g l i i ( i l . 22—26). B y ć m o ż e
te
właśnie
względy
w
muzeum.
Poza
nigdzie
nie
wozów.
Rodowód
Anglii
również
nażeriami
pomyślano
wiąże
Cyganów
( o k . 5%)
Pozostali,
i
na
20
konie
samochody
że t y l k o niektórzy
trzeba
dodać,
wędrują
w
w
Wśród
mi,
jeśli
wiadomo
i
eksponowaniu
posiadają
w
i
wędrowców
już
tylko
konny
Wysp
Brytyj
zamienili
wozy
środki
transportowe:
Spośród t y c h ,
któ
i dawnymi wozami,
tak
i zdobne
wozy, i n
ubogich
furgonach.
Zresztą
wcale
n i e wszyscy,
którzy
przyczepach,
znajdują
(mieszańcy,
w
wozami
części
bogate
Anglii
tak zwani
Cyganów
Dzisiaj
campingowe.
się końmi
one
cyrkami, me
wędrują,
nowoczesne
mieszkalnych
również
poshrats
północnej
prostych
że
mi
przez
miasteczkami.
i przyczepy
w
się
ile
się z o b j a z d o w y m i
bardziej
wędrują
znalazły
zachowaniu
używanych
nawet
r z y n a d a l posługują
ni
o
o
angielskich wędruje
i tylko
skich .
że
bowiem,
wozów
i wesołymi
niewielu
mi
zdecydowały,
Anglią
są
się b o w i e m
mumpers
Cyganie
Cyganami.
poza
Cygana
(włóczędzy,
żebracy),
półkrwi), didikais
(posia
dający jeszcze mniejszą d o m i e s z k ę k r w i cygańskiej), t i n
kers
(druciarze — przebywający
także w ę d r o w n i
sce t u t a j ,
by
nością
tej
wieństw
i
Wozy
grupami
różnic,
także
czynnikiem,
używane
Cyganie
jednak
który
zbliża
j e s t sposób
przez w ę d r o w c ó w
z F r a n c j i ok. r o k u
spośród
miej
pomiędzy
nad zasadami
niezależnie
poszczególne g r u p y
ż y c z o n e zostały
ców.
się n a d g r a n i c a m i
a
klasyfikacji,
upodabnia
Irlandii), a
artyści, p r z e w a ż n i e c y r k o w i . N i e
zastanawiać
poszczególnymi
głównie w
i
od
pokre
czy
nawet
życia.
1840 p r z e z
wyżej
zapo
cyrkow
grup
zain
t e r e s o w a l i się n i m i o s t a t n i , d o p i e r o p o d k o n i e c X I X w .
Wozy
t e są w y ż s z e i krótsze o d u ż y w a n y c h
n e n c i e , a także b a r d z i e j o z d o b n e ,
nikiem
e w o l u c j i , która
tyjskich.
Wozy
te
były,
używane przez Cyganów
wędrówek
w
lecie,
to w y d a j e
się dokonała
a
niekiedy
chociaż
zdarzało
2 1
na k o n t y
zasobne
okno.
nadal
Bry
jeszcze
są
w s z y s t k i m do
się, że
w
przemiesz
cygańskie b y ł y r a c z e j
sprzęty,
Ze
posiadały
sprzętów
zawsze
p i e c y k t z w . amerykański
ganie
nigdy
przeważnie
takich
Cyganów
kroju
—
Roma,
jako
wozy
ale w y k o n a n e
kach, jedynie w
bow-top
drowców.
Wozy
także
wozy
te
były
zdobiono
łych t y p ó w w o z ó w
Warsztaty
wykonujące
przy
dokonywano
prze
Polska
służące
one
po
okienek
przez
bo
( i l . 24). W y
cygańskiej
bogato
używały
użyciu
przez
skromnie
o r n a m e n t a m i , najczęściej
w
materiału —
używane
raczej
Cy
rozkładali
były
używane
n i e miały
nie były
jedno
znajdować
o kolistym
ścianie t y l n e j i z p r z o d u
natomiast reading
zwyczaj
tam
pościel
bow-top
je t y l k o na zamówienie
bowiem
bionymi
a
z trwalszego
mieszkalne;
się
mniej
tylko
p i ę t r o w e łóżko ( n a s i
Często
typu
uboższe i
często
musiał
oraz
przypominające
wozy
też
n i e używali
n a podłodze).
wśród
się już w y
na Wyspach
w A n g l i i przede
stwa. Inne wozy
konywano
angielskich
wymienionych
cel
27
klienteli,
innych
wę
dekorowane,
m a l o w a n y m i i rzeź
roślinnymi.
Pozosta
inne z wymienionych grup.
wozy
usytuowane
bardziej
uczęszczanych
remontów.
