http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/2011.pdf
Media
Part of Ślina - "sok" ciała / LUD 1996 t.80
- extracted text
-
Lud. t. SO, 1l)Y6
.\/)\\1/'.\1.(:(/1.
1.lllIR.!\
Ilhl\ tlll \oci(ll(l~ii
I Jli\\cr,\lcl Wroclil\\s~i
//ł[( ;\/1\\
ŚLINA - "SOK" CIALA
..Logicznie r/n:z bior,\c nie ma w istocie różnicy między np. obrzucenielll
kl1gl1s gl in'l a opluc iem: skutk i tego pierwszego są nawet trudn iejsze do usuIlil'cia. a wil,:c i bard/iej k1opotliwe. Niemniej właśnie oplucie ("Nie będzie
:\icll1icc plul nam w Iwarz") uważane będzie wc wszystkich kulturach kręgu
illdl1cumpcjskicgl1 za hallbi'lc<\ zniewagę ( ... ). Gdzie jest tabu - szukajcie
mcdiacji'" Po tym c!nologicznym !'Ozstrzygnięciu Ludwika Stolllmy J, w ślad
la Ldll1undcm I.eadem
-'. et'lŻ wil,:cej do niego można dodać, jak nie potwierd/ajace je tylko pr/yklady'.>
()dcjscle I1d globalnych mzwiązatl w kierunku interpretacji
"drobiazgów
ludo/n;l\\uych"
podpowiada taką drogę poszukiwatl: kwalifikacja śliny jest
lakill" lIie tylko od logiki mediatora opozycji wewnętrnc - zewnętrzne,
cialo~II iat. heie
smierć .... lecz. jak się podejrzewa. także od popularnych koncepc.il ;lIl;ltl1miczno-li/jologicznych,
kontekstu kultury. W konsekwencji
miast
Icdll\1\\ymianmych
formul: każdy otwór i wydzieliny cia1a są medialne i jako
i(lkic lahui/l1\\·ane. proponujcmy bardziej konkretny opis, szczegółowe interpretacje. J..[t·m' Ilic zniwcC/,\ ich specyficznych
charakterystyk,
a jednocześnie
umaj;, ich \\spólny mianownik.
\\'uilcc lego uym jest ślina')
(lkreslenie natur: legu "soku" ciała daje się odtworzyć z szeregu tekstów
Illlkloru or;1I \\y\\iadtlw cLnografieznych. Tak więc powstaje ona, jak się sądzi.
I P\lKaIl1H'l\\. picia. t\vorzy
się w żołądku i/lub w ustach, także w piersiach,
;1 d/ięki
nicj mzmil,-'kcza się pożywienie, smakuje się i trawi (Barcice, KolbuVl1l1a) ~. Utrzymuje sil,:, ŻC "ślina jest po to, żeby gardło nie wyschło, żeby
ululI iek nH)gl plllYKać pukarm": "bez śliny przełyk by zesechł i człowiek by
~ic udusil" (Harcicc).
I I. \llIl11n1<l. .111Im/}('/ngill
k/l/I/lIT
Irsi po/skiej
X/X IF.. Warszawa 19X6. s. 15.\.
-' I 1"·;ICh. 1-,:11//111'11 i kOlllllllikl!1l'{/lIie.
w: I,:. Leach. i\. J. CJrcil11as, /?ylllll/
i IJ(l}'}'Ocja.
"';iI'Ja\\a
I t)X9. s. (,X - (,t).
~ \l;ilcrl;1I\ / hadali clnograliunych
pl'O\\ad/.onych
przez Kalcdr« Etnograni
IJniwcrsylclu
\\ rocl;I\\ ,kicgo onl/ Kalcdn,: Elnolpgii lJniwcrsytctu
ł,ódzkicgo
IV
Nowosądeckicm
IV
lalach
It)X9_1')t)11 i \\. o~olicach
Kolhus/.ll\lcJ w latach 1991-1992. oznaczanc dalej w tckście: (Barcicc).
rkldhll"-Ill\\;I)
Możemy uzyskać dalsze potwierdzenie na to, że wytwarzanie śliny wiąże silt
z żołądkiem (wnętrznościami).
"Ślinić się" znaczy np. u Kaszubów, z/ościć się.
wpadać w szał (a ,jątrzyć się" odnosi się do ropiejących ran - o takich mó\\i
się też, że śl inią się" - złości, gn iewu) 4 Te afekty łącZil si<; z jaclO\vitościi! (suszą, pieczeniem, ogniem), a powstają one \V żołądku. kiszkach. ślelizionie.
wątrobie ("żołądkować się", "śledziennik", "wątrobiarz") '. latem nadmiar śliny wydzielają zarażeni wścieklizną, ludzie z zaburzeniami nerwO\vymi, cięzarne kobiety (są one złośliwe) (Barcice, Kolbuszowa).
Te ludowe przekonania walto zestawić z tym co pisa/ w XVI wieku Andrzej
Glaber z Kobylina: " ... śliny a wilgoty po języku przychodzi/y ku oclmi<;kcl.eniu
pokarmu w uściech, żeby on tak sprawniejszy był wniść do żolwlka ( ... l. ale iż
żadnego smaku nie czuje język, jedno przez wilgotę śliny. przeto ślina \\tenClas
ku językowi przychadza (czując kwaśne). (Cierpiący na zimnicy) czuje smak
gorzki wszystkiego, bo jego żołądek napełniony wilgocią - kolera a ta gorzka para z żołądka zaraża język ową gorzkością ( ... ), zbyt wilgoty llegmistcj w żylkach języka nadyma je, i że wady wymowy sprawiają" h Takiego wykladu nie
znajdziemy w etnografii. Jednakże podług licznych ..drobiazgów lud07Jl(}\\czych" - "przesiąkniętych"
Illllnoralizmem - żołądek bywa 7.allegmiony. przeładowany nadmiarem żółci (wątroba dostarcza tego "soku" do żoląclka. ab~
ułatwić trawienie),
zdarza się, że w nim zalega zepsuta krew (Barcice.
Kolbuszowa).
