http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1895.pdf
Media
Part of Struktura plemienna i etniczna a poziomy integracji społecznej i etnicznej w Maroku / LUD 1992 t.75
- extracted text
-
Lud, t. 75, 1992
RYSZARD VORBRICH
Instytut Etnologii
i Antropologii Kulturowej
UAM Poznań
STRUKTURA
PLEMIENNA
I ETNICZNA
A POZIOMY INTEGRACJI SPOŁECZNEJ
I POLITYCZNEJ
W MAROKU
Zderzenie z zaskakująco złożoną rzeczywistością etniczną pozornie homogenicznej kulturowo Afryki Północnej powoduje często zamieszanie terminologiczne i odmienną ocenę sytuacji u poszczególnych autorów. Żywa dyskusja
nad naturą tradycyjnych struktur plemiennych i politycznych tej części świata
toczy się już od dziesięcioleci.
Niniejsze studium ma na celu nie tylko uporządkowanie dotychczasowych
wniosków i spostrzeżeń, ale i zilustrowanie zasad funkcjonowania organizacji
segmentarnej tradycyjnych społeczności Maroka - zwłaszcza berberskiej
ludności masywu Atlasu 1. Ukazuje również ponadplemienne poziomy identyfikacji etnicznej i narodowej w powołanym do życia przez polityków
narodzie marokańskim.
Jest faktem ogólnie znanym, iż Maroko trzynaście stuleci należące do
świata islamu, zamieszkałe jest przez ludność berberską i arabską. Bardziej
zorientowani wiedzą też zapewne, iż na obrazie kultury marokańskiej swe
piętno odcisnęły również znaczące grupy mniejszościowe, takie jak Żydzi lub
Europejczycy. Mało kto jednak zdaje sobie sprawę z ogromnego rozdrobnienia
plemiennego i etnicznego tradycyjnego społeczeństwa marokańskiego oraz
konsekwencji jakie to zjawisko ma dla procesu kształtowania się wspólnoty
narodowej i państwowej.
Dokładniejsze zestawienia mówią o wielu setkach grup plemiennych
Maroka. Bernard Hoffman (1967, s. 173-191) doliczył się nawet 768 plemion.
Źródła oficjalne z czasów protektoratu
podają listę 74 konfederacji, 619
plemion, 3143 frakcji oraz 24193 aglomeracji (osad) tylko w strefie francuskiej
(Repetoire, 1939). Aby zrozumieć skąd wzięły się tak ogromne liczby musimy
najpierw odpowiedzieć na pytanie o desygnat pojęć: "plemię", "frakcja",
"konfederacja" stosowanych przy opisie stosunków etnicznych i tradycyjnej
organizacji politycznej Maghrebu.
I Baza źródłowa
i materiał ilustracyjny do niniejszej pracy zebrana została przez autora
podczas wielomiesięcznego (kwiecień-grudzień 1990 roku) pobytu w Maroku w ramach wymiany
kulturalno-naukowej
między Polską a Marokiem.
56
Sięgnięcie do podstawowych definicji (S. Szynkiewicz, t 987, s. 272) pozwala
na sformułowanie pewnych zastrzeżeń. Jednostki organizacji społecznej, określane w literaturze przedmiotu jako "plemiona" marokańskie, rzeczywiście
posiadają jednoznaczny etnonim, stanowią część jakiejś szerszej grupy etnicznej (lub raczej etno-językowej), charakteryzują się też - do pewnego stopnia
- wspólnotą terytorium oraz istnieniem zalążków struktury politycznej.
Podobne cechy odnoszą się jednak również do jednostek taksonomicznych
wyższego a zwłaszcza niższego rzędu. Zanim odpowiemy dlaczego właśnie
owemu pośredniemu poziomowi integracji społecznej przypisuje się termin
"plemię" musimy omówić, po krótce, zasady funkcjonowania tradycyjnego
systemu organizacji społecznej i politycznej Maroka.
Przy opisie tradycyjnych poziomów integracji społecznej Maroka posłużyć
się można modelem społeczeństwa segmentarnego. Na ogół podkreśla się, iż
społeczeństwo takie opiera swą organizację na ideologii pokrewieństwa
(R. Vorbrich, t987a, s. 13). Poszczególne segmenty są niezależne politycznie,
władają określonym terytorium, mogą posiadać formalną organizację polityczną. Co naj istotniejsze - łączą się z innymi segmentami dla osiągnięcia
doraźnych lub stałych celów obrzędowych, militarnych lub gospodarczych.
Zespoły segmentów mogą stanowić nie tylko prostą sumę swoich składników,
ale przybierać też nową jakość, o określonych cechach nie występujących
poprzednio na niższych poziomach. Takie zespoły segmentów mogą również
łączyć się ze sobą tworząc wyższy - trzeci, poziom integracji politycznej
i społecznej. W Maroku mamy właśnie do czynienia z trzema poziomami
struktury plemiennej: podplemieniem (frakcją), plemieniem i konfederacją
plemion.
Dla celów niniejszej analizy podstawowym problemem pozostaje kwestia
- który z poziomów organizacji społeczno-politycznej stanowić może właściwy desygnat pojęcia "plemię". Jednoznaczne uszeregowanie jednostek taksonomicznych segmentarnej struktury plemiennej utrudnia ogromnie zamieszanie terminologiczne panujące w miejscowych językach. Zależnie od regionu
kraju, ten sam termin może odnosić się do dwóch a niekiedy do trzech
poziomów organizacji segmentarnej (8. Hoffman, t 967, s. 48). Podobną
różnorodność terminologiczną spotkać można w literaturze przedmiotu. W danej sytuacji właściwe zinterpretowanie samego pojęcia nastąpić może jedynie
na podstawie załączonej definicji, towarzyszącego terminu opisującego lub jego
odpowiednika przyjętego w administracji i literaturze etnologicznej.
Frakcja
(podplemię)
-
Taqhilt
Analizę rozpocząć musimy od naj niższego poziomu organizacji politycznej.
Taką naj niższą jednostką taksonomiczną segmentarnej struktury plemiennej
- wyższą jednak od grupy krewniaczej lub lokalnej - jest w Maroku
57
wspólnota terytorialna określana w literaturze mianem frakcji (sekcji) plemienia, podplemienia lub jako kanton górski albo dystrykt. (J. Berque, 1974; 1955;
J. Couleau, 1968; B. Hoffman 1967; A. Ponikiewski, 1976). W terminologii
miejscowej używa się w tym wypadku terminów: taqbilt, ferka, khums (piąta
część), rehaa (czwarta część). W niniejszej pracy na określenie tego poziomu
organizacji stosować będą pojęcia: frakcja lub taqbilt - używanego przez
plemię Ait Tidili, służące mi jako przykład ilustrujący zasady ogólne.
Frakcja, czyli taqhilt zajmuje najczęściej powierzchnię kilkudziesięciu km2
zamieszkałą przez 1000-2000 osób, zgrupowanych w kilku grupach krewniaczych lub lokalnych. Grupy rodowe (ikhs, tighst, asoun, aduar) mogą, lecz
nie muszą pokrywać się z podstawowymi społecznościami lokalnymi - duarami. Termin duar (arab. obóz) odnosi się do obozowiska u koczowników lub
do wsi, czy raczej przysiółka u ludności osiadłej.
Taqbilt uznać można za podstawową, niepodzielną jednostkę tradycyjnej
organizacji plemiennej Maroka z kilku powodów.
Po pierwsze - posiada ona etnonim.
Po drugie - mamy tu do czynienia ze wspólnotą terytorium. Członków
poszczególnych taqhiltów łączy bowiem wspólna własność ziemi i wody.
Wreszcie po trzecie - taqhilt posiada, a właściwie posiadał do niedawna,
integralną, w dużym stopniu niezależną strukturę organizacji politycznej.
Właśnie z powodu swej niezależności politycznej określano go często mianem
"małej republiki". Władzę ustawodawczą pełniło w taqbilcie zgromadzenie
ogółu wojowników zwane dżemaa lub anjlus. W praktyce w mniej istotnych
sprawach decyzję podejmowało zgromadzenie przedstawicieli wszystkich rodzin. Władza wykonawcza a właściwie funkcja koordynatora
spoczywała
natomiast w ręku wybieranego na jedno lub dwuletnią kadencję przewodniczącego rady, zwanego u Berberów amghar (l.m. imgharin) lub ażarrai
a u Arabów moqaddem lub śeikh (sheikh, scheikh).
Czynnikiem integrującym członków taqbiltu są rzeczywiste lub domniemane
związki genetyczne. Świadomość wspólnego pochodzenia podtrzymywana jest nie
tylko przez tradycję ustną ale i potwierdzana dokumentami pisanymi sięgającymi
niekiedy XV wieku, do epoki, gdy papier i usługi notariatu muzułmańskiego stały
się ogólnodostępne w biedzie marokańskim (1. Berque, 1974). Szczegóły historii
poszczególnych rodzin śledzić można cofając się o 4 wieki. Dokumenty te są
troskliwie przechowywane; ukryte na dnie kufrów, w komunalnych spichlerzach
(agadirach) lub zamurowane w ścianie rodzinnego domostwa.