Wytwórcy
były
drogach,
za
t a m też
specjalizowali
się
w
j e d n y m t y p i e w o z ó w i stąd z w i ą z a n i b y l i s t a l e z o k r e ś
l o n y m i g r u p a m i odbiorców. Z d o b i e n i e
wozów
także b y
czano się t a k ż e w o k r e s i e z i m o w y m . Spały w n i c h
dzie
ło
przy
czym,
ci i l u d z i e s t a r s i , p o z o s t a l i
gru
twierdzą a u t o r z y c y t o w a n e j
pracy, wymagania
Cyganów
tego,
były
członkowie
wędrującej
dziełem
tych
samych
warsztatów,
p y — dorośli m ę ż c z y ź n i i k o b i e t y — s p a l i w
namiotach
ograniczały
się
ustawianych
najpełniej
najbogatsze,
a k o l o r y s t y k a ornamentów
szego
obok
wozów.
opracowania
gielskich
(jest
2 2
Według
poświęconego
to
zresztą
autorów
wozom
jedyna
w
Cyganów
ogóle
an
ry
publikacja
jak
k s i ą ż k o w a n a t e m a t w o z ó w cygańskich) w y r ó ż n i ć
można
jedynie
i t y c h z k o n t y n e n t u , n i e miały
symbolicznego.
Natomiast ich bogata
p a c h B r y t y j s k i c h była
-cart, open-lot.
barok,
pu
reading
nę
Duntonów
Cyganie
najczęściej
( i l . 22), p r o d u k o w a n e
w
miejscowości
używali
wozów
one były
przez
Reading
w
rodzi
z drzewa
stawiały
zręcznie
za
sosnowego. Wnętrza niektórych
przed
zakomponowane
domo-
i
wykonane
byli
D z i s i a j , poza
i
złocenia
jaskrawa.
innych
tylko
w
jakiegoś
jak
Wzo
znaczenia
dekoracja
odbiciem XIX-wiecznc-j
interpretowany
najczęściej
hrabstwie
Berkshire. Wozy w y m i e n i o n y c h typów w y k o n y w a n o
zwyczaj
ty
by
i o r n a m e n t y w o z ó w cygańskich, z a r ó w n o a n g i e l s k i c h ,
sześć t y p ó w w o z ó w : r e a d i n g l e d g e , b o w t o p , b u r t o n , p o t J
do
jak
przez
Niemcy
rzemieślników,
muzeach.
Wys
na
którymi
i Włosi .
2 J
n i e l i c z n y m i wyjątkami, w o z y
wędrowców
na
mody
angielskich
Jeśli
zaś
zobaczyć
chodzi
Cyganów
można
o wozy
już
używane
przez Cyganów z k o n t y n e n t u , t o właściwie j e d y n i e d a w -
93
ne
ilustracje,
ryciny
i
zdjęcia
pozwalają
sobie, j a k o n e w y g l ą d a ł y . C h y b a
grup
Cyganów
oraz
południowej
mieszkalne
ganów
wozy
półwyspu
Europy
ciągnięte
europejskich
już
i
i
kilkanaście
szone do osiedlenia
cji
przez
i Polski),
i
zachowały
się
kilkadziesiąt
wyrazu
masowo
można
jeszcze zobaczyć t e d a w n e
j ą c e — najczęściej
typu
Bałkańskiego
może
jednak
nadal
wozy
łości
i zabezpieczyć
Cy
zeum,
grupy
Okręgowym
zmu
Czasami
Czechosłowa
specyfiki
Z
rzadka
s k i c h s k u p i s k i d o m o s t w , bądź sprzedane
pobliżu
Europie
wesołych
cygańskich
w
jedynym
okazało
w
Tarnowie
wędrują
2J
przerobionymi
zachodniej
i
wędrujących
Ameryki
północnej
sto
gowymi
{ i i . 28). J e d y n i e
i używane przez
się
ogniska
odróżnić
czy
strzel
tej
—
się,
pozosta
pory
w
mu
Muzeum
samochodami,
najczęściej
na
—
mieszkania
środkowej.
Cyganów
posługuje
się
widok
rozwieszona
obozowisko
jakieś
j a k do
Ameryce
większość
i
dokonał
.
Cyganie
przy
cygań
miasteczek
wozów
zainteresowanie
tylko
cygańskie w o z y ,
już z r u j n o w a n e — w
ciężarówkami
los
u d a się jeszcze u r a t o w a ć
które
swoje
produkowane
campingowego.
Polsce
lat temu,
je na pozbawione
mieszkalne
objazdowych
W
uboższych
porzuciły
przypadku
czepy
właścicieli
nic.
k o n i a . Bogatsze
się ( j a k w
l u b zamieniły
indywidualnego
Iberyjskiego
amerykańskich
czy
uświadomić
t y l k o wśród
Europy
cygańskie
zachodniej
przyczepami
ludzi,
barwna
np.
w
Jednakże
*
campin
czasami
palące
odzież
pozwalają
od zwykłego
campingu.