Istnieje zatem postawa do spekulacji: od ilości i proporcji
m ieszan ia się "soków" w żołądku zależy ilość, wygl<ld. smak, vvlaśc iwośc i śl in~
(Barcice).
Z tej racji, że wilgotność ust nazywa się ,.śliną", ..plwocinami", llcgnq -.
ludoznawcy rejestrowali przeświadczenia,
iż ślina znajduje siy tcż \\ plucach.
Tak więc zmora wysysa ślinę z ust i piersi śpiącego 1', a \v gorączce (lO
określenie obejmuje także zapalenie płuc i opłucnej) wysycha ślina
Jednakże
nie utożsamia się całkowicie śliny z flegmą. Mówi siy, /.c kiedy psują si<; pluca
(np. w suchotach) ślina przekształca się w tlcgmy. Wówczas chory kaszle
(dobrym jest "mokry kaszel", to jest taki, który wyrzuca llegmy. z/ym"suchy"), pluje - im częściej i gęściej, tym lepiej, gdyż OCzys/.cza to pluca
z nadmiaru flegmy. Niedobrym znakiem jesl. gdy chory nie pluje, nic odkaszla.
co zdarza się właśnie przy gorączkach lO. W takim razie czyni si<,:rozróżnienie
tj.
4 B. Sychta. Slownik gwar kas::lIbskich na t/e kll/I/II~v !tllIrJll"CI. l. :'. Wrochl\\ I 'iT.'.. s. 7.'.
:) Zob.: K. MoszyJ1ski. KlIltllra IlIdowa Slowial/. l. 2. cz. I. Wrochl\\"
\V,lrS/;I\\a I '}(,X. , X'J.
6 A. Glabcr, Prohlemata Arislolelis.
w: Filo::o/ia i 111l-/;/ SI)()/ccl/a .\T/ II' .. \\\bor i oprac I
Szczucki. Warszawa 1978, s. 574 - 575.
7 l'os::lIkiwul/ia,
"Wisia" l. 4. 1890. s. 1')2,
I' 1\, Kowalska-Lcwicka.
Wier::en/a / ::HTCU/C ::\I'/ą::UI/C ::c ,'III/crei,!. II SIIIi//U :: kll/IIII"\
/1Ii/c}\l'ei /3eskidll Sądeckiego. Wroclaw 1<'>85.s. 102,
<) B, Sychta. op. cil.. s n.
lOS. Spittal. Lec::nictwo /lIdollle IV !alo:'cach i okolicv ... ({oC/nik Polski" l. I. Tarnopol I ci'X.
s. 1 15. 118 - 1 19: Pos::llkiH'({Ilia, "Wisla" l. S. IS()4. s. 5
C
)
147
między ślin,\ a flegmą: ta pierwsza przekształca się w drugą: flegma stanowi
~\\egl) rodzaju zagl;sZC7.0ną ślinę czy też ślinę zmieszaną z wydzielinami
tOzkladających sil; pluc.
Utrzymuje sil; zatem, iż ślina zalega w ustach, żołądku i plucach, ale zdarza
siC; też. /e \V glowie. Kto ma .,głowę zaślinioną" (np. przy zatokach), dobrym
d la n iego jest katar (uplyw flegmy nosem ) (Barcice). Ta ostatnia przypadłość,
np Iledlug Żydów, dobrze .,robi na głowę" - zgodne byłoby to ze stwierdzcnicm Marcina Sicnnika. który uważał, że katar, to "wilgoć zbytnia z głowy
plynąca" II. Kto ma śliny za gęstą, cierpi na miażdżycę (ta łączy się z otępieniem umyslowym. klopotami z pamięcią) (Kolbuszowa). Konsekwencje "zaślinien ia glowy" S'l dokladn ie takie, jak ie według humoral izmu ma nadm iar
Ikgllly IV glovvie: otępienie umysłowe, "zejście z rozumu" (flegmatycy są tępi
i gnllśn i) I::'. Ten udział śl iny w wi Igociach mózgu (por. w rosyj sk ich ciialektach: ..nllga" - deszczowa pogoda, "mozgływyj" - deszczowy. wilgotny) I.~
lllllllac/y następnie. /e gdy król węży napluje w usta, rozumie się mowę
1.11 iem\!: \\'l;/e pluj,\ na glowę węża wybranego
na króla i w ten sposób robią
mu "o1"(1ny.a kto ją zdobędzie, zyska mądrość, wiedzę i moc znachorską 14.
Warto nadmienić, i/ nic tylko w tradycjach ludowych, lecz także w tradycji
chrlcścij,1I1skiego Kościola wskazuje się na związek śliny z głową: ,.Ślina
~) Illbuli/uje nam nqdrość otrzymaną z ust Odkupicicla w Boskich słowach.
SIina przcc ie/. spływa z głowy do ust. Gdy zatem tą mądrością, którą jest On
~alll. lostaje dotkniyty nasz jyzyk. natychmiast staj c się zdolny do głoszcnia
Lllangelii" I'.
Ślina jest jedną z wilgoci ciała. Traktuje się jąjako analogon wody: "Plują
!l1U\\ gt,'bę. ,1 on mówi. że deszcz pada" 16 W zagadce: "Siedzi w wodzie, a nigdy nie 19nije"prawidiową odpowiedzią jest: język 17. T~ odpowiedniość
111
it;dl.Y ś Iin,\ a desl.czem (wodą) aktual izuje wiele praktyk magiczno-rytua 1n)ch. V\" /amówieniaeh,
po wymówicniu kOllcowych formułek, w których wypl,'dla się choroby nil wody, błota etc. spluwa się IX. W zamówieniach od uką~zcnia m,.:ża zwraca siy do żmii: "ja mam, żmijo ślinę w ustach. a ty masz wodę
II morm". .,lI wyża woda w morzu, a u mn ie woda w ustach", po czym
Ila~tępuic chuchanie na ranę. spluwanie na ziemię 19. Zachowania te odzwierII /;1 .\ I';duch.
r.ll/%gicnv
ot/as ciala lud:kiego i chorób. Wrocław 1,)95. s. 41.
l::' /(\h np.' ('. S I.clis. Odcucony
obro:. Warszawa 1')86. s. 117 - 119.
