Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3940.pdf

Media

Part of Z zagadnień sztuki ludowej / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2

extracted text

Z ZAGADNIEŃ SZTUKI L U D O W E J

ROMAN

Okres ostatnich kilku lat, który nastąpił po
zakończeniu działań wojennych jest dla całej
nauki polskiej okresem w z m o ż o n e j , nienotowanej dotychczas a k t y w n o ś c i . P a ń s t w o Ludo­
we otoczyło n a u k ę opieką, dostarczając jej
ś r o d k ó w materialnych o jakich dawniej trudno
było m a r z y ć . Znalazło to s w ó j wyraz w wypo­
sażeniu w a r s z t a t ó w naukowych, jak i w szero­
kich m o ż l i w o ś c i a c h natury wydawniczej. Po
latach przymusowego zastoju, w y n i k a j ą c e g o
z sytuacji wojennej ruszyła naukowa praca,
obejmująca wszystkie dziedziny nauki, nie w y ­
łączając o c z y w i ś c i e i n t e r e s u j ą c y c h nas tu badań
nad sztuką l u d o w ą .
W zakresie badań nad sztuką l u d o w ą zapo­
c z ą t k o w a n e zostały zakrojone na dużą skalę ba­
dania folkloru muzycznego i twórczości pla­
stycznej. Prace te, przewidziane na lat kilka,
już dziś przynoszą w wyniku bardzo p o w a ż n y
dorobek w formie nagromadzonego materiału
faktograficznego, który sukcesywnie opracowa­
ny jest do druku, czy to w formie drobnych
a r t y k u ł ó w umieszczanych w naukowych czaso­
pismach, czy też w oddzielnych publikacjach.
Mniej natomiast p o c i e s z a j ą c y m jest fakt, że
pracom tym nie d o r ó w n u j ą r ó w n o l e g l e prowa­
dzone badania w zakresie teorii sztuki ludowej.
Szereg zasadniczych zagadnień z w i ą z a n y c h ze.
sztuką l u d o w ą nie doczekał się jeszcze w ł a ś c i ­
wego sformułowania, co często stwarza atmo­
sferę nieporozumień. Zaczynają się one na sa­
m y m początku dyskusji, gdy poruszona zosta­
nie sprawa definicji sztuki ludowej i w y n i k a ­
jący z niej zakres b a d a ń nad l u d o w ą t w ó r c z o ­
ścią artystyczną.
Dawne próby definiowania sztuki ludowej od
strony jej cech czysto formalnych, czy psycho­
logii procesu t w ó r c z e g o nie w y t r z y m u j ą k r y ­
tyki ze stanowiska materializmu dialektyczne­
go. Sztuka jest zjawiskiem s p o ł e c z n y m , histo­
rycznie uwarunkowanym. Odnosi się to oczy­
w i ś c i e r ó w n i e ż do sztuki ludowej, która w róż­
nych okresach historycznych, w różnych ustro­
jach s p o ł e c z n y c h będzie miała inny wyraz
i inną spełniała rolę. Zmiany te z kolei w p ł y ­