P R Z Y P I S Y
J e r z y F i c o w s k i , Cyganie
polscy,
W a r s z a w a 1953;
Cyganie
na polskich
drogach,
K r a k ó w 1965; n a j w a ż n i e j
szą pracą T a d e u s z a P o b o ż n i a k a j e s t Grammar
of the
LQvari
dialect,
W a r s z a w a 1964.
R e z u l t a t e m jest k i l k a p r a c m a g i s t e r s k i c h , j a k i e
powstały w ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h W a r s z a w y , K r a
k o w a i W r o c ł a w i a , o r a z dość duża już ilość a r t y k u ł ó w .
P r z e j a w e m w z r o s t u zainteresowania C y g a n a m i jest
m . i n . d r u g i n u m e r p ó ł r o c z n i k a Etnografia
Polska
z ro
k u 1978, p o ś w i ę c o n y w całości t e m a t y c e c y g a ń s k i e j ; t a k
że z o r g a n i z o w a n a w p o ł o w i e r o k u 1979 w y s t a w a w M u
z e u m O k r ę g o w y m w T a r n o w i e s t a n o w i pierwszą w h i
s t o r i i p o l s k i e g o m u z e a l n i c t w a w y s t a w ę dotyczącą C y g a
n ó w . I n i c j a t o r e m ii r e a l i z a t o r e m j e s t A d a m B a r t o s z .
E m i l i a H o r v a t h o v a , Cigdni
na Slovensku,
Brati
s l a v a 1964, s. 210.
J e a n - P a u l Olóbert, Les Tziganes,
P a r i s 1961, s. 51
i in.
M a r t i n B l o c k , Moeurs
et c o u t u m e s des
Tzigans,
P a r i s 1936, s. 103.
H o r v a t h o v a , o p . c i t . , s. 264; G . P.
Sniesariew,
Sriednieazijatskije
cyganie,
w : „Kratkije
Soobszczenija
I n s t i t u t e E t n o g r a f i i " , t . 34, 1960, s. 27.
Patrz w y m i e n i o n e w przyp. 1 prace Ficowskiego.
F r a n s d e V i l l e , Tziganes,
B r u x e l l e s 1956, s. 126;
F i c o w s k i , Cyganie
na polskich
drogach,
s. 143.
B l o c k , op. c i t . , s. 107.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1 0
I I . 28. O b o z o w i s k o
Fot.:
94
C l e b e r t , o p . c i t . , s. 231 i п.; F r a n c o i s d e V a u x
de F o l e t i e r , Les Tsiganes
dans Vancienne
France,
Paris
1961, s. 98 i n .
»
J u l e s B l o c h , Les Tsiganes,
P a r i s 1960, s. 46.
F i c o w s k i , Cyganie
na p o l s k i c h drogach,
s. 145;
C l e b e r t , op. c i t . , s. 257; E. H a r v e y , E n g l i s h Gypsy
Ca
ravan
Decoration,
w : „Journal o f t h e G y p s y L o r e So
c i e t y " , t . X V I I , 1938, s. 38—46.
"
B l o c k , o p . c i t . , s. 101 i s. 112.
T a k i w ł a ś n i e w ó z s t a n o w i p r y w a t n ą własność
znanego cyganologa J . Ficowskiego.
O s o b l i w y s a l o n n a kołach, o dużych o k n a c h i
w y ł o ż o n y n a z e w n ą t r z l u s t r z a n y m i t a f l a m i n a całej p o
w i e r z c h n i ścian spotkał p r z e d l a t y w o k o l i c a c h W a r
s z a w y J . F i c o w s k i (Cyganie
na polskich
drogach,
s. 145).
F i c o w s k i , Cyganie
na polskich
drogach,
s. 144.
B l o c k , op. c i t . , s. 112.
J o s e p h D . J e s e n s k y , A Decorated
Gypsy
Cara
van
in A m e r i c a , w : „Journal o f t h e G y p s y L o r e S o
c i e t y " , t . X X X V I I , 1958, n r 3 — 4 , s. 119—120.
С. H . W a r d - J a c k s o n , D e n i s E. H a r v e y , The
En
glish
Gypsy
Caravan,
N e w t o n A b b o t 1973, s. 23.
W a r d - J a c k s o n , H a r v e y , op. c i t . , s. 3 9 — 5 1 .
P a t r z p r z y p . 20.
W a r d - J a o k s o n , H a r v e y , o p . c i t . , s. 96.
W c h w i l i o b e c n e j z a k u p i o n e zostały 2 p i e r w s z e
wozy.
Cyganów
1 1
2
13
1 5
10
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
2 3
24
w
K . C h o j n a c k i , i l . 7, 8; L . Mróz, i l . 21, 28; M. P o k r o p e k ,
Lourdes,
1970 r.
i l . 14; J . S w i d e r s k i , i l . 1—6; 9—13, 15—20; 22—27