Równie ważnym czynnikiem identyfikacji społecznej jest przestrzeń. Taqbilt
- zwłaszcza na terenach górskich - obejmuje z reguły zlewisko jednego lub
dwóch strumieni (zob. ryc. 1 A). Niekiedy osią wyznaczającą obszar sąsiednich
taqbiltów są kolejne odcinki większego strumienia, a ziemie uprawne i pastwiska każdej wspólnoty terytorialnej rozpościerają się na dwóch przeciwległych
stokach doliny.
58
~i.ii1iJ [!lIB]
-----
11
10
-
----
-
13
14
O
15
Ryc. 1. Struktury plemienne Atlasu Wysokiego
A. Struktura ekologiczna a formy organizacji plemiennej Ait Tidili (podczas przygotowywania
mapy wykorzystano wyniki badań własnych autora, uzupełnione danymi prezentowanymi przez
J. Drescha 1941). B. Schematyczny plaJJ konfederacji Ouaouizguit. (Dane podaję za B. Hoffmanem
1967).
Legenda:
ł. Grzbiety i szczyty górskie (z punktem wysokości)
2. Krawędzie uskoków skalnych i plaskowyży
3. Strumienie
4. Granica plemienia
5. Przybliżony przebieg granicy plemienia
6. Granica frakcji
7. Duar należący do leifu Ait Iraten
8. Duar należący do lej]u lnemzel
9. Duar w którym organizacja lejIów nie istnieje
10. Duar - siedziba zauji
II. Targ
12. Nazwa masywu górskiego (adrar'u)
13. Nazwa strumienia (asyu)
14. Nazwa frakcji
15. Granice konfederacji i plemion
Granica taqbiltu górskiego biegnie zazwyczaj granią szczytów lub w poprzek dolin rzecznych (zob. ryc. lA). Teren tak zarysowanej wspólnoty
przedstawia skomplikowany
układ przestrzenny, w którym poszczególne
kategorie struktury ekologicznej nabierają odmiennych wartości ekonomicznych, kulturowych, politycznych i strategicznych.
Wśród plemion osiadłych, dna dolin zagrożone wiosennymi powodziami,
wykorzystywane są do intensywnej gospodarki pastwiskowej. Leżące opodal
59
tereny sztucznie nawadniane, przedstawiające największą wartość ekonomiczną, są najlepiej zagospodarowane solidarnym wysiłkiem wspólnoty. Praca przy
budowie i konserwacji skomplikowanego systemu kanałów nawadniających
i tarasów integruje mieszkańców doliny - członków jednego taqbiltu. Wobec
rozproszenia własności ziemi zaniedbanie konserwacji choćby jednego fragmentu systemu irygacyjnego grozi poważnymi konsekwencjami wszystkim
mieszkańcom. Każdy taqhilt posiada rozbudowane służby publiczne - wybieralnych funkcjonariuszy
- czuwających nad dystrybucją wspólnego ale
podzielnego dobra jakim jest woda oraz nad technicznym aspektem funkcjonowania systemu irygacyjnego. Poszczególne działki terenów nawadnianych
mają również chrakter własności podzielnej i przekazywane są w indywidualne
posiadanie i użytkowanie członkom wspólnoty2. Ze względu na optymalne
wykorzystanie zasobów wody obszary nawadniane nie mogą już być z zasady
powiększane.
Tereny przylegające do strefy nawadnianej traktowane są jako rezerwa pod
rozbudowę osad oraz jako rezerwa ziemi uprawnej - przeznaczona do tak
zwanych upraw suchych (bur). Uprawy suche, a właściwie nawadniane wyłącznie
opadami naturalnymi występują jedynie w niektórych - północnych terenach
kraju (M. Cote, J. Legras, 1966). W centralnej części kraju, na terenach
górzystych, wprowadza się je sporadycznie w lepszych latach. O konkretnym
przeznaczeniu działek z tej strefy decyduje rada wspólnoty - dżemaa.
Położone z dala od osad obszary stepów lub hal górskich wykorzystywane
są jako wspólne pastwiska, do których równe prawa mają wszyscy członkowie
taqbiltu. Jest to zatem własność niepodzielna. Tereny wypasowe, których
właścicielem jest dany taqbilt przylegają do pastwisk plemiennych, to znaczy
do terenów, które stanowią wspólną własność wszystkich taqbiltów należących
do jednego plemienia. Z tej racji granice między taqbiltami wyznaczone bywają
dokładnie na odcinkach przecinających tereny uprawne lub przyległe do nich
pastwiska. Granice rozmywają się i zanikają na terenach przylegających do
ziem ogólnoplemiennych. Takie wspólne tereny znajdują się zazwyczaj na
peryferiach obszaru plemiennego (zob. ryc. 1A).
Mieszkańców doliny - członków jednego taqhiltu integruje nie tylko
wspólna praca oraz ekonomiczna wartość wspólnej ziemi i wody. Rolę
integrującą spełniają również inne elementy infrastruktury.
Redukcji dystansu ekologicznego towarzyszy intensyfikacja relacji społecznych. Teren wspólnoty opanowywany był przez mieszkańców zarówno w sensie gospodarczym jak i symbolicznym. Każdy taqbilt posiada jedno lub kilka
miejsc, gdzie koncentruje się życie jego mieszkańców. Warowny spichlerz
2 Niegdyś ze względu
na różną wydajność działek rozpowszechniony był rotacyjny system
rozdziału ziemi między członków wspólnoty. Obecnie mamy już do czynienia z indywidualną
własnością ziemi.
60
kolektywny, źródło wody leczniczej, plac przed młynem wodnym (lub jak jest
to obecnie - przed sklepikiem), kamienne zakole strumienia służące kobietom
za publiczną pralnię, meczet lub zauja czyli centrum religijne związane z kultem
lokalnego świętego nabierają szczególnego znaczenia dla wykształcenia poczucia wspólnoty. Elementem świadomości określającym przyznależność do
grupy społecznej były też liczne miejsca święte związane z miejscowymi
legendami, życiem i działalnością świętych lub miejsca zbiórek wojowników
w czasie pospolitego ruszenia. W wielu wspólnotach ziemie taqbiltu dzieliło się
na obszar dostępny obcym i teren, gdzie byli oni niemile widziani; teren
uważany za bezpieczny - gdzie nie stanęła jeszcze noga "obcych" i teren
"skażony" już niegdyś obecnością agresora 3.
Zintegrowana gospodarczo, kulturowo i politycznie frakcja nie stanowi
jednak homogennej wspólnoty. Wśród wielu podziałów, które można tu
zaobserwować naj częstszym i naj trwalszym jest dualistyczny układ powstały
na tle dostępu do zasobów wody. Podział ów ujawnia się wyraźnie we
wspólnotach rozlokowanych na ziemiach leżących wzdłuż odcinka jednego
cieku wodnego. Mieszkańców osad - duarów położonych w górnym odcinku
rzeki lub strumienia nazywa się "ludźmi strumienia" - "ail asif'. Na terenach,
gdzie gospodarka opiera się głównie na irygacyjnym rolnictwie posiadają oni
uprzywilejowaną pozycję ekonomiczną. Mają bowiem możliwość przechwytywania wody i kierowania jej z naturalnego łożyska do własnej sieci irygacyjnej.
Dzięki temu "ait asif' nawadniając swobodnie własne pola w ciągu dnia,
pozwalają jedynie nocą czerpać wodę swoim ziomkom zamieszkującym tereny
wzdłuż dolnego odcinka strumienia. Ponieważ jednak w nocy trudno jest
kontrolować dystrybucję wody pomiędzy poszczególne zagony, mieszkańcy
niżej położonych osad gromadzą napływającą nocą wodę w specjalnych
basenach retencyjnych - zwanych "ifrane". Dopiero z nastaniem dnia - gdy
ustaje dopływ wody - rozprowadzają wśród pól zapasy zgromadzone podczas
poprzedniej nocy. Mieszkańcy duarów zmuszonych do korzystania ze zbiorników retencyjnych zwani są "ait ifrane". Między ait asif a ait ifrane istnieje
stała sprzeczność interesów, a spory o wodę są podłożem stałej niechęci między
członkami wspólnoty. W latach suchych zdaża się, że ait asif zagarniając
większość wody nie pozostawiają jej zbyt wiele dla ait ifrane. Ait ifrane
zmuszeni są wówczas prośbą lub groźbą wymóc na sąsiadach dostęp do wody.
Najczęściej przekupują wyżej położone osady ofiarowując im pewną ilość głów
cukru. Jeśli pozwala na to położenie i układ szlaków, mogą też zagrodzić
stadom bydła należącym do ait asif drogę na zimowe, nizinne pastwiska.
Podział na "ait asif' i "ait ifrane" prowadzi niekiedy niemal do zerwania
3 W niektórych
regionach Atlasu, nie uznających władzy sultana zasięg obcej penetracji
oznaczano specjalnymi pryzmami kamieni - zwanymi kerkur. W razie kolejnej inwazji linia owych
znaków wyznaczała zarazem linię zdecydowanego oporu (J. Berque. 1962, s. 116).
61
ciągłości terytorialnej i politycznej taqbiltu. Taką sytuację zaobserwowałem
w należącym do plemienia Tidili taqbilcie Atqi-Tizgui. Podczas gdy przez
pozostałych współplemieńców mieszkańcy Atqi-Tizgui traktowani byli jako
członkowie jednej frakcji, w świadomości zainteresowanych obecne było stałe
przeciwstawianie pięciu duarów Atqi (ait asif) czterem duarom Tizgui (ait ifrane)
- zob. ryc. l A. Niektórzy miejscowi informatorzy posuwali się nawet do tego,
iż twierdzili, że Atqi i Tizgui to dwa odrębne taqbilty.