I; .\ . .-\lilll<l'icI. 1'IJ!'ti(!'sAij!' vo::rC'nija slovian na prirodu. l. I. Moskva 1868. s. 118.
1-1 l'. \I<ljcllski.
l'ą: II' lilowi!', pojęciach
i praktykacb
ludll nas:ego.
.. Wisia" l. (,. 1892.
, .~20
I' I l. locr'ler .. ~·I\'iat ,ITlllboliki chcdcf/(//lskiej,
Warszawa 1990. s. 363.
l h :\. S;doni. I.ud r:c.c(iII'ski ... Materialy Antropologiczno-Archeologiczne
l. I O. I ')OX. ,. 31 X.
171/l/d!'lII.
1X /oh. lip.' N. Vinogr<lliov. jlagovOly. oberegi, spasilel'nyj£'
molilvI'
!( I (l. I ')07 i I( I X. I <JO')
1li H. {iSpiCIISki. f:/llt .VIl'. ,ol Idola/o JW Rusi. Luhlin 1985. s. 124.
i Elnograticznc"
i proc'., ..Zivaja
Slarina"
I-lX
ciedlają mit "o pierwszym pojedynku":
po zwyci~sl\\'ie
I~oga (immu \\ iCJL'
wiatr i pada deszcz, wąż kryje się w l.iemskich \\odach 20 Tcn mil~Cln~
wzorzec obowiązuje w wielu praktykach magii leC/niClcj. Rosyjski /Ilachor Pl)
zamówieniu
chucha, następnic spluwa trzy raz\' pr/e/ Ie\\e ramic. allio IW
cztery strony świata 21.
Ażeby określ ić czym jest. do czego sluiy elana CI~Śc c ia la. ludo\\ a IllL'llla1ność poszukuje analogii w zevvnętr/.nym świecie (kodzie kllSIl]()lllgiClllylll). ak
też w obrębie samego ciała (kodzie anlrOpOlll()rIICln~,.m) Slina nic jL'SI CleSCI;1
cia la, lecz tylko jego wilgocią, sulistallcj,\ plynn'l. a 1,lka Ilatura ,liliii;! ja Lil'
innych ,.soków": moczu, krwi. spermy. Ilegmy. i('lici 22. Totci puj;l\\ia si~' taka
alternatywa:
żeby zabezpieczyć
si~ przed urokami naleiy tr/~ kroinie SplUll:le
lub oddać mocz :n oraz konsekwencja
Iypu: ..glist) S/CI,'" dll iol,!dk;1. :I (lil.j:lwem tego jest ślinolok 2<1.
7 powodu ustawicznych
przemieszc7.ell \V ramach kndll ;lIltropllnHlIllc/IH:go, zestawiell i przcciwstawicll
jednych c/~ści ciala / innymi. doslrzega ..,ie
liczne .,podobicllstwa"
między gór<\ adolem ci;l/;]. Ślill;) pOIll:lg;l \\ tr;1\\ iClllu.
.jest wydalana olworem ciała - ustami. Poi~wiel)ie jcsl lr;)\\ iUIIL'i \\~ d/lCI;IIl~'
odbytem - .. lew<\ gębą". Zatem są racje. iiby pr/eslrzL'gać
..klo \\ I\,CC plujL'
ten w porlki sra" 25. Ślina tworzy się w ustacl1. Cly lei. naply\\a do lisi (ioladk:l.
pil:rsi). , 'a metonimicznej
zasadzie jest olla lItoi.salllian:l IC s!\l\\ell1 (In ..!'\'<i/i
się \V ustach"), a plucie z mówieniem: ..Gada co mll ślin;1 na jq~ k pr/\ niesic':
.. Wypluj to slowo!" - ..wypluć" znaczy: wygad;lć: ..Oilr;H:;l ślinL' \\ g~ilic"ten. klo byle co mówi: ,.Ślina mu \\ gębie nic wysyciw"
tcmu. el' dllm g:lLi;I:
..Mam takie przysłowie (zdanie), to go wyplujt; (\\YP\l\\ IClll)""'. KIn m,)\\ I
o chorobie albo czarcie. winien splunąć. aby nic przy\\olac nicCI) sIei ~i1: ~Gdy pop pytał na chrzcie kumów czy wyrzekaj,\ si~ szat<ln;l. ci lllh\J<lcili si~' dl'
drzwi i spluwali 21>.
20 Zob. np.' V. V. Ivanov. V. N. Toporov. /ill'IIr10ill
i Imlls/ol'IIIII"i;"
,. lIiI/II/".'.:'li·"s!,',';' i
jó/'k/ornyeh
lekSlOch. IV: TifJ%gic'eskfie
iss/edovllnijll/}()
jill'k/ol'lf.
\otosb il I(J7~.
2i l\. Alanasjcv. op. cif.. s. 397.
22 Zoh .. A, Wierzhieka. NO::\1'a::anill o c::ę.veillch "iu/II. \\. '\"('11/(/111\-/,11
I sllI\I·/Iil..
\\1'<'(1;1\\
1975. s. 97 - 100
2~ B, W. Segel. I,Viecenia
i /eclliCIlI'()
/1'<1<1"" .. .1 ,ud" I. .1. 18'>7. -; ~(i
lob,
lilkic
S SL'II~-
man. Dcl' hClsc I3lick. l. I. Ikrlin 1910. s. 29:; - 302
2<1 tv!. Udziela. I'r::vc::vnki do /cclliclll'lI/udo\I·C,~O
... Wisla" l. II. I ()()~., .,'il"
25 A. Pdrow. LlUi ::i~lIli dobr::vI1skiej .. .zbiór Wiadomości do Allirnpologll I'r<lIO\\el'
I. 2.
1878. s. 175.
26 Nowa księga pr::vslóll'
i \I!yra::eJi pr::n-/oll'ioIlTc!'
Wars/alVa 1972. l. 2. s. 955 - 9:;6: 1. 3. s 435 - 431'.