REIN

FUSS

wają na z m i a n ę treści zawartej w samym ter­
minie „sztuka ludowa". W s p o ł e c z e ń s t w a c h kla­
sowo nierozwarstwionych, ż y j ą c y c h w w a r u n ­
kach spólnoty pierwotnej, gdzie pojęcie „lud"
obejmuje całą społeczność, gdzie nie zaistniał
jeszcze podział na m o ż n y c h i u p o ś l e d z o n y c h ,
gdzie nie ma w a r u n k ó w p o w o d u j ą c y c h wytwo­
rzenie się w obrębie społeczności istotnych róż­
nic kulturalnych, całokształt twórczości arty­
stycznej stanowi „sztukę ludową". W forma­
cjach społecznie rozwarstwionych, antagonistycznych, gdzie obok warstw społecznie i eko­
nomicznie uprzywilejowanych, w y s t ę p u j ą w a r ­
stwy upośledzone, pojęcie „ludu" z a w ę ż a się do
tych ostatnich. W s p o ł e c z e ń s t w a c h takich zja­
w i s k a kulturowe nie układają się już w obraz
treściowo jednolity o b e j m u j ą c y swym z a s i ę g i e m
całą społeczność. W s p o ł e c z e ń s t w a c h tych poję­
cie „sztuki ludowej" posiada w y r a ź n y charakter
klasowy, obejmuje ono bowiem twórczość arty­
s t y c z n ą warstw ekonomicznie i społecznie u c i ś ­
nionych. Tak pojmowana sztuka ludowa obej­
muje nie tylko dorobek artystyczny wsi, a k
r ó w n i e ż uboższego m i e s z c z a ń s t w a , prowincjo­
nalnego rzemiosła, a w okresie kapitalizmu r ó w ­
nież ludności robotniczej — proletariatu, bez
w z g l ę d u na to, czy b ę d ą to m i e s z k a ń c y wsi,
wielkich miast, czy d u ż y c h ośrodków prze­
mysłowych.
W s p o ł e c z e ń s t w i e socjalistycznym, gdzie zli­
kwidowany został podział s p o ł e c z e ń s t w a na
klasy antagonistyczne, nie ma podstaw do
w s p ó ł i s t n i e n i a obok siebie d w ó c h o d r ę b n y c h
nurtów sztuki. Przyczyny, które dawniej sprzy­
jały wytworzeniu się odrębnej sztuki, o b s ł u g u ­
jącej potrzeby warst elitarnych i ludowych od­
padają wraz z likwidacją samego podziału k l a ­
sowego.
W s p o ł e c z e ń s t w i e nieantagonistycznym n a s t ę ­
puje proces stopniowego zbliżania się sztuki
„uczonej", zaspakajającej dawniej
potrzeby
warstw elitarnych i samorodnej „ n i e u c z o n e j "
twórczości ludowej. R ó w n o c z e ś n i e zmienia swe
znaczenie pojęcie „ludowości" sztuki. W e d ł u g
65

G. Niedosziwina, który zagadnieniu temu po­
ś w i ę c i ł obszerniejszą pracę „podstawą ludowo­
ści radzieckiej sztuki pod w z g l ę d e m treści jest
jej nierozerwalna łączność z ż y c i e m ludu, z inte­
resami socjalistycznego p a ń s t w a , z k i e r u j ą c y m i
ideami bolszewickiej partii"
zaś „ l u d o w o ś ć
formy zakłada przede wszystkim jej szeroką
dostępność" ) .
Sztuka ludowa w takim ujęciu to twórczość
artystyczna, wyrażająca p o s t ę p o w e dążenia,
m y ś l i i uczucia szerokich mas ludowych poda­
wana w formie powszechnie zrozumiałej. P o j ę ­
cie sztuki ludowej nie zawęża się tu do sztuki
zaspakajającej potrzeby tej czy innej' warstwy,
czy klasy społecznej. Jest to sztuka s p o ł e c z e ń ­
stwa nieantagonistycznego, w k t ó r y m pojęcie
ludu pokrywa się z p o j ę c i e m narodu.
2