Plemię
-
Qabila
Opisane wyżej, zintegrowane społecznie i terytorialnie, frakcje nie stanowią
zamkniętej i całkowicie samowystarczalnej wspólnoty. Łączą się one w jednostki taksonomiczne wyższego rzędu zwane "qabila"4. W literaturze przedmiotu
termin "qabila" tłumaczony jest najczęściej jako "plemię". Qabila składa się
najczęściej z 5 frakcji - taqbiltów. Taki zespół taqbiltów posiada swoją władzę
ustawowawczą - dżemaa i mianowanego przez nią na krótką kadencję
przewodniczącego - "rais'a". Władza dżemaa plemiennego w regionach kraju
nie uznających zwierzchnictwa sułtana była bardziej ograniczona w porównaniu do dżamaa frakcyjnego i ujawniała się zazwyczaj w czasie wojny. Znane
są jednak przypadki, gdy notable lub przywódcy plemienni zdołali uchwycić
trwale władzę, uczynić ją dziedziczną i drogą podboju rozszerzyć swe panowanie na sąsiednie plemiona (R. Montagna, 1930). Rozwój struktur feudalnych
kładł jednak kres republikom górskim i burzył segmentarny układ organizacji
społecznej. Podobny proces zachodził w wypadku utraty niezależności. Rais
stawał się wówczas kaidem - lokalnym przedstawicielem sułtana i funkcjonariuszem państwa. Towarzyszył temu równocześnie wzrost pozycji politycznej i ekonomicznej władzy plemiennej 5.
W regionach pozostających poza bezpośrednim wpływem sułtana między
poszczególnymi frakcjami utrzymywał się zazwyczaj stan względnej równowagi. Nie była to jednak równowaga statyczna. Mówić raczej można o pewnej
równowadze dynamicznej. Skład, terytorium i układ wewnętrzny plemienia
mógł ulegać zmianom. Jak już wspomniałem modelową liczbą wspólnot
terytorialnych, frakcji tworzących qabilę jest liczba 5. Oddaje to nawet, często
używane w odniesieniu do nich określenie khums. Nazwa khums jest jednak
często zwodnicza. W praktyce spotkać można plemiona liczące po 3 lub
7 frakcji. Struktura niektórych qabili jest jeszcze bardziej skomplikowana,
a opis wewnętrznej budowy plemienia zależny jest od optyki oceniającego.
Inne stosowane nazwy to laqbilt lub thakabil.f (thakabilch).
s Istnialy też plemiona ściśle podległe władzy sultana, karnie przesiedlone i zmilitaryzowane
(plemiona gisl, których struktura władzy zorganizowana była na wzór wojskowy (J. Le Coz, 1965).
6 W niektórych
regionach kraju frakcje określa się mianem rebaa - "czwarta część", co
o;ugeruje istnienie czwórdzielnej struktury qabila (B. HolTman, 1967).
4
62
Obok samodzielnych frakcji podstawowych, o centralnym najczęściej położeniu, wyróżnić można elementy składowe plemienia lub jego odłamy peryferyjne, których przynależność jest różnie oceniana przez obserwatorów z zewnątrz
i samych zainteresowanych.
Posłużmy się znowu przykładem plemienia Ait Tidili. Rzut oka na mapę
(zob. ryc lA) pokazuje nam 7 odłamów - frakcji (?) zwanych: Ait Atqi-Tizgui,
Ait Dir, Ait Mlelt, Ait Buyanda, Ait Alira, Ait Emmas oraz Ait Tamestin. Dla
ludzi z zewnątrz, m.in. dla autorów klasyfikacji etnicznych i częściowo dla
administracji, są to równorzędne frakcje plemienia Ait Tidili (8. HolTman,
1967). W ocenie samych zainteresowanych sytuacja przedstawia się już zupełnie
inaczej. Za właściwe i samodzielne frakcje plemienia uznaje się jedynie pięć
wspólnot terytorialnych: Atqi-Tizgui, Dir, Buyanda, Alira i Emmas.
Członkowie wymienionych frakcji uważają się za Ait Tidili i odmawiają
zarazem tego miana dwóm peryferyjnym odłamom; położonym na zachodzie
Ait Tamestin oraz na południu Ait Mlelt.
Przy kwestionowaniu przynależności Ait Tamestin moi informatorzy używali argumentu odwołującego się do struktury fizjograficznej regionu. Wskazywali, iż "prawdziwe" frakcje Ait Tidili leżą w zalewisku strumienia o tej samej
nazwie, - asif Tidili. Ait Tamestin natomiast zamieszkują odrębny basen
wodny, fragment zlewiska asif lmini.
Specyficzna pozycja Ait Tamestin znalazła swe odbicie w przebiegu granic
współczesnych jednostek administracyjnych. Ich terytorium znalazło się poza
granicami gminy obejmującej obszar pozostałych frakcji oraz przyległe do nich
od południa bezludne pastwiska.
Pewne fakty przemawiają jednak za tym, iż w przeszłości Ait Tamestin byli
bardziej zintegrowani z resztą plemienia Ait Tidili. Świadczy o tym nie tylko
opinia sąsiednich plemion, lecz również etnonim sąsiedniej frakcji Emmas.
Etnonim ten pochodzi od berberskiego terminu - emmes oznaczającego
środek. Taqbilt Emmas rzeczywiście jawi się jako centralna frakcja tylko
w wypadku uwzględnienia w wykazie odłamów Ait Tidili frakcji Tamestin.
W przeciwnym wypadku Ait Emmas znaleźliby się na północno-zachodnich
peryferiach plemienia.
Można zatem postawić hipotezę o pierwotnym włączeniu Ait Tamestin
w skład plemienia Ait Tidili. W takim wypadku obecne oddzielenie się danej
frakcji uważać można za przykład jednego z dwóch typów procesów etnicznych zachodzących w tradycyjnych strukturach
plemiennych - procesu
dysymilacji. Proces dysymilacji kształtuje w dużej mierze bowiem skomplikowaną i rozdrobnioną tkankę etniczną kraju.
Ilustracją przeciwnego procesu, tym razem procesu asymilacji etnicznej jest
drugi z kwestionowanych odłamów plemienia, wspomniani wcześniej Ait Mlelt.
Odłam ten tworzy zaledwie jeden duar o tej samej nazwie. Jego mieszkańcy to
potomkowie osadników pochodzących z taqbiltu Ait Lti, frakcji odległego
63
~
I
_3
M02
II
o,
Ryc. 2. Struktura
A. Historyczne
plemiona
50
l00km
,
~abatl6
~AHAI7
0
8
4
~9
CJs
~10
~
etniczna Maroka
Maroka
Legenda: I. Nazwa plemienia berberskiego
2. Nazwa plemienia arabskiego oraz frasa jego wędrówki
(Dane podaj~ za A. Dziubińskim
19KJ, s. 248).
B. Współczesne grupy etno-językowe
Legenda:
Maroka
I. Plemiona mówi~ce j~zykiem taselhit (Sleuh)
2. Plemiona mówiące językiem limazirhen (Beraber)
3. Plemiona mówiące językiem tarifi (Rifani)
4. Mniej lub bardziej zarabizowane plemiona berberskie
5. Plemiona arabskie
6. Nazwa miasta
7. Nazwa konfederacji plemion
8. Granica państwowa uznawana przez Maroko
9. Granica konfederacji Ouaouzguit
10. Większe rzeki
iDane podaję za J. Dresch 1935. s. 315).
o dziesiątki kilometrów plemienia Ait Tifnout (zob. ryc. 1 B) 7. Osadnicy za
zgodą całego plemienia otrzymali ziemię wciskającą się od południa klinem
między frakcją Atqi-Tizgui i Buyanda. Politycznie włączeni zostali natomiast
7 Transkrypcję
etnonimów plemion podaję według listy plemion Maroka (8. HolTman, 1967,
s. 173-191). Nazwy frakcji podaję zgodnie z wersją stosowaną przez lokalną administrację.
64
do frakcji swoich protektorów, odległego o kilka kilometrów taqbi/tu Emmas.
Korzystający z prawa azylu na ziemi Ait Tidili traktowani są obecnie
w zasadzie jako członkowie plemienia. Zachowują jednak pewną odrębność
organizacyjną i kulturową (wyrażaną między innymi w innym typie budownictwa). Pomimo zachowania świadomości swego pochodzenia potomkowie osadników zintegrowali się już faktycznie z gospodarczymi i politycznymi strukturami nowego plemienia. Terytorium plemienia nie jest prostą sumą terytoriów
swoich frakcji. W skład terytorium plemiennego wchodzą obszary nie należące
do żadnego konkretnego taqbiltu a stanowiące wspólną własność wszystkich
współplemieńców. Są to przeważnie pastwiska rozlokowane na peryferiach
obszaru plemiennego, z dala od cieków wodnych lub na terenach wysokogórskich. Wśród plemion zajmujących tereny o zróżnicowanej, komplementarnej
strukturze ekologicznej, na przykład obszary leżące na pograniczu terenów
górskich i nizinnych, owe wspólne pastwiska dzielą się na letnie i zimowe.
Pastwiska letnie zajmują tereny wierzchołków górskich, tak zwane "adrar" lub
dolin wysokogórskich znajdujących się na wysokości powyżej 2500 m n.p.m ..