27.1. Burs/la. !-ecniel)l'o
/udOll'e. IV: hu/lura Iwlmm
1967. s. 40:;.
28 .J. Rulikowski. Zapiski
Kn\iolVe( 1. 3. 1879. s. 120
/}(Jlskich. pod rc'\1. .I, I'r/\'iiIIHl\\
I Ue/A ,,/m/ski.
,k ie;c\',
pod red, .I, \lurSlI\.
I. 3.
1'0/.11<111
clilograjiC::llc
:: UkroilII'.
../bi(·)l
Wiildomości
do 1\lllrnpolo~il
14')
Ś IiIla sluiy do rozm ie;kczan ia, smakowania i trawien ia pożywien ia, czyi i
.ie:go /nis/Clcnia dla dobra ciała. W wielu różnych mitologiach z nią kojarzy się
Ill\.1CIlOdestrukcja i kreacja. Według kosmogonicznych
opowieści rozpowszech11inn~ch Ilśn')(j Slmvian. z ziemi wyplutej przez Diabła powstały błota, góry,
Ilielliytki 2'). /jego plwociny zrodziły się Wyże, robaki, sroki :'0. a w antropogoIliczllych opnwieściach
powtarza się, że Diabeł opluł całego pierwszego
ulml icka. Iklg schował te plwociny do środka, co stało się przyczyną chorób.
,k1llllnnści IlId/i do gr/echll: .,od tej pory człowiek pluje i wszystkiego wypluć
nic lIwie'" :1 ..• ndl<\d ludlic plują i kaszlą" 32, W popularnych podaniach o pow,1,lIliu gr/ylh'm nll'lwi siC;. ie wzięły się one z chleba (ziarna) vvyplutego przez
"". I'intra (II folklorze istnicje stały związek grzybów z wilgocią, deszczem) n
\\e:dlllg 11I(il'mturecko-mongolskich
ze śliny Boga mial powstać diabeł (Mircea
Iliade Il\\a/a. ie: jest tn dowód na niskie pochodzenie diabła): według Ugrów
A' "pIUllil,'ci,1 I~oga po\\stala
góra: mity Mordwinów mówią. że szatan wychodll / gllr\ lIllvorzollCj .Ie' śliny Boga. albo też Bóg splunął na wodę i tak zostal
,[lInr/(lny /Iy duch. a tcn wyplul ziemię i tak powstały góry 34. Podług UkraiilClII'. Iklg ze sllcj /t'lltej śl iny (negma?) stworzył pierwszego człowieka .\S
Id,lIliem Ilucukm ślina o/ywia wy7.e. bo oto ..gdy zabije się węża robi się mdlo
II listach. chce sil,' piLiĆ-- llale/y się od tego powstrzymać. bo śliną żywe węże
ll1,tia labilego. pnci<;ty I\;\i zrasta się i ożywa 36 Nad Lomnicą odnotowano
lej. 1/ Ie ślin~ \\yplutej
na .licmię. wtedy, gdy bije dzwon kościelny, powstają
Illlije:
(II 1'll1sce istnialo prl.ekonanic. że gdy żaba zje wypluty komunikant, to
j1l1\\st:!nie I.nie.l smok) .17
Slin:! pr/yspies/a fermcntacje;. dojrzewanie zaczynów alkoholowych ... W 1'0"i"killl Illicie o pl1ll1pie ml1wa jcst o tym. jak warzy się piwo z piany utoczonej
I p\ ska \\iepr/a
lub konia: natomiast w analogicznym micie irlandzkim diabd
pluje: do pilla i \\YI\l1łuje pianę na nim, Staroskandynawska
saga ( ..,) opowiada. j,lk ()d~ n lI/.yuyl swojcj śliny na zaczyn do piwa i wtedy stalo siy tak
/,Icn~ 111Ilapojcm, i.c niejaka Gcirhilda uzyskała w zamian za nie szczęście
Ilw!/el'lSkie. Ślina jako zaczYIl napojów alkoholowych znana była na rozległych
~,) /<1h. R. TUl11icki. S/o\l'lm/ski liliI kO.\·1I
lOgaIII cnv ... Etnogralia Polska" t. 23. 1')79. I.. 2.
'I, () I!O:':II. /<'.!'.{) slllgl/ch / diafJe/skich .eluckach. "'yhral. oprac. i prze!. K. WroslalVski.
I ')X:i. s. 42.
,I I' I' Cuhinski.i. !rlld" elllogmjh'esko-slalisli(eska/
ekspe(/icii v Zapadllo-I?ussklj
kraj. ( J.
"~lIlkl-l'clcrhllrt!
IX72. ~. 14:'.
;2 /oh. I{· T<1l11icki. /.JI(/(}\I'e lIIilF o .\·I\I'or::elliu c/o\l'ieka, ..Elnografia Polska" t. 24. 19XO.
\\ ~IIV~III~1
/ 2.
;; /uh. nil. S. Ccn.:lld. l'r::e!JiecaIlF,
ll'ie,s' \I' pO\l'iecie
wielickiIII.
ciClIHl-!\rcilcuiu!.'iCllh:
i I:lll()~raliclllc"
l. 4. 1900. s. 110.
;.] \1. J:liadc: SI/Uli/II, II/il~ historia. Wars/.<lIva 1974. s. 204 - 20:'.
;, \'. Illlatiuk. (;l/lido-l'lIski
III/mdli i legelldi, ..Etnogralicnij
Zhirnik"
(Jniścuk .. lIl/leri/llli
do .!'.lIcul'skoi dellloll%gii
... MalCrijali
t II. l ')II'). , .j·t
;, I I'ul/. lIi(/(/oll/o.inllldo::llall'ce.
( I. 19.14, s. 2X.
;h .\.
"Materialy
Antropolo-
( 12. t 902. s. ').
do ukrains'koi
etnologij"
150
obszarach Azji i Europy" 18. A więc ślina przyspiesza dojrzewanie
alkoholu.
wobec tego - według popularnych,
nadal żywotnych
przeświadczellpicie
wódki ze wspólnego kieliszka jest niebezpieczne.
wypicie jej ze ślin'l drugiej
osoby przyspiesza
upicie się (powoduje
też zatrucia.
wymioty - Barcice.