Wskazane w y ż e j różnice w znaczeniu termi­
nu „sztuka ludowa" są dla nas n i e s ł y c h a n i e
w a ż n e zwłaszcza w chwili obecnej, gdy termin
ten w tej samej często pracy u ż y w a n y jest raz
na określenie „ n i e u c z o n e j " sztuki ludu, drugi
raz na określenie sztuki p o s t ę p o w e j w swej tre­
ści i w y r a ż a j ą c e j potrzeby całego narodu. Ze
zjawiskiem tym spotykamy się nie tylko w lite­
raturze polskiej, ale i radzieckiej, gdzie np.
Niedosziwin czy Tiemerin pojęcia „sztuki ludo­
wej" u ż y w a j ą z a r ó w n o na określenie tradycyj­
nej twórczości artystycznej ludu rosyjskiego,
ukraińskiego, T a d ż y k ó w czy T u r k m e n ó w , jak
w odniesieniu do najwybitniejszych osiągnięć
w s p ó ł c z e s n y c h p l a s t y k ó w radzieckich, radziec­
kiego filmu czy artystycznej produkcji prze­
mysłowej.
Wskazane w y ż e j różnice w treści nadawanej
terminowi „sztuka ludowa" p o w o d u j ą , jak
wspomniano, szereg nieporozumień, które w y ­
magają jaśniejszego sprecyzowania przedmiotu
naszych badań. Zasadniczo przedmiotem ich
j e s t „sztuka ludowa" we wszystkich trzech
swoich znaczeniach. Interesuje nas
bowiem
twórczość artystyczna s p o ł e c z e ń s t w klasowo
nierozwarstwionych, z k t ó r y m i spotykamy się
W kulturach z czasów przedhistorycznych, czy
u n i e k t ó r y c h w s p ó ł c z e s n y c h l u d ó w egzotycz­
nych, jak i sztuka warstw nieelitarnych z okre­
su feudalizmu czy kapitalizmu, wraz z jej dal­
szymi przemianami z a c h o d z ą c y m i już w społe­
c z e ń s t w i e socjalistycznym.
Bardzo r ó w n i e ż istotnym zagadnieniem z w i ą ­
zanym z badaniami nad sztuką l u d o w ą jest w y ­
krywanie jej p o s t ę p o w y c h treści, czyli tego co
w obecnie stosowanej terminologii rozumie się
pod p o j ę c i e m „ludowości".
Wytyczony p o w y ż e j zakres badań nad sztuką
l u d o w ą ustawia interesujące nas zagadnienie na
66

pograniczu d w ó c h gałęzi wiedzy — historii
sztuki, zajmującej się badaniem zjawisk z w i ą ­
zanych z twórczością plastyczną i etnografii,
która z kolei obejmuje całokształt badań nad
k u l t u r ą s p o ł e c z e ń s t w ż y j ą c y c h w stanie w s p ó l ­
noty pierwotnej i warstw nieelitarnych społe­
c z e ń s t w klasowo rozwarstwionych.
Sztuka ludowa stanowi jednak tylko m a ł ą
cząstkę przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń obydwu w y ­
mienionych w y ż e j nauk, które w o g ó l n y m ze­
spole opracowywanych przez siebie zagadnień,
niewiele uwagi m o g ą jej p o ś w i ę c i ć . Wobec
szybkich przemian, jakie w kulturze ludu pol­
skiego zachodziły w ciągu bieżącego wieku,
a zwłaszcza w ostatnich latach, koniecznością
stała się szybka inwentaryzacja zjawisk sztuki
ludowej, z k t ó r y c h jedne giną w szybkim tem­
pie, inne przeciwnie przechodzą okres prze­
mian. W ł a ś n i e ze w z g l ę d u na konieczność ener­
gicznego działania w celu ich uchwycenia po­
w o ł a n a została w Polsce Ludowej specjalna pla­
c ó w k a badawcza w postaci P a ń s t w o w e g o Insty­
tutu Sztuki Ludowej, w ł ą c z o n e g o n a s t ę p n i e do
P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, gdzie obecnie
badania w zakresie ludowej twórczości plastycz­
nej prowadzone są przez Zakład Badania P l a ­
styki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego,
a w zakresie folkloru s ł o w n o - m u z y c z n e g o prze?
„ A k c j ę Zbierania Folkloru" przy P. I . Sztuki.
Zakres badań prowadzonych w dziedzinie ludo­
wej twórczości plastycznej obejmuje szeroki
wachlarz zagadnień, p o c z ą w s z y od malarstwa,
rzeźby, poprzez wszystkie gałęzie zdobnictwa.
Przedmiotem prowadzonych badań jest z a r ó w ­
no twórczość artystyczna wsi, jak i samorodna,
nieuczona sztuka ludności miejskiej, czy nawet
rzemiosła, zwłaszcza prowincjonalnego. Pewne
przechylenie prac badawczych w kierunku sztu­
ki wsi nie wynika w ż a d n y m wypadku z zało­
żeń metodologicznych, lecz stąd, że w czasach
obecnych twórczość ludowa wsi jest na ogół
ż y w s z a i bardziej zasobna. Szereg działów l u ­
dowej sztuki, jak np. wycinanki, malarstwo
zrębów, w ogóle nie w y s t ę p u j ą dziś w kulturze
miasta, inne zaś badane są na r ó w n i bez w z g l ę ­
du г а to czy w y s t ę p u j ą na terenie wsi czy mia­
sta. Niejednokrotnie zdarza się, że pewne z ba­
danych zagadnień w ogóle dotyczą raczej rze­
m i o s ł a miejskiego ( w z g l ę d n i e m a ł o m i a s t e c z k o ­
wego) niż wiejskiego. Jako przykład p o s ł u ż y ć
jnoże ludowe meblarstwo, s t a n o w i ą c e na prze­
w a ż a j ą c y c h terenach Polski produkcję m a ł o ­
miasteczkowych w a r s z t a t ó w stolarskich, a k t ó ­
re opracowywane jest przez badaczy sztuki l u ­
dowej. Nigdy zresztą w badaniach nad sztuką
l u d o w ą nie ograniczano się u nas w y ł ą c z n i e do
T