Powyżej tej wysokości przemarzają drzewa owocowe (orzechy) a zalegające
miesiącami śniegi i krótki okres wegetacji uniemożliwiają uprawę roli. W wypadku plemienia Ait Tidili rolę wspólnych pastwisk pełnią głównie hale otaczające
Adrar Tidili (3915 m n.p.m.), gdzie w upalne dni letnie znajdują wodę i paszę
stada należące do wszystkich frakcji plemienia z Ait Tamestin i Ait Mlelt
włącznie oraz w mniejszym zakresie stada sprzymierzonych plemion.
Pastwiska zimowe rozlokowane są natomiast na południowych peryferiach
plemienia, na terenach niżej położonych - zwanych "azayhar", na terenach
prawie bezwodnych dolin i płaskowyżów. Wysokość tych terenów waha się od
1600 do 2100 m n.p.m .. Pokrywa śnieżna należy tam zatem do rzadkości
a zimowe deszcze i wiosenne wezbrania wód zapewniają wodę i paszę.
W okręgach górskich a więc w przeważającej części Maroka społeczność,
której terytorium nie obejmowałoby zarówno terenów określanych jako adrar
i terenów o cechach typowych dla azaghar nie mogła samodzielnie funkcjonować jako wspólnota gospodarcza a w konsekwencji i polityczna. Taka
społeczność albo integrowała się z innymi, tworząc większy zespół, albo
wchodziła w skomplikowane
relacje zależności oraz sojuszy z sąsiadami
(J. Berque, 1955, 1962).
Tutaj, jak sądzę, należy upatrywać jedną z głównych przyczyn typowego
dla górzystego Maroka zjawiska rozbudowy segmentarnych struktur tradycyjnej organizacji społecznej i politycznej.
Istniały też inne przyczyny. Jedne również o charakterze gospodarczym,
inne związane raczej z ideologią i kulturą symboliczną.
O ile czynnikiem spajającym poszczególne taqhilty była wspólna własność
głównych środków produkcji: ziemi i wody, to w przypadku qabili rolę
integrującą odgrywały czynniki dystrybucji. Element spajający frakcje plemie-
65
nia stanowił targ - suq. Praktycznie na terenie prawie każdego plemienia
spotkać można miejsce, często o charakterze eksterytorialnym, położone na
styku granic kilku frakcji, pełniące rolę placu targowego (zob. ryc. l A)B. Plac
targowy byl nie tylko miejscem wymiany nadwyżek produkcyjnych, ale również
miejscem wymiany informacji, miejscem mniej lub bardziej formalnych spotkań
współplemieńców, zbiorowych przysiąg, sądów, zabaw i uroczystości. Targ jest
miejscem sprzyjającym rozwojowi usług specjalistycznych. Nierzadko suq przekształcał się w osadę handlową grupującą obok handlarzy również rzemieślników, grajków i oberżystów. Współcześnie wokół suqu lokują się również służby
i agendy państwowe. Suq et Had - czyli "targ niedzielny" - osadę handlową
Ait Tidili tworzą obecnie otaczające plac targowy, wzniesione z cegły i kamienia:
kramy, magazyny, budynki zajmowane przez ośrodek zdrowia (z felczerem),
punkty skupu płodów rolnych, młyn, mała elektrownia (ładująca akumulatory
do aparatów radiowych i TV), urząd gminy (wraz z salą posiedzeń dżemaa,
urzędem notarialnym i pocztą) oraz liczne herbaciarnie i jadłodajnie. Zlokalizowano tu również małą dzielnicę mieszkalną, kilka nowoczesnych domków
przeznaczonych dla funkcjonariuszy państwowych: naczelnika gminy, felczera,
pocztmistrza. Targi plemienne włączone są w regionalną sieć handlową, drogową i telekomunikacyjną. W ten sposób na targu i w jego bezpośrednim zapleczu
koncentrują się nici relacji społecznych i gospodarczych łączących członków
plemienia z szerszym światem, z wyższymi poziomami integracji społecznej.
Tak jak suq spaja grupę plemienną w sferze gospodarczej, tak w sferze
ideologii podobną rolę spelnia zauja. Nie jest rzeczą przypadku, iż wiele targów
funkcjonuje w bliższym lub dalszym sąsiedztwie zauji i innych miejsc świętych
(zob. ryc. I A). Zauja to nie tylko centrum religijne, związane z kultem świętego.
Łączy ona w sobie funkcje klasztoru, szkoły, trybunału religijnego, punktu
pomocy medycznej, ale również miejsca wymiany myśli religijnej i idei politycznych. Obok zauji o znaczeniu lokalnym istnieją także takie, których sława
i znaczenie jako centrum pątniczego sięga do odległych regionów kraju (D.
Eickelman, 1976). Istotną sprawą dla każdego plemienia jest zatem posiadanie
na swoim terenie wuji o znaczeniu ponadlokalnym. Podnosi to prestiż okolicznych mieszkańców i jest przedmiotem dumy członków plemienia. Na terenie Ait
Tidili na przykład istnieją dwie zauje, jednak tylko jedna, położona w centrum
terytorium plemiennego, Zauja Sidi Ali au - Ahmed (zob. ryc. l A) posiada
znaczenie wykraczające poza granice frakcji a nawet plemienia.
Dla procesu integracji społeczności plemienia najważniejsza była funkcja
instytucji arbitrażowej jaką pełni zauja, a właściwie zamieszkujący w jej bezpośrednim zapleczu marahuci, potomkowie świętego założyciela zauji. Mieszkańcy i funk8 o tym, że poszczególne targi utożsamiane
są z konkretnymi plemionami świadczy fakt, iż
obok określeń wskazujących na dni tygodnia, stosuje się jako synonimiczne nazwy zawierające
Vi sobie etnonim
danej grupy. Na przykład Stlą el had nazywa się też Stlą tidili.
5 -
Lud
t.
LXXV
66
cjonariusze zauji pozostają poza układami sojuszy, którymi wzmocniona jest
sieć relacji wewnątrzplemiennych. Pozostając siłą neutralną stają się z zasady
naturalnymi i pożądanymi arbitrami i sędziami w sporach, które wstrząsają od
czasu do czasu segmentami plemienia.
Jak pokazuje przykład Ait Tidili qabila - plemię marokańskie nie jest sumą
segmentów,
złączonych
jedynie
ideologią
pokrewieństwa
i układami
struktur topograficznych. Stanowi ono nową jakość, społeczność o wyraźnej
świadomości grupowej, zintegrowaną wokół własnych instytucji i centrów życia
gospodarczego, społecznego i religijnego oraz zespoloną wspólną własnością
komplementarnych gospodarczo ziem peryferyjnych. Stopień identyfikacji plemiennej członków poszczególnych segmentów może być jednak różny i zależny
od siły związków genealogicznych i układu struktur ekologicznych.
Konfederacja
Plemiona nie wyczerpują możliwości integracji politycznej tradycyjnych
społeczności plemiennych Maroka. Niekiedy zespoły kilku, czasem nawet
kilkudziesięciu qabili łączą się w mniej lub bardziej trwałe organizmy polityczne. Na przykład plemię Ait Tidili, wraz z sąsiednimi 20 plemionami,
tworzy potężną konfederację Ouaouzguit (Wawfzgit) - zob. ryc. l B. Te
najbardziej rozbudowane jednostki taksonomiczne struktury plemiennej nie
posiad~ją w językach miejscowych nazwy ogólnej 9. W literaturze etnologicznej
i w administracji na określenie takiego zintegrowanego zespołu plemion
przyjęła się nazwa "konfederacja". Poszczególne konfederacje posiadają jednak
własne etnonimy. Związki w ramach konfederacji mają bardziej luźną formę,
najczęściej o obronnym, militarnym podłożu. Struktury władzy w ramach
konfederacji nie mają trwałego charakteru i ujawniają się w obliczu zagrożenia
zewnętrznego. Trwałe jest jednak poczucie wspólnej historii, wzmocnione
krzyżującymi się sojuszami między plemionami i poszczególnymi ich segmentami. Obecnie świadomość przynależności do konfederacji nie jest już powszechna. Z reguły tylko starsi wiekiem górale potrafią podać nazwę własnej
konfederacji oraz wymienić plemiona do niej należące.
Członków poszczególnych konfederacji łączy nie tylko język, kultura,
etnonim oraz pamięć wspólnych wojen. Istotnym elementem integrującym są
też podobnie jak w wypadku frakcji i plemion, wspólne pastwiska międzyplemienne. W rejonach górskich określane są one mianem tiska 10. Wyższe
9 Podkreśla
to większość autorów (J. Couteau, 1968; A. Ponikiewski, 1968). Jedynie
B. HolTman (1967, s. 46, 48) podaje, iż u Berberów Zenata stosuje się niekiedy termin idrasen.
a u Ait Zemmour na określenie zespolu plemion używa się pojęcia khums.
10 Termin
liska (tiehka) tłumaczy się jako "wysokie pastwisko górskie" (E. Laoust, 1940.
s. 148) lub ogólnie "wysokie miejsce" (J. Berque, 1974, s. II). W praktyce slosuje się je w odniesieniu
do wspólnych pastwisk typu alpejskiego (l. Dresch, 1941, s. 20).