Kolbuszowa).
W tym kontekście jest zrozumiałe,
że ślina może wpływać
na wzrost
dziecka. Po pierwszej kąpieli, w Polsce popluwano
na plecy dziecka . ..żeby
szybciej rosło"; w przypadku "angielskiej
choroby" (krzywica) matki \\ Skandynawii nacierały stos pacierzowy,
żeby dziecko w/.nwcnić.
ieby ro~lo (od
krygosłupa uzależnia się wzrost człowieka) 19
Ś Iina wzmacnia osłabiony organ izm. dziala na jego wzros!. Stc\d j ui bl isko.
aby jej użyć dla dodania sobie sił w pracy. Pospolitym gestem. m. in \\ Polscc.
na Ukrainie, w Skandynawii,
było i jest plucie w n;ce przed przySl<\pienicm ch)
pracy fizycznej - szczególnie ciężkiej 40. Ślina dodaje sił. wiyc równic dobrlc
może pomnażać bogactwo (majątek).
"Na szczyście··.
,.na dobry pOcz;ltek··.
kupcy w Polsce, u wschodnich i południc)\vych Slowian. \V iemClech oplu\\ali
pierwsze otrzymane
pieniądze;
Chorwat
pluł do pustej kiesy. "żeby micć
pieniądze" 41. W tym miejscu ujawnia siyjeden L licznych paradOKsll\\ ludo\\ci
dialektyki, bo oto ślina mnoży bogactwo, dodajc sil. ma moc kreacyjn;\. a Jednocześnie znaczy ona tyle, co ,.nic", to co ,.niewiele warte". Plucie kojarzy si.;
z minimalnym
wręcz wysiłkiem: "tyle co splunąć". "rozumu jakby naph\ar·.
"połknąć jak ślinę" - uczynić coś z łatwością, bez wysilku 42. Ukrai(lcy spluwali po tej formule przeciw jęczmieniowi:
"Ot, tobie kukisz (liga). pójdziesIna
bazar. kupisz co zechcesz" (pokazanie ,.figi" znaczy m. in. "nic". "nic") 4,.
Ślina ma "moc oczyszczania"
44, jest czysta.
Taka jest gló\\ nic ślina na
czczo, "pierwsza" (por. wyżej a mieszaniu siy "soków" w żołądku. które tr;mią
pokarm), osobliwie zaś osoby pierworodncj.
Taka ślina Icczy. Nacierano ni;1.
czy też opluwano, chore miejsca zajęte przez róży. rany, \",rzody. liszaje (le
biorą się z oplucia) 45, ukąszenia pszczoły. komara. nawel m;ża (te leczy najskuteczniej ślina urodzonego w dniu św. Pawia) 4(,. zcierpniyte cialo po dlugilll
1X M. Ilaavio. fllitologia fiJ1ska. Walv.awa
197'). s. 2'):\.
3lJ Ił. 8icgclcisen.
Matka i d::iecko IV o/Jr::ędocli. \Iwr::cl/iocli
I.wÓw 1927. s. 165.
40 Ihidcm. s. 164.
41 Ibidem.
42 Nowa księga ... , t. 2. op. cit.
41 A. PocIberski,
Materialv
do
demonologii
/lIdll
i ::\ITc::ojocli
lIleIII 1'"/S"Ie'.!.,,.
IIkraill.\·"IC.~O .. .fhi,·,,· Wiatlolllosci
AI11~;rlo_gii Krajowej"' t. 4. 1880. s. 75.
S. Splllal, op. CI/ .• s. 88.
4S Ibidem. s. 144.
46 M. Udziela.
Medveyna
i pr::esądy
/ecnicl!
IlIdll Ilolskiego.
\Valva\\.1
I Xl) \. s (,X
tI"
151
spaniu. siedzcniu czy też leżcniu 47, chore gardło oraz oczy (ślina dodaje siłę
\\zroku do późncj starośc i), twarz (oczy, czoło) zauroczonego 4X.
Ślina oczyszcza. Suchotnik pozbywa się flcgmy zalegającej pluca z mokrym
kaszlcm. częstym i gęstym pluciem - należy go zmusić, abu pluł do spluwaczki
pustaINioncj IN nogach~ słaby nie pluje dalej niż broda, bliski jest śmierci 4<)
Przeci\\ bólom zębów zaleca się środki na obfite odchodzenie śliny, bo z nią
()(kjclą "robaki" (są one przyczyną bólów) 50.
Ślina jest wypluwana. oddalana - wypluta przepada (przeklellstwo:
"Bodaj
s?c/el jak ślina"), więc służy ona do oddalania nieczystej siły, nieszczęść.
\\ magii leczniczej do najczęstszych czynności przy usuwaniu chorób należy
\\ysysanic i spluwanie w razie uroków, przestrachu, suchot, żółtaczki, róży
i in .. INtrakcie niemal każdcgo zażegnywania i zamawiania.
Dla odwrócenia nieszczęścia spluwalo się na ziemię (za siebie, przez lewe
ramię albo na wszystkie strony świata), żeby uchronić się przed urokami (Żydzi
polscy i ruscy trzykrotnie pluli ziewającemu do ust) 51; żeby odczarować mleko
nak/':- tri) razy splunąć za sicbie w lewą stronę (Barcicc); żeby czarownica nie
zaczarowala należy splunąć na jej widok obok niej 52. Pluje się także na widok
diabla. \vidma (staropolskie powiedzenic: "pluj na marę") 51, w kierunku kraU,!ccj wrony - wiesze/clcci 7.1054, w oczy napotkanej żmii. żeby nie ukąsila 55.
na ..czarcic wcsele" (wir) 56
\\ obrębic praktyk magiczno-rytualnych
oplucie ofiary albo sprawcy zla ma
d()br()cz)nn) skutck. jest pożądanc, ale poza nimi splugawienie
śliną jcst
'/lodli\\e. jest obelgcl. dcgraduje. W folklorze i medycynie ludowej ślina wiąże
się I chorobami (z zaślinicnia się dziecka - "ślini się jak dziecko" - tworzą się
lajady)'7. CI.a ram i (IN ślinic tkwi jakaś jadowitość, bo pozostawiona w kieliszku z \\lidką jest "danjcm" tj. czarem)5~\ wiedźmami (te szkodzą opluciem;
much<; plujk<; nazywają Kaszubi "czarownicą")
59, demonami (odmieniec jest
\\ ieCl.nic ośliniony) hO, "robakami" (z "zaplucia się" łozy powstają bąki) 61, ze
-17 l
l'alko-llrYllcc\\iCl..