„ w i e j s k i e g o podwórka". Szereg prac takich jak
choćby K . M o k ł o w s k i e g o („Polska sztuka ludo­
wa"), gdzie na r ó w n i u w z g l ę d n i o n y jest mate­
riał czerpany z terenu wsi jak i miasta, czy mo­
nografii specjalnych jak T . Seweryna: „Kra­
kowskie klejnoty ludowe", M. Gładysza: „ Z d o b ­
nictwo metalowe na Śląsku", czy J . Kostysza:
„Z dziejów garncarstwa krakowskiego" i wiele
innych ś w i a d c z y o tym, że w badaniach sztuki
ludowej nie obserwujemy jakiegoś celowego
ograniczania się do tematyki związanej w y ł ą c z ­
nie z w i e j s k ą twórczością artystyczną. Pod
w z g l ę d e m zakresu badań nad sztuką l u d o w ą
prace w Polsce nie odbiegają od tych, które
prowadzone są w Z w i ą z k u Radzieckim i k r a ­
jach demokracji ludowej.
R ó ż n e znaczenia nadawane pojęciu „sztuki
ludowej" i „ l u d o w o ś c i " p r z y c z y n i a j ą się cza­
sem do powstawania n i e p o r o z u m i e ń na temat
roli jaką „nieuczona" sztuka ludu odegrać ma
w k s z t a ł t o w a n i u się przyszłej sztuki s p o ł e c z e ń ­
stwa socjalistycznego.
Z a r ó w n o wypowiedzi c z o ł o w y c h t e o r e t y k ó w
marksizmu jak i obserwacja rozwoju życia arty­
stycznego w kraju przodującego socjalizmu —
Z w i ą z k u Radzieckiego, świadczą o tym, że sto­
sunek klasy robotniczej do dziedzictwa prze­
szłości jest jak najbardziej pozytywny. W prze­
c i w i e ń s t w i e do sztuki z okresu imperializmu,
która propagowała r o z k ł a d o w e idee kosmopoli­
tyzmu i stwarzała pogardliwy stosunek do war­
tości kultury narodowej — socjalizm jako swe
hasło sztandarowe wysuwa tworzenie kultury
narodowej w formie, socjalistycznej w t r e ś c i
W z w i ą z k u z rozwijaniem m y ś l i zawartej w tym
haśle m ó w i się często i pisze o konieczności na­
w i ą z y w a n i a do ludowej twórczości i wprowa­
dzania ludowych p i e r w i a s t k ó w do sztuki naro­
dowej. Na tle r ó ż n y c h treści o k r e ś l a n y c h ter­
minem „ludowości" i tu o c z y w i ś c i e dochodzi do
pewnych n i e p o r o z u m i e ń . C i , dla których ter­
min „ l u d o w o ś ć " oznacza nieuczona twórczość
ludu sądzą, że wprowadzenie „ l u d o w y c h " treści
dziedzictwa przeszłości do socjalistycznej k u l ­
tury narodowej jest r ó w n o z n a c z n e z wprowa­
dzeniem do niej e l e m e n t ó w czerpanych z nasze­
go bogatego folkloru. Rozumowanie takie jest
j e d n a k o w o ż b ł ę d n e . W y r a ź n i e przeciw takiemu
pojmowaniu „ludowości" zastrzega s i ę w swej
pracy: „O zagadnieniu l u d o w o ś c i w sztuce r a ­
dzieckiej" G . Niedoszwin, który pisze: „nie by­
łoby chyba słuszne sprowadzanie pojęcia naro­
dowej formy tylko do wykorzystywania wzo­
r ó w i m o t y w ó w ludowej twórczości, folkloru
lub jeszcze bardziej feudalnej sztuki danego
narodu" ) .
3