67
partie gór, położone powyżej 2500 m n.p.m., czyli powyżej strefy bezpiecznej
wegetacji zbóż, są - jak już wspomniałem - wykorzystywane jako wspólne
pastwiska. Część z nich pozostaje jednak poza bezpośrednią jurysdykcją
konkretnych plemion. Znajdują się one pod opieką "ochroną" szanowanych
powszechnie rodzin marahutów i udostępniane stadom należącym do plemion
nizinnych lub innych, które nie mają bezpośredniej styczności z obszarami
wysokogórskimi (J. Dresch, 1941). Korzystanie z pastwisk międzyplemiennych
nie zawsze jest uzależnione od przynależności do danej konfederacji. Niekiedy
decyduje o tym tradycja lub bieżące układy i zobowiązania międzyplemienne.
Forma konfederacji nie jest powszechna w Maroku. Wiele plemion nie należy
do żadnej konfederacji. W ten sposób między poszczególnymi konfederacjami
może występować teren neutralny zajmowany przez niezintegrowane, samodzielne lub podległe władzy sułtana plemiona (zob. ryc. 2 B).
Konfederacje plemion mogą też niekiedy łączyć się tworząc jeszcze większe
zespoły zwane "superkonfederacjami" (8. Hoffman, 1967). Na przykład wspomniana już konfederacja Ouaouzguit wraz z siedmioma sąsiednimi plemionami
tworzą wielką superkonfederację zwaną Ait Imerhane.
Pomimo integrującej roli wspólnych pastwisk i świadomości wspólnej historii,
brak trwałych wspólnych instytucji politycznych powoduje, iż w wypadku konfederacji plemion zamiast o "poziomie organizacji" mówić raczej należy o "poziomie identyfikacji", zbliżonym swym charakterem do identyfikacji etnicznej.
Struktury
pOZIOme:
lel/'y
i marabuci
Jak wykazałem jednostki i grupy tworzące tradycyjne społeczeństwo
Maroka łączyły się i łączą nadal w coraz to większe, społecznie i politycznie
zintegrowane wspólnoty. Czynią to dla bezpieczeństwa politycznego i militarnego oraz zaspokojenia podstawowych potrzeb materialnych i duchowych.
Można zauważyć jednak, iż pomiędzy poszczególnymi grupami brak symetrii
oraz równego potencjału demograficznego, gospodarczego i militarnego. Pomiędzy segmentami tworzącymi konfederacje i plemiona dochodzi zatem
często do konfliktów zagrażających stabilizacji i integralności grup. Jest to
szczególnie niebezpieczne w regionach, gdzie nie rozciągała się władza państwowa. Społeczeństwo segmentarne mogło jednak funkcjonować. Wykształciło
bowiem instytucje i mechanizmy utrzymujące równowagę polityczną między
grupami tworzącymi kolejne poziomy integracji społecznej.
Z braku miejsca wymienię tu tylko dwa, wzajemnie uzupełniające się, czynniki
stabilizujące badane społeczeństwo. Są to: organizacja rozbudowanych sojuszy
zwanych leD'ami oraz bractwa religijne i związana z nimi warstwa marabutów.
Tak jak łączące się w coraz to większe zespoły segmentów frakcje, plemiona
i konfederacje uznać można za struktury pionowe organizacji segmentarnej,
tak systemy przymierzy ogarniające nawet najmniejsze segmenty i łączące
68
odległe nieraz grupy uznać można za struktury poziome. Poszczególne taqbilty lub
ich mniejsze człony należą do dualistycznej sieci opozycyjnych lejf ów. LejJ oznacza
honorowe braterstwo. Szerzej ujmując można je określić jako sieć sojuszy
zawieranych w celu obrony lub prowadzenia wojny, współpracy gospodarczej
(eksploatacji wody i pastwisk, tranzytu stad) oraz zapewnienia pomocy protektora.
Do czasów współczesnych le./Jy zachowały się głównie na terenach marginalnych w stosunku do instytucji państwa marokańskiego, na terenach, na
które nie sięgała władza sułtana. Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku
ogromne przestrzenie gór Rifu i Wysokiego Atlasu pokryte były gęstą siecią
opozycyjnych lejJów.
Robert Montagne (1930) ustalił istnienie na terenie Atlasu Wysokiego
i masywu Sirua czterech wielkich prowincji lelfów. Granice poszczególnych
prowincji leffów nie pokrywały się z granicami plemiennymi. Rozczłonkowywały
one terytorium konfederacji a niekiedy nawet plemion. Na przykład plemiona
wchodzące w skład konfederacji Ait Ouaouzguit należały do trzech różnych
prowincji, obejmujących w sumie tereny kilkakrotnie większe od rozmiarów
konfederacji. W ramach prowincji poszczególne taqbilty lub ich odłamy należały
do jednego z dwóch lejJów. Każdy z lef/ow posiadał własną nazwę, służącą
niczym etnonim do wzajemnego identyfikowania się członków. Na przykład
wspomniane już wielokrotnie plemię Ait Tidili należy do skrajnie zachodniej
prowincji podzielonej między dwa lefry: Inemzel oraz Ait Iraten. Członkowie
opozycyjnych lejJów tworzyli w ramach plemienia dwa przeciwstawne stronnictwa odznaczające się konkurencyjnymi interesami w stosunku do zasobów środowiska naturalnego. Układ leffów w ramach Ait Tidili odzwierciedla odwieczny
konflikt między ait asi[ i ait i[rane (zob. ryc. 1 A). Frakcje władające zasobami
wody należą przeważnie do lejJu Inemzel, frakcje panujące nad szlakami
transhumacji i pastwiskami zimowymi należą natomiast do lef/u Ait Iraten.
Dopiero uwzględniwszy, umykający pobieżnemu oglądowi, lokalny układ
lejJów zrozumieć można dlaczego korzystający na terenie Ait Tidili z prawa azylu
mieszkańcy duaru Mlelt włączeni zostali do odległej frakcji Emmas a nie do
frakcji bezpośrednich sąsiadów - należących do opozycyjnego lejJu. Skomplikowana mozaika leffów pokrywająca kraj z jednej strony dzieli plemiona
i grupy etniczne, prowadząc do podziału ludności na wrogie obozy. Z drugiej zaś
włącza poszczególne segmenty wspólnot plemiennych w szerszy, ponadplemienny układ sił politycznych, zapewniając jednostce poczucie bezpieczeństwa poza
granicami wspólnoty lokalnej a nawet plemienia i konfederacji.
Uzupełnieniem sieci lejJów są grupy marabutów. Jak już wspomniałem
z punktu widzenia organizacji społecznej znajdują się oni poza, czy też raczej
ponad strukturami plemiennymi. Nie należą również do żadnego z lejJów. Nie
są zatem uwikłani w systemy sojuszy. Dzięki swej podwójnie neutralnej pozycji
mogą być naturalnymi rozjemcami. Dzięki temu stanowią istotny, wręcz niezastąpiony, czynnik stabilizujący funkcjonowanie społeczeństwa segmentarnego.
69
Procesy
etniczne
a struktura
plemienna
Wewnętrznie spójne i zintegrowane jednostki organizacji społecznej i politycznej tradycyjnego, przed- lub raczej pozapaństwowego społeczeństwa marokańskiego nie przekroczyły w zasadzie poziomu konfederacji. W tym miejscu
pojawia się pytanie dlaczego proces integracji społeczenej i politycznej, proces
budowy społeczeństwa segmentarnego nie objął poziomu poszczególnych grup
etnicznych lub językowych. Szukając odpowiedzi należy sięgnąć do historii
kraju, do historycznych procesów kształtujących strukturę etniczną Maghrebu.
XIV-wieczny historyk arabsko-berberski
Ibn Khaldun (1934) wspomina
o trzech wielkich plemionach średniowiecznego Maroka: Masmuda, Sanhadża
i Zenata (zob. ryc. 2 A). Niektórym autorom dało to podstawę do utożsamiania
poszczególnych współczesnych grup etnojęzykowych Berberów z ich historycznymi poprzednikami (R. Montagne, 1930; Z. Komorowski,
1985). Takie
założenie krytykowane jest jednak przez część historyków i antropologów
wskazujących, iż wielkie ruchy migracyjne i towarzyszące im procesy etniczne,
które miały miejsce w Maroku w ciągu ostatnich stuleci, uniemożliwiają
przeprowadzenie prostej paraleli między historycznymi jednostkami plemiennymi a współczesnymi grupami etnicznymi (B. Hoffman, 1967, s. 21). Nawet
jeśli przyjąć, że współczesne grupy etniczne stanowią w pewnym sensie
kontynuację wielkich plemion wymienionych przez Ibn Khalduna, brak nam
informacji mówiących co kryło się pod tymi etnonimami. Nie wiemy jaki był
stopień unifikacji językowej, integracji społecznej, identyfikacji etnicznej i spójności politycznej owych wspólnot.
Ciągłość procesów etnicznych marokańskich Berberów przerwana została
uderzeniem koczowniczych plemion beduińskich. Co prawda Arabowie pojawili
się w Maghrebie w VIII wieku, jednak dopiero inwazja łupieżczych plemion Beni
Hillal w XII wieku, a zwłaszcza Beni Maqil w wieku XIII i XIV spowodowała
złamanie i przemieszanie dotychczasowej struktury etnicznej. Rozbite i przemieszane grupy ludzkie przemieszczały się po kraju we wszystkich kierunkach.