/.lI/TSV
lec:niuwa
ludowego na Rusi poludniowcj.
Kraków
189.1.
.\~ S. Spitla!. 0l'. cif .. s. XX. I (,i.
-l') S. I :d/lcl<l. rcc.: () I'r::csąr!acli i ::afJohonach. "Glos Katolicki"
nr 47. Kraków. "Lud"
155.
'II \1. licknicw,;ki.
() l'r::esąr!llch lekarskich /lIdu nas::ego. Kraków 1845. s. 41.
51 R. l.ilJcnlalow<l. I'r::esądl' :::l'r!ml'skie. "Wisia" l. 14. t 900. s. 640.
:i~ II. I\icgckiscn.
0l'. cil.. ;. :1()5
,; Ih"I('IIl. s. 1(,4.
'.j.l ~\\i,.lck. /. nar! IUs/oka, "Lud" t. 8. 1902. s. 165.
'.:i '\. Vlllogradm.
0l' cif .. 1')()7. s. 70-71.
:if, ..\ ( '1.<:11)\.
Isfo/" lIIiflcne Serlujll' /u:::l'ckicli. "Wisln" t. IO. 1896. s. 64.
'7 1\. S/\c1;m\sk;;-l\o~hcl.
l.ecnicl\l'o 1;/(/0\1'1'na Kujawach. TOrtlli 1972. s. 12.
'~I Kokss<l. I:I"/()\'/ \'il'//\'IIlInia 110 I'ir!girju. "Etnografićnij
Zbirnik" t. 5. 1898. s. 95.
"Ill. S:- chla. 0l'. cil.. l. I. s. 15X.
!l(1 \1. "'YSIOllclw\\·;1. / USI górala zakopi;lIiskicgo.
"Lud" t. 7.1901. s. 185 - 186.
I ')().1. ,;
t.
10.
złamaniem zakazów przędzenia, szycia, tkania - strzcżonych przez nicezystą
siłę: "na Białorusi uważa się, że w dniu świętych Vasilija i Marin)' (1)'17yieg()
i Maryny, 28 lutego), zwanych »Volosja i Mura«, można prZ<lść tylko \\eln~
( ... ), której nie wolno ślinić. Nie wolno natomiast pl"l:<jŚćlnu ani konopli. gdyi
w ten sposób »odślini się zamurowaną
zimt; i znowu zaczną sit; linHl\\l'
mrozy«. W czasie przędzenia wełny nie można ślinić nitek, bo krnwy i O\\c<:'
będą się ślinić" lil. Oparsknięte przez konia oczy "pick'l i psujel się": oparsknięty dostaje liszajów (ale też kOllska ślina usuwa "plugawk(',
../abk{·. II
pleśniawki - Barcice). Pospolicie opowiada się () ślinie i ofuknięciu laski. iab).
sowy - ciekawe, że zawsze w oczy, nawet do utraty wzroku h'.
Oplucie człowieka
przez zwierzę kOllczy się chorobami.
cn pnwrti
rozzłościć (zbity koJ'l "napluje w zemście w twarz gospoclar/a" - Barc icc). ale
przecież nie obraża: ,,Zwierzę jak napluje to nic, bo nic ma rozunlll'" (f~arcicc)
ie ubliża przypadkowe, nieintencjonalne
oplucie. Przypaclkl1\\T oplucic \\ róż)
podarunek; oplucie ręki - nowinę (te wróżby tiumacz" \\spomniane
1.\\ iazki
śliny z mnożeniem bogactwa, ze słowem) Id.
Celowe oplucie czyjejś twarzy, splunięcie choćby poci nogi albo la plecami
osoby - ciężko znieważa ("bo przecież Żydzi oplu\vali Pana .Jczllsa'" _. I~arcice)
.Już choćby dlatego, że z tego gestu korzysta się dość r/adko, Illa Oil taka
wymowę. W okolicy Gdowa i Bochni plulo sit; w t\\arl ,"pr/eskoczkolll··.
złapanym na grzechu katolikom (katoliczkom) z Ży(!t")\\Iq, Żydem. 1,1 nie\\ icrność małżeJ'lską ("takiego żadna nie zechce"), także za obmowę (.Jemu co \\,11ll
to pedał, naplujcie w żywe oczy, bo to wszyćko nieprawda"') (" Rusini pluli n<l
widok znienawidzonych
osób lili. "Splunąć i nog'l latrzeć to u naszcgu ludu
symbol całkowitego poniżenia i jak najwięks/.ej pogardy" pisal h\an Ir'1I11,,'
o I łucułach li7. Na Huculszczyźnie,
gdy wróg eheial las/ludzić
hahie. klt'll:l
zasadziła pokrzyk wilczą jagody w ogrodl.ie, opluwal ty rośliny. zlor/cCl) I jcj
Gospodyni my/a się wodą, do której wrzuc;lla zhClC/.cs/C/.onc lick
k tu
następnie ją spotkal, ten pluł na nią i tak ją przezy\,al, jak wrt"lg plul i przczywał roślinę6R. Polscy i serbscy ch/api spluwali na miejsca wypn·li.niallla si.,:
psów, bowiem byli przekonani, że gdyby w tcn sposóh nie uka/ali S\IC!:!,)
wstrętu i obrzydzenia, to nabawiliby się wysypek (ll}
61 E. Kolbus/.o\\'ski.
IF
Alalerynly
do lJIedvcI'lIy i lI'ier::eli IIIt/m,:n'/i
/.ahor::1I 11' pow. rawskim. "Lud" t. 2. I~96.s. I(II.