Przez „ l u d o w o ś ć " n a l e ż y tu rozumieć przede
wszystkim p o s t ę p o w e , demokratyczne, socjali­
styczne treści zawarte w dziedzictwie kulturo­
w y m przeszłości. Treści te zawarte są nie tyl­
ko w twórczości ludu, ale i w kulturze warstw
nieludowych. Jak w i d a ć z p o w y ż s z e g o stawia­
nie znaku r ó w n o ś c i m i ę d z y kulturą (sztuką)
l u d o w ą a kulturą (sztuką) narodową b y ł o b y
z u p e ł n y m nieporozumieniem. Z tego, co powie­
dziano w y ż e j , nie n a l e ż y z kolei w y c i ą g a ć wnio­
sku, jakoby ludowa twórczość artystyczna nie
miała w ogóle w e j ś ć do sztuki narodowej, jako
jeden z jej e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h . „ N i e u c z o ­
na" sztuka ludu wchodzi dziś szeroką falą
w nurt nowej socjalistycznej kultury. Proces
ten widoczny jest szczególnie jasno w Z w i ą z k u
Radzieckim. Widzimy tam d u ż y rozwój ludo­
wej plastyki, która znalazła już drogę do urze­
czywistnienia założeń socjalistycznego realiz­
mu. Z z a s o b ó w tradycyjnego zdobnictwa ko­
rzystają artyści radzieccy, znajduje też ono za­
stosowanie w radzieckim p r z e m y ś l e arty­
stycznym.
Samo jednak zagadnienie przejmowania tre­
ści tradycyjnej ludowej twórczości ludu i do­
stosowywania jej do nowych potrzeb i w a r u n ­
k ó w społeczności socjalistycznej nie jest bynaj­
mniej s p r a w ą prostą. Wymaga ono jeszcze
wielu dyskusji i prób.
Chcąc p o w i e d z i e ć coś konkretnego na temat
m o ż l i w o ś c i praktycznego wykorzystania sztuki
ludowej w budownictwie socjalistycznej kultu­
r y artystycznej trzeba przede wszystkim (na co
już u nas z w r ó c o n o u w a g ę ) przeprowadzić
g r u n t o w n ą jej analizę, p r z e w a r t o ś c i o w a ć i nie­
jako w y c e n i ć jej p o s z c z e g ó l n e przejawy, biorąc
za podstawowe kryterium w a r t o ś c i o w a n i a ich
„ludowość". L u d o w o ś ć pojętą jako wyraz po­
s t ę p o w y c h tendencji i dążeń naszego ludu.
O c z y w i ś c i e koniecznym jest, a b y ś m y w momen­
cie przeprowadzania krytycznej oceny dyspo­
nowali m o ż l i w i e jak n a j p e ł n i e j s z y m m a t e r i a ł e m
i l u s t r u j ą c y m dorobek ludowej twórczości arty­
stycznej. W chwili obecnej obraz tego dorob­
ku jest jeszcze bardzo fragmentaryczny. N a l e ż y
go m o ż l i w i e szybko u z u p e ł n i ć przez intensyw­
ne badania terenowe i publikacje m a t e r i a ł ó w ,
podobnie jak to ma miejsce w Z S R R , Czecho­
słowacji i innych krajach demokracji ludowej.
PRZYPISY
1. G. Niedosziwin: O zagadnieniu ludowości w sztu­
ce radzieckiej. Polska Sztuka Ludowa, г. V, nr 3,
str. 85.
2. j . w., str. 90.
3. j . w., str. 87.