O stopniu rozproszenia i przemieszania grup ludzkich niech świadczy fakt, iż
nazwy Masmuda naliczono się w Maroku w 6 miejscach, Zenata w 4 a Sanhadża
w 15 (1. Berque, 1974, s. 29). Natomiast etnonim Howwrara występuje w dwóch
miejscach jako nazwa plemienia, w trzech innych jako nazwa frakcji a w pięciu
jako nazwa "aglomeracji" (osady) (J. Berque, 1974, s. 25).
Wśród procesów etnicznych, które uformowały współczesne grupy etniczne
Maroka wskazać można, zilustrowane już wcześniej, procesy asymilacji i dysymilacji. Poszczególne plemiona powstawały tu bądź drogą "pączkowania" grup
pierwotnych, bądź poprzez zestawienie obcych początkowo segmentów. Wopisie struktury etnicznej kraju pojawia się zatem często sprzeczność między
świadomością zbiorową a rzeczywistym pochodzeniem segmentów. Uogólniając można jednak przyjąć, iż ewolucja przebiegała w Maroku od form
70
wielkich do małych (J. Berque, 1974, s. 20). Złożone procesy etniczne
doprowadziły nie tylko do rozdrobnienia większych jednostek organizacji
plemiennej. Jak podkreśla J. Berque (1974, s. 20) silne zróżnicowanie cech
demograficznych, gospodarczych i kulturowych może być zauważalne nawet
na powierzchni kilku kilometrów kwadratowych. Nie należą więc do rzadkości
"dziwaczne kontrasty" między sąsiednimi taqbiLlami.
W tym miejscu pojawia się ponownie problem spoiwa integrującego tak
różnorodne segmenty w jednostki organizacji plemiennej. Zazwyczaj zwraca się
uwagę na ideologię pokrewieństwa, której plastyczną ilustracją ma być model
drzewa genealogicznego (J. Berque, 1974; E. Gellner, 1969; Ali Sadki, 1983).
Przy bliższej analizie okazuje się, że związki pokrewieństwa odgrywają istotną
rolę na niższych poziomach identyfikacji lub wśród grup pragnących zyskać na
prestiżu: marabutów lub notabli świeckich (Ali Sadki, 1983).
Pozornie teorii "drzewa genealogicznego" sprzyja nieodłączny prefiks
każdego etnonimu: "ait" wśród plemion berberskich lub "ida" wśród arabskojęzycznych. Dosłownie oznacza on "synowie" co sugeruje, iż spoiwem segmentów kolejnych poziomów organizacji plemiennej są więzy pokrewieństwa.
Etnonim Ait Tidili należałoby przetłumaczyć więc jako: "Synowie Tidili".
W rzeczywistości rdzeń etnonimu rzadko ma coś wspólnego z mitycznym
przodkiem. Często natomiast związany jest ze szczegółami topografii terytorium
plemiennego. Posłużmy się znowu przykładem Ait Tidili. Nazwa plemienia
wzięła swój początek od łańcucha górskiego o tej samej nazwie (3915 m n.p.m.)
u którego podnóża rozmieściło się plemię oraz od strumienia Asif Tidili,
w którego basenie rozlokowały się jego główne frakcje. Z kolei nazwy poszczególnych frakcji plemienia nawiązują do charakterystycznych elementów
topografii lub konkretnych cech ekologicznych terenu. Taqhilt Ait Atqi-Tizgui
zajmuje basen strumienia Atqi (Utqi) 11. Nazwa sąsiedniej frakcji Ait Dir
związana jest z cechami miejscowego środowiska naturalnego. Termin dir stosuje
się bowiem w Maroku w stosunku do najlepiej nawodnionego pasa przedgórza.
Z kolei etnonim Ait Emmas, jak już wspomniałem, odnosi się do centralnego
położenia segmentu plemienia. Jak pokazują przytoczone przykłady prefiks ail
(ida) tłumaczyć należy w praktyce jako "ludzie z" lub "grupa z", "społeczność z"
(A. Roux, 1949). Tak więc zarówno omówiony wcześniej przebieg linii granicznych między segmentami wspólnot plemiennych jak i praktyczne znaczenie wielu
etnonimów pozwala postawić tezę, iż w uformowaniu się obecnego obrazu
struktury plemiennej Maroka, decydujący wpływ wywarł czynnik ekologiczny.
Można stwierdzić, że poszczególne segmenty struktury plemiennej identyfikują
się i definiują w relacji z przestrzenią. Genealogia pozostaje natomiast czyn11 Nazwa atqi tłumaczy się w miejscowym języku
jako "skala", "wielka skala" lub "pionowa
skala" (E. Laoust, 1940, s. 29). Rzeczywiście nad doliną Atqi dominuje wielka, pionowa, 500 metrowa
skala, której wierzcholek wznosi się na 3844 m n.p.m.
71
nikiem dodatkowym;
czynnikiem ideologicznym integrującym wspólnoty.
Plemię marokańskie jawi się zatem jako pewnego rodzaju kompromis między
ugrupowaniami utożsamianymi z wielkimi historycznymi plemionami Maghrebu a wspólnotą, której forma i rozmiary narzucone zostały przez cechy
środowiska naturalnego (l. Berque, 1862, s. 113).
Pozostaje jeszcze kwestia: dlaczego wśród trzech omówionych poziomów
struktury plemiennej największe znaczenie zyskał poziom pośredni, któremu
przypisano termin "plemię".
Wydaje się, iż niezależnie od omówionych wcześniej mechanizmów ewolucji wewnętrznej, na ugruntowaniu
społecznej i politycznej roli plemienia swe piętno odcisnęły również zewnętrzne czynniki polityczne. Od stuleci Maroko dzieliło się na "bied el makhzen" - terytorium podległe władzy państwa i "bied es siba" - obszary nie uznające świeckiego zwierzchnictwa sułtana. Qabila, pośredni poziom tradycyjnej organizacji plemiennej, zyskiwał na znaczeniu wraz z rozwojem procesu podporządkowania społeczności plemiennych centralnej władzy państwowej. W bied el
makhzen qabila, z mianowanym przez sułtana kaidem, stawała się integralną częścią struktury administracyjnej
państwa. Podobny proces zaznaczył się również w sąsiedniej Algierii, gdzie lokalne władze imperium
otomańskiego kreowały wręcz qabile jako podstawowe jednostki administracji
państwowej (l. Berque, 1962). W ten sposób administracyjna koncepcja plemienia przybierała z czasem postać tożsamości zbiorowej porównywalnej, jak sądzę,
ze świadomością typu etnicznego. Istnienie, a zwłaszcza forma i zakres władzy
w tak wykreowanym plemieniu nie ma samoistnego charakteru. Przywództwo
plemienne, będąc pochodną istnienia władzy państwowej staje się antytezą
koncepcji wodzostwa plemiennego (R. Vorbrich, 1987 b, s. 368).
W bied es siba niemal do naszych czasów dominującą formą organizacji
społecznej pozostał rozbudowany i rozwarstwiony system segmentamy. Na tym
terenie ujawniła się najwyraźniej obronna funkcja organizacji segmentarnej.
Sąsiednie segmenty wspierały się militarnie. Lecz nawet w obliczu klęski i potęgi
armii sułtana struktura segmentarna okazywała się sprzyjająca obronie. Podbicie i podporządkowanie jednej doliny, jednego z segmentów, nie likwidowało
niezależności segmentów sąsiednich. Znaczenie organizacji segmentarnej jako
instrumentu oporu górali, sprzyjającego zachowaniu niezależności politycznej
oraz tożsamości kulturowej Berberów, uwidoczniło się zwłaszcza w okresie
protektoratu. Nizinne obszary kontrolowane mniej lub bardziej przez sułtana
podporządkowały się nowej władzy w ciągu 2-4 lat. Tereny górzyste, na których
nieco wcześniej uformowały się samoistne lub zależne od makhzenu wodzostwa
poddały się po kilku latach. Natomiast tereny, na których najdłużej zachowały
się tradycyjne "republiki górskie" zostały spacyfikowane po ponad 20 latach
żmudnych kampanii, podczas których wojska francuskie zdobywały kolejno
jeden kanton górski po drugim (A. Guillaume, 1946).
72
Ponadplemienne
pozIOmy
identyfikacji
W sytuacji gdy organizacja segmentarna nie sięgała powyżej konfederacji
kilku lub kilkudziesięciu plemion a ideologia pokrewiel1stwa traciła na
znaczeniu na wyższych poziomach integracji, funkcje spoiwa wielkich grup
społecznych przejęły inne cechy kultury i języka.
Struktura etniczna i językowa Maroka nie znalazła odbicia w kształcie
i zasięgu jednostek organizacji politycznej. Co prawda podział na bied et
makhzen i hied es siha pokrywał się w znacznej mierze z podziałem na świat
kultury arabskiej j świat kultury berberskiej. W historii Maroka nie pojawiły
się jednak nigdy trwałe organizmy polityczne powstałe na bazie jednej grupy
etnicznej 12. Z tego powodu wyraża się niekiedy pogląd, iż w tradycji
marokańskiej brak jest pojęcia regionalizmu, pojęcia regionu wykraczającego
ponad ramy plemienia (A. Sadki, 1983).
Pluralizm etniczny Maroka jest jednak, jak zaznaczyłem na wstępie, faktem
powszechnie znanym (zob. ryc. 2 B).