(,l 13. lJspicnski. op. cil .. s. 256.
li3 lob. np.: 13icgclcisen, /,ec::niclwo fudu polskie,!!.o. Krak(l\\
lI·edlll,!!. {)/){)II'I{/{I,"i /J,'lIli,,:
Il)2'J. s. IW
64 Zob. np.: O. Kolberg. IJ::iela ws::vstkie. t. 5:1. s. -lI I.
65 .I. ŚlViYICk. Lwyc::nje i pojęcia prawne ludu II(/{Irahskie,!!.o... \tl;lll:riah .'\nlr()polo~IUIHI'
Archeologiczne
i Etnograficzne"
I. 2. I !!9ó. s. 279 - 281.
66 H. I3icgelcisen, Maliw., op. cil., s. :164.
67 I. Franko, I:lldovi viruvannia nn Pidgilju .. Ylnogralicnij
I,birnik" I. 5. I X')X. s IXi.
liR 13. GuslalVicz, () kor::elliaciJ c::arod::iehkiciJ II' leCIlicIwie fud{)\':elll. .. I.ud·· I. I II. I liII.).
s. 275 - 2.76.
(j\) II. Bicge/eisen.
MaIka,
op. cil .. s. 165.
153
Opluwa się dla odtrącenia. Odrzuceni ze społeczellstwa posądzani są o splugawienie świętości. Czarownice - według starych i pospolitych przekonaó plują na krzyż. depczą święte obrazy, wypluty komunikant używają do czarl')\\70 Oplucie, plugawienie,
utożsamia się z bezczeszczeniem.
W języku,
etymologicznie i semantycznie, ślina i plucie wiążą się z bluźnierstwem, wstrętcm. brudzenicm 71. "Splugawienie"
dotyczy zarówno oplucia, jak i obrzucenia
blatem. oblania moczem, zbrudzenia kałem. "Plugawy jak świnia, jak dudek" nicczysty, brudny, wstrętny n.
Poucza się więc: na nikogo pluć nie wolno. Tak jednak czynią nierozumne
dzieci. a przez to narażają się na liszaje 73. I do dzieci właśnie kieruje się
pouczenia, żc nic wolno pluć (także smarkać, oddawać mocz, kał):
- do ognia. bo będą mieć zgagę (ta "piecze"), opryszczy język, będą bolały oczy
IlIb glowa. bo ..dupa sparszywieje",
po śmierci będzie pił urynę, np. psa 74;
..starszy nigdy tcgo nie uczyni. dlatego też nigdy na ognik nie cierpi" 75;
- na ziemię, ,.bo to grzech". i do wody, "bo utopi się" (za taki czyn należy
przeprosić matkę-zicmię. świętą wodę) 76;
- na wiatr. .,boby d iabeł co zrobir' 77;
- na slo(lce, ..boby ciemności zapanowały nad nami" - pouczał dzieci pewIen
lIkrailiski starzec 7X:
- na każdą świętość, tj. także na obrazy a treści religijnej, krzyż, hostię, monstrancję itd. Tak czynią tylko czarownice, heretycy 79;
- na gady, np. na żabę, bo ona sama może opluć i tym spowodować chorobę
OClll
xu:
- na lustro, ..bo mu co urośnie na ustach" RI;
- przez okno, .,bo tam siedzą anioły" 82.
Oczywiście, dokladnie te same i wiele innych zakazów nałożonych na splu"anie dotyczy takżc dorosłych: myśliwych na polowaniu R1, ciężarne kobiety -
7u lob. np.: B. 13aranowski. () hU/lajach, wiedimach i ws=elec=nicach, Lódź 1963. s. 219.
71"\. Briickncr. S/Oll'l1ik efvlIl%gic:::ny ję=yka po/skiego, Warszawa 1957, s. 30.
72 \'1!1j'({ Ą"i,gll .... of! cif .. t. 2. s. 9S6.
n lob.
;.j lob,
np.: f'vl. Udziela. Medycyna
np,: ./. Talko-lIryncewicz.
.... op. Cil., S. 9S.
op. cil .. s. 142. 3S I: R. Bednarik.
Duchovne
=ak/ady
"d,"'el/o ,1/1I"ilel\-I\I'iI. Matica SI<lVcnska 1944, s. 38.
7~ S Spltla!. Ol) ci/o s, 37,63
7() /oh.
np,' ;\ L. Bogdanovic,
!'ere':ilki drevnieRo
miroso=ercanija
u he/o/"llsov. Grodno
I X'):'. :i. 20: l\.. r""loszyliski. /'o/esie wschodnie,
Warszawa
I92S. S. 1SS, 160. 161. 162: S. A. '1'0LII CI'. /'ej'()\,(/I/ijo "uslo{l/os/avionskich
I/orodov XIX - naća/a XX veka, Moskva 19S7, s. 76.
=
77 S Cis/,~lI'ski, 1,lld górnico-rolniczy
okolic S/oIVkowa
IV powiecie
\\iadolllości
do Antropologii
Krajowej" t. II. I S86. S. 3.
7S S Tcrcśccnkova,
/'il'llvanl/ia VSOllce, .,Elnogralićnij
Vistnik" I. 7,1928.
7') Ii. li'lI'<lIlOlI'ski. op. cil., s. I SO.
SO V. Sclmarz-La/ccky,
!'overy
= L(cull
Strakonic
... Cesky
Olkuskim.
S. 133.
Lid" R. 31. 1931. s. 343.
S I V. Stctina, /'over\' II =w'ikad/a =e 7.inkovska, ..Cesky Lid" R. 2S, 1928, s. 300.
S2 F. Kolcssa. 0/'. cil, s. S4: 1'. r. t:ubinskij.
op. cil .. s. 102.
"Zbiór
tym nie wolno pluć na kreta, bo dziecko miałoby sześć palców u rąk i nóg (jak
kret) oraz wtedy, gdy poczuje ona nieprzyjemny zapach, gdyż d/iccko urodzi
się n ieżywe lub chorowite 84. A Ie istn ieje też odm iennc za leccn ic: c i~żarna. gd~
poczuje zapach trupa powinna splunąć, "boby dziccku cuch lo z ust cale
życie"85.