Z reguły klasyfikacje ludności Maroka sięgają po względnie obiektywne
kryterium języka. Najprostszym podziałem jest zatem podział na ludność
arabsko i berberskojęzyczną.
Podział ten nie oddaje złożoności sytuacji
etno-językowej kraju. Ignoruje istnienie autochtonicznych
grup mniejszościowych, takich jak Żydzi, którzy stanowili do niedawna 2,5% populacji. Nie
uwzględnia też wewnętrznego zróżnicowania dwóch głównych grup językowych
oraz istotnych z naszego punktu widzenia sprzeczności między przynależnością
do grupy językowej a przynależnością do grupy etnicznej. W wyniku bowiem
wspomnianych poprzednio ruchów migracyjnych wśród wielu grup etnicznych
kraju przerwana została ciągłość językowa. Wskazać można zarówno liczne
plemiona arabskojęzyczne pochodzenia berberskiego, jak i mniej liczne grupy
beduińskie posługujące się obecnie językiem berberskim (A. Sadki, 1983).
Krótkie omówienie struktury etnicznej kraju zaczniemy od ludności
berberskojęzycznej. Już samo określenie wielkości tej grupy napotyka na
trudności, bowiem problem berberski jest w Maroku tyleż problemem naukowym co i politycznym. Zależnie od charakteru źródła - a właściwie pochodzenia i powiązań autora - spotkać można różne dane liczbowe. Problem
komplikuje dodatkowo fakt, iż zdecydowana większość Berberów jest dwujęzyczna; włada również językiem arabskim. Autorzy francuscy szacowali pod
koniec epoki protektoratu
liczbę Berberów marokańskich
na około 6,8
miliona, czyli 85% populacji autochtonicznej,
w tym zaledwie 200 tys.
mówiących jedynie językami berberskimi (F. Joly, A. Avache, J. Fardei, L.
Suech, /1949/1951, s. 71). W 20 lat później B. Hoffman (1967) określił ich liczbę
12 Kolejne dynastie
panujące w Maroku można jednak wiązać z konkretnymi grupami
etnicznymi lub językowymi. Z chwilą rozciągnięcia swego panowania na cały kraj (czyli hied et
makhzen) struktury państwa nabierały charakteru ponadplemiennego.
73
na 6 milionów, czyli 60-70% ludności kraju. Współczesne źródła powstałe
w państwach trzecich znacznie zmniejszają liczbę Berberów, aż do 20%
populacji (Afrika, 1987, s. 148). Źródła powstałe w niepodległym Maroku
unikają zupełnie podawania tego rodzaju liczb. W życiu publicznym pojęcie
grupy etnicznej lub językowej wypierane jest bowiem przez wyimaginowany
koncept narodu marokańskiego.
Posługując się nadal kryterium języka wyodrębnić można trzy wielkie
odłamy Berberów (zob. ryc. 2 B). Największą grupą są zamieszkałe na południu
kraju, w Anty-Atlasie i Zachodniej części Atlasu Wysokiego plemiona mówiące
językiem teselahit zwani w Maroku Silha (l.mn. Suluk) a w Europie Sleuh.
Często traktuje się ich jako kontynuację średniowiecznych Masmuda (zob. ryc.
2 A, B). Dalej na wschód i północny wschód, we wschodniej części Atlasu
Wysokiego, w Atlasie Średnim oraz na płaskowyżu centralnym i pogórzu
pre-saharyjskim mieszkają, mówiący językiem timazirhen (timazighen), górale
zwani Tamazirt lub Beraber t3. Na północnym wschodzie, we wschodniej części
Atlasu Średniego oraz masywu Rif, mieszkają grupy zwane łącznie Rifeni
(Tarifi) mówiące językiem zenata. Pochopne łączenie ich z historycznym
plemieniem Zenata jest jednak ryzykowne, bowiem współcześni górale Rifani
stanowią mieszankę wielu plemion berberskich i zberberyzowanych Arabów
(Sleuhów, Beraber'ów i historycznych Zenata).
Do ludności berberskiej zalicza się często wojownicze plemiona zachodniej
części masywu Rif, mówiących językiem arabskim górali Jbala i Ghomara.
Ponadto znaczną część dolin nadmorskich oraz pogranicza Wysokiego Atlasu
i zachodniej części Wyżyny Szotów zamieszkują mniej lub bardziej zarabizowani Berberzy.
Ludność arabska zamieszkuje głównie miasta, doliny wielkich rzek oraz
równiny nadmorskie. Podzielić ją można według kryterium podstawy gospodarki na mieszkańców miast: kupców oraz elitę polityczną i intelektualną,
silnie powiązaną z uniwersalną kulturą islamu; osiadłą ludność rolniczą na
terenach nawodnionych oraz wywodzące się z Beduinów (Beni Hilal i Beni
MagiI) pasterskie plemiona koczownicze. Zależnie od kontekstu sytuacyjnego
albo przynależności do grupy społecznej lub lokalnej, ludność arabskojęzyczna
posługuje się kilkoma odmianami języka arabskiego: językiem klasycznym,
marokańską odmianą współczesnego języka literackiego lub dialektami lokalnymi14.
Również poszczególne grupy berberskie różnią się od siebie znacznie
13 Podchodzące pod samą stolicę osadnictwo berberskie ma wtórny charakter
i związane jest
z falą ludności bcrbcrskiej (z historyczncj grupy Sanhadża), która opanowała powtórnie ten teren
w XVIII wicku i zasymilowała częściowo ludność pochodzenia arabskiego (1. Brignon, A. Amine,
B. Boutalcb, G. Martinct, B. Rosenberger, M. Terrasse, 1967).
14 Wielopoziomową
identyfikację językową komplikuje dodatkowo powszechne funkcjonowanie języka francuskiego jako języka wyższej edukacji i kultury (E. Rekłajtis, 1976).
74
specyfiką kultury i typem zajęcia. W ramach poszczególnych grup etnojęzykowych zaznacza się też silne zróżnicowanie dialektowe. Na przykład wśród
uważanej za względnie homogenną kulturowo grupy Sleuh wyróżnia się trzy
dialekty (B. HotTman, 1967, s. 22). Silne zróżnicowanie językowe i dialektowe
Berberów marokańskich tłumaczy w wystarczający sposób brak na tym terenie
silnych i rozbudowanych przestrzennie jednostek organizacji politycznej powstałych na bazie jednego etnosu. Tłumaczy też karierę języka arabskiego jako
środka komunikacji międzyetnicznej i zarazem instrumentu dominacji kultury
arabskiej i przewagi politycznej ludności pochodzenia arabskiego.
Wobec ogromnego zróżnicowania, rozdrobnienia oraz przemieszania etnicznego i językowego Maroka brak pojęcia regionu jest tu kompensowany
bardziej uniwersalną kategorią muzułmanizmu. Ponieważ w Maroku, jak
i w całej Afryce Północnej, od 1300 lat wspólnota islamu miała nie tylko
wymiar duchowy ale i geograficzny, jednoznaczne i ostre granice między
wspólnotami pozbawionymi scentralizowanej władzy politycznej ujawniają się
wyraźnie jedynie na styku z ludami niemuzułmańskimi. Innym konkretnym
punktem odniesienia dla identyfikacji ponadplemiennej były granice między
strukturami politycznymi sąsiednich organizmów państwowych. Na kresach
wschodnich królestwa Maroka taką linią, wytyczającą przestrzenny zasięg
tożsamości typu narodowego, była granica z imperium otomańskim, czyli
obecna granica z Algierią. Pierwotny nacjonalizm marokański rodził się nie
tylko podczas konfliktów z zamorskimi mocarstwami chrześcijańskimi. To lęk
przed zagrożeniem ze strony muzułmańskiej Turcji legł u podstaw świadomości narodowej miejscowych elit. Takiej wyraźnej granicy międzypaństwowej nie
było natomiast od południa, od strony Sahary i masywu Atlasu. Naprzeciw
siebie stały tu dwa światy: bIed el makhzen i bIed es siba. Zdominowane przez
kulturę i język arabski oraz ortodoksyjny islam plemiona bIed et makhzen
stanowią jak gdyby rdzeń narodu marokańskiego. Plemiona reprezentujące
natomiast głównie kulturę i język berberski oraz islam "ludowy" (z silnie
rozwiniętym kultem świętych) znajdowały się na marginesie procesów narodotwórczych. Stanowią one typowe społeczeństwo marginalne. Nie można jednak
w tym wypadku mówić o opozycji tych dwóch światów lecz o ich wzajemnym
przenikaniu. Przy czym, jeśli chodzi o elity narodotwórcze, proces akulturacji
przebiegał z reguły jednokierunkowo.
Zróżnicowana językowo i etnicznie
ludność berberska nie wytworzyła własnego pisma i własnych elit mogących
rozwijać i podtrzymywać narodową tożsamość berberską 15. Liczni w dziejach
myśliciele, uczeni i twórcy dynastii panujących pochodzenia berberskiego
przeszli do historii jako zasłużeni dla kultury arabskiej.