Ambiwalencja właściwa myśli mitycznej sprawia, że obok laka/.Ó\\ splu\\ania etnograf będzie notował nakazy spluwania. Na ogicll pluć nic wolno. ale
jeśli komuś opryszczy język winien napluć na żarzqce się węgle. wtedy zgubi
pryszcze, obsypie nimi obmawiającego 86. Na księżyc pluć nic wolno, ale żcby
Ukraióca "uroki nie braly" pluł w jego kierunku 87. Grzechelll jest pluć na
wiatr, lecz żeby oddalić wicllLlrę czy wir, trzeba było splunąć \V ich stronę ss.
Chociaż było zabronione spluwanie (i smarkanie) na ziemię, chl\)pi pospolicie
spluwali na nią, i do tego wcale nie na osobności 8 Wzbronionc jest oplll\\anie ludzi, lecz jeśli ktoś usilnie wpatruje się, np. w dziecko. należy napluć IllU
w twarz 90. Jeśli już rosyjscy chlopi i kaukascy Żydzi pozwalali sobie na
spluwanie na ziemię, to starali się to czynić w lewą stronę (,.na Clarta··). lecz
nigdy w prawą (podobnie Białorusini oddawali macI na lew'l stronę). a
następnie starali się ślinę zadeptać 91.
Wydalanie śliny w obecności innych osób, i w ogóle spluwanie. jest
odbierane dzisiaj jako nieprzyzwoitość,
zachowanie
odrażające.
niezdr(1\\e
("ślina przenosi zarazki"), jest wyrazem nieokrzesania. Nawyk spluwania zoslal
powstrzymany w dużej mierze przez Iiczne restrykcje i zakazy. Taka postel\\ li
była kształtowana w cywilizacji Europy przez wiele wieków. Obserwuje się
jeszcze spluwanie i zadeptywanie śliny przez ehlopów w miejscach publicznych, w obecności innych osób - zachowania takie wyraźnic przypominaj,)
obyczaje szesnastowieczne.
Wówczas to zalecano w podręcznikach
dobrych
manier, aby nie powstrzymywać
się od spluwania, ani tej. nic nalcżalo polykać
śliny; było dopuszczalne wydalanie śliny w miejscach publiunych.
\V llm3rzystwie, ale należało ją zadeptywać <)2; zabraniano spluwania do ognia. prze?
okno, w kościele. Wobec śliny, szczególnie restrykcyjny byl koniec XVII i c:ll~
l
}
83 D. Zclcnin. Tabu slav u narodol' /"OSIOCllą/ r:vropl' I Sc\'('mo! .bi ... Shorlli" \llI/C'.i;1
Antr<~pologii i Etnografii" l. 8. 1929. s. 71.
8 S. SpiltaL op. cit .. s. 41: Z. Kuzcln. Dvtvno l' ::n-(;ojoch i vil"lll'olll1loch /lk/"(/lIIsk(),~"
naroda ... Matcrijali do ukrains'koji ctnologii" t. X. I l)()(l. s. I).
85.J. Tnlko-Hrynccwicz,
op. cil .. s. 89.
86.J. Świętck, Z nad.., op. cit, s. .\61.
87 F. Kolessa. op. cit.. s. 77.
118K. Dohrjmiski. Znachorstwo II' Sall/bonkielll. .. Lud·· t. :n. I'Jl-ł-I ']l:'."
125.
89.1. Husek, lIranice me::i ::emi MoravskoslUl·ellskoll o ,'ilovclIskelll. I'ralta 1'J32. s -'07
90 L. Podjnnovinskn. Povery:: hornych l3::illiec. ..Slon:nsky I'f-cltbl"· R. I X. I XI)2. s. ~()2.
91 A. At~lIlasjev, op. cit., s. 186.
92 Ślinę zadeptywano lub przysypywano ziemi'l prawdopodobnie
laki.e w tym celli ... aby nic
dostnln sil( osobom niepowolanym.
mogącym ui.yć jej do l'I.;Jn·)II pr/.ceiw osohie. k11')[";\spllln~la·
(A. Palucb. op. cit.. s. 104).
ISS
\\ick XIX - w tym okresie zanika sam nawyk spluwania; nieobyczajnym
było
samo wspollln ien ie śl iny ln.
N icrówne sukcesy cywi Iizacj i wobec cia ta, różne stopn ie stłumienia poszczególnych jego części oraz funkcji przez restrykcje
i tabu, to już dobitnie
~\\ iadczy o niejednorodnych
stosunkach do cielesnych
mediatorów.
Jednako\\ oŻ. aby opowiedzieć czym się różnią, czym upodabniają te mediatory, potrzeba ..więcej, niż tylko splunąć".
,\dam l'aluclL Ihigni..:w
Lib..:ra
SALlY A- JUICE OF THE BODY
(Sumlnary)
lil-: artick. conccl'lling a part of a more general problem which is the "anthropology
or the
hl1d: ". l(lClISe, on th..: scmantic of saliva - a specific "bodily substance", the "body which is not
(lIIe', III structuralist analys..:s. the meaning of body oritices as well as secretions and excretions
has hcell rcduc..:d lo thc concept of ·'mediation". As a result. they have been perceived in terms of
lil,' "comlllllll denominator".
whil<.: lheir specilic semantic characteristics
have been largely
i",J]()!cd
Ihe articie proves that th..: semantics ofsaliva depends on popular beliefs concel'lling anatomy
alld ps: chology - ill fl)lk culture it has been treated as an analogue of their bodily tluids (urine.
'perm. ":IC) ;lJld lIaturaf liquids (water. rain). Thus, instead of general models and onc,Iilll..:nsiollal inlerprdalions,
the authOl's prefer specific description and detailed interpretation
of
"j(llk r":iJiilies".
~,' N. Uias. l'r~(,/IIiam' o!JvcajrJw
,,-'cvwili=acji
Zachodu, Warszawa
ł 980. s. 21 S - 228.