15 Będące w formie szczątkowej
instytucje kulturalne i szkolnictwo
berberskim gimnazjum w Azrou, nie przełamują oceny ogólnej.
berbcrskie z jedynym
75
Od lat trzydziestych XX wieku, kiedy to zakończyła się pacyfikacja
ostatnich ognisk oporu bied es siba, cały obszar Maroka włączony został trwale
w struktury nowoczesnego państwa. Procesowi integracji społeczno-politycznej
towarzyszyła, prowadzona przez francuskich rezydentów, polityka przeciwstawiania Berberów ludności i kulturze arabskiej. Szczytowym momentem
przeciwstawiania sobie obu kultur był tak zwany "dahir berberski" z 1931
roku. Specjalny dekret (dahir) wyłączył wówczas plemiona berberskojęzyczne
lub uznane przez historyków lub socjologów za berberskie, spod jurysdykcji
koranicznej. Miało to istotne konsekwencje dla procesu integracji narodowej.
W ówczesnej sytuacji kraju stosowane niekiedy na wyrost pojęcie "narodu
marokańskiego" utożsamiano bowiem z terminem "naród muzułmański"
(A. Dziubiński, 1983).
Pomimo czynionych prób podziału autochtonicznej
ludności Maroka,
do końca epoki protektoratu, dla znacznej części Marokańczyków dogodnym mechanizmem identyfikacji pozostawało nadal przeciwstawienie muzułmanów osadnikom europejskim. Po aresztowaniu i usunięciu z kraju sułtana Mohammeda V postawa odrzucenia objęła również ze zdwojoną mocą
struktury państwa, traktowanego jako instrument obcej dominacji. Odbudowa niezależnego państwa i przejęcie jego struktur przez miejscowe elity
łączyło się z działaniami mającymi na celu minimalizowanie lub spychanie poza oficjalną doktrynę faktów potwierdzających różnorodność etniczną kraju. Oficjalna doktryna mówi raczej o "ludzie" lub "narodzie" marokańskim odbudowującym
i rozbudowującym
swe niepodległe państwo
(Mohammed V, 1958).
Współcześni ideolodzy nacjonalizmu marokańskiego i szerzej muzułmańskiego świadomi są pluralizmu etnicznego swoich krajów. Dla uzasadnienia
swych racji nie wahają się więc sięgać do doświadczeń wielonarodowych
mocarstw europejskich ery nowożytnej (Ourbakh, 1953; M. Hajji, 1968). Jak
w przeszłości, tak i obecnie spoiwem nowej formacji społecznej staje się
dynastia panująca. Wszyscy obywatele Maroka niezależnie od rasy i języka
oraz świadomości etnicznej, odnajdują się jako członkowie wspólnoty, którą
uosabia Hassan n. W tradycji marokańskiej panujący monarcha to nie tylko
najwyższa władza świecka, to również przywódca duchowy, zwierzchnik
wszystkich miejscowych muzułmanów. Owego zwierzchnictwa duchowego nie
odmawiały mu nawet nigdy plemiona bied es siba. Mniej lub bardziej szczere
przywiązanie do monarchy wyraża się powszechną obecnością jego podobizny
zarówno w miejscach publicznych, jak i prywatnych. W języku oficjalnym Jego
Wysokość Hassan n to nie tylko Król, Obrońca Wiary, Ponowny Zjednoczyciel Kraju ale również Ojciec Narodu.
Naród marokański istnieje na razie jedynie w umysłach polityków. Formuła zaproponowana przez monarchistów, skupiająca ludność kraju wokół
76
suwerena, budząca niekiedy zastrzeżenia wśród inteligencji zapatrzonej we
wzory europejskie, wydaje się jednak być adekwatna do warunków etnicznych
i kulturowych kraju16.
LITERATURA
Afrika
1987 Marokko, w: Afrika. Enciklopedićeskij spravoćnik, Moskva, t. 2, s. 145-164.
Berque J.
1955 Structures sociales du Haut-Atlas, Paris.
1962 Le M aghreb entre deux guerres, Paris.
1974 Maghreb. Histoire et societe, Alger.
Brignon 1., Amine A., Boutaleb B., Martinet G., Rosenberg B., Terrasse M.
1967 Histoire du Maroc, Paris.
Cote M., Legras J.
1966 La variabilite pluviometrique interannuelle au Maroc, "Revue de Geographie du
Maroc", t. 10, Rabat.
Coteau J.
1968 La paysannerie Marocaine, Paris.
Dresch J.
1935 Carte ethnographique et linguistique, "Bulletin Economique du Maroc", nr 7, jan v.,
Rabat.
1941 Documents sur les genres de vie de montagne dans Ie Massif central du Grand-Atlas, Tours.
Dziubiński A.
1983 Historia Maroka, Wrocław.
Eickelman D.
1976 Moroccan Islam: Tradition and Society in a Pilgrimage Center, Modern Middle East
Series, I, Austin and London.
Gellner E.
1969 Saints of the Atlas, London.
Guillaume A.
1949 us Berberes marocains et la pacification de ['Atlas Central (/912-1933), Paris.
HolTman B.
1967 The structure of traditional Moroccan rural society, Hague.
Ibn Khaldun
1934 Histoire des berberes et des dynasties musulmanes de ['Afrique septentrionales, t. 3, Paris.
Joly F., Ayache A., FardeI J., Suech L.
1951 Geografija Marokko, Moskva.
(1949) (Geographie du Maroc, Paris).
16 Badania terenowe w Maroku były możliwe dzięki pomocy miejscowych władz, a zwłaszcza
ogromnej gościnności górałi z masywu Atlasu. We wdzięcznej pamięci zachowam przyjęcie z jakim
spotkałem się wśród plemienia Ait Tidili, szczególnie zaś pomoc okazaną przez członków frakcji
Atqi- Tizgui.
Do realizacji programu badawczego przyczyniło się też poparcie ze strony miejscowych
Polaków zarówno pracowników polskich placówek dyplomatycznych, jak i spccjalistów zatrudnionych w wielu zakątkach kraju. Wymienienie w tak krótkim szkicu wszystkich osób jest
niemożliwe. Chciałbym jednak w tym miejscu wyrazić im wszystkim swoją głęboką wdzięczność,
zwłaszcza panu Janowi Siebcneichen - radcy handlowemu Ambasady RP w Rabacie oraz jego
żonie Barbarze, których bezinteresowna pomoc miała wyjątkowe znaczenie dla pomyślnego
urzeczywistnienia badań.
77
Komorowski Z.
1985 Ludy Afryki. Przegląd regionalny, Warszawa.
Laoust E.
1940 Conlribution a lilIe elude de la loponymie du HaULALias, Adrar-n-Deren, d'apres les carles
de Jean Dresch, "Revue des Eludes Islamiques", Paris.
Le Coz J.
1965 Les Iribus guishs au Maroc. Essai de geographie agraire, "Revue de Geographie du
Maroc", t. 7, Rabat.
Mohammed V.
1958 Le Maroc, Rabat.
Montagne R.
1930 Les Berberes el Ie Makhzell dans Ie Sud du Maroc. Essai sur la transformation polilique
des Berberes sedenlaires (groupe Chleuh), Paris.
Ourbakh
1953 Les lIalionaliles austro-hollgroises, w: Lidee de Natioll (traduit par M. Hanil), Beyrout.
Ponikiewski A.
1976 Problemy rozwojowe produkcji rolnej Maroka na tle warunków przyrodniczych i struktur
agrarnych, Warszawa.
Rekłajtis E.
1976 Maghreb współczesllY. Z badań nad kontaktem i współrozwojem kultur, Warszawa.
Repetoire ...
1939 Repetoire alphabetique des confederations de tribus, des tribus, des fractions de tribus et
des agglomerations de la Zone Fralll;aise de ['Empire Cherifien au Ier novembre 1939,
Casablanca.
Roux A.
1949 Quelques remarques sur laformation des noms de tribus chez les Berberophones du Maroc,
w: Troisieme Congres Inlernational de Topollymie et d'Anthroponymie, Actes et Memoires,
III, Bruxelles.
Sadki A.
1983 Sur la lheorie de la segmentarite appliquee au Maroc, w: Hesperis-Tamouda, l. 23, Rabat
(Paris).
Szynkiewicz S.
1987 Plemię, w: Słownik elnologiczny. Terminy ogólne, Z. SLaszczak (red), Poznań.
Vorbrich R.
1987a Acefaliczne społeczeńslwo, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red),
Poznań.
1987b Wodzostwo, w: Słownik etnologiczny. Termilly ogólne Z. Slaszczak (red), Poznań.
Ryszard Vorbrich
ETHNIC AND TRIBAL STRUCTURE
AND THE LEVELS OF SOCIAL AND POLITICAL INTEGRATION
IN MAROCO
(Summary)
The aim of this study is to introduce an order in the conclusions and observations concerning
enormous tribal differentiation in Morocco. Official sources mention over 70 confederations, 700
tribes, and 3000 tribal fractions. On the basis of the author's own research among the Ait Tidili
tribe (from the High Atlas) and comprehensive literature data, the article illustrates the functioning
principles of the segmental organization of a traditional community in Morocco.
78
A detailed analysis of the following levels of sociopolitical organization of Berbers: fraction,
tribe, and confederation, shows that both the ideology of kinship and the identification in space are
integrating factors. On the level of fraction, people are unitcd by common work and the ownership
of soil and water. On the level of tribe, one can observe the role of centers of trade and religious
cult. Confederations of tribes are mainly political and military units. An important integrating
factor are also horizontal structures: systems of alliances (leffs) and the class of marabouts - both
contributing to balance in the society without central organs of power.
Complex historical processes have determined enormous differentiation of the present tribal
structure of the country, and the form of supratriballevels of the ethnic and national identification.