Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1093.pdf

Media

Part of Mit bohaterski jako opowieść o granicach ludzkich możliwości / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2

extracted text

„Etnografia Polska", t. X X V I I I : 1984, z. 2
P L I S S N 0071-1861

MAGDALENA ZOWCZAK

MIT BOHATERSKI
JAKO OPOWIEŚĆ O GRANICACH LUDZKICH MOŻLIWOŚCI
A bo nie tylko Geniuszami, Myślicielami,
nadzwyczajnymi
pisarza­
mi naród nasz sławny Przesławny,
ale tyż to Bohaterów
mamy i gdy
tam w kraju nadzwyczajne dziś jest Bohaterstwo nasze, niechże i tu
ludzie widzą, jak to Polak staje! Co i obowiązkiem
Poselstwa jest, żeby
gruszek w popiele nie zasypiać,
a wszem wobec Bohaterstwo nasze
ukazować,
bo Bohaterstwo nasze wroga przemoże,
Bohaterstwo,
Bo­
haterstwo, Bohaterstwo Bohaterów
naszych nieodparte,
niezmożone,
trwogą moce piekielne napełni, które przed Bohaterstwem naszym za­
drżą i ustąpią!
(Porwali się więc, a pierwszy Minister, drugi Pułkownik,
trzeci
(Radca i krzyczą:
Bohater, Bohater, • Bohaterstwo,
Bohaterstwo!)
Ja na kolana padłem (W. G o m b r o w i c z ,
Transatlantyk)

Bohater, bohaterstwo, heroizm, to s ł o w a t a k często u ż y w a n e i n a d ­
u ż y w a n e , ż e w y d a j ą się zdarte i banalne, j a k b y w y b l a k ł y i c h b a r w y
i p o z o s t a ł y zaledwie s ł ó w t y c h cienie. „ N o w o m o w a " , j ę z y k o k r e ś l o n y c h
ś r o d o w i s k i ś r o d k ó w masowego przekazu, prezentuje t a k n i e z w y k ł y za­
m ę t w sferze w a r t o ś c i o w a n i a p o j ę ć , że w obliczu tego z j a w i s k a j e d y n ą
m o ż l i w ą o b r o n ą zdaje się nieraz p r z y j ę c i e j ę z y k a absurdu i groteski,
k t ó r e w y o l b r z y m i a j ą o s a c z a j ą c y nas na co d z i e ń fałsz, aby go u j a w n i ć ,
p o t ę p i ć , o ś m i e s z y ć . N i e z b ę d n e w y d a j ą się w t e j sytuacji studia nad n i e ­
k t ó r y m i p o j ę c i a m i k u l t u r y , j a k np. w s t y d , odwaga, pokora, g o d n o ś ć ,
p r a c a , p o n i e w a ż w ł a ś n i e one w p e ł n i z d a j ą s p r a w ę ze z ł e g o u ż y t k u ,
j a k i się z t y c h s ł ó w czyni. W p r a w d z i e k a ż d a epoka nadaje t a k i m p o j ę ­
c i o m o d m i e n n ą t r e ś ć , m o ż n a jednak z a ł o ż y ć , że w k u l t u r z e europejskiej
istnieje pewien u n i w e r s a l n y schemat, np. p o j ę c i a bohaterstwa, z w i ą z a ­
n y z m i t e m b o h a t e r s k i m . Z o s t a n ą t u o m ó w i o n e prace, k t ó r e r e p r e z e n t u j ą
r ó ż n e interpretacje tego m i t u . I c h a u t o r z y p o s ł u g i w a l i się o d m i e n n y ­
m i metodami, lecz zmierzali k u w s p ó l n e m u celowi; p r a g n ę l i u p o r z ą d k o ­
w a ć elementy m i t u bohaterskiego w p e w i e n o g ó l n y system, k t ó r y u m o ­
ż l i w i a ł b y o d p o w i e d ź na p y t a n i e : k i m jest bohater? K a ż d y z badaczy,
1

1

Studia takie prowadzą na gruncie naszej etnologii m. in. Jacek Olędzki i Anna
Zadrożyńska.

244

MAGDALENA ZOWCZAK

n i m p r z y s t ą p i ł do analizy m i t ó w , z g ó r y z a k ł a d a ł o g ó l n ą o d p o w i e d ź na
to pytanie, a z a ł o ż e n i a te o k r e ś l a ł y d o b ó r m a t e r i a ł ó w i r o d z a j u p y t a ń
badawczych. P o r ó w n a n i e o b r a z ó w bohatera uzyskanych d z i ę k i o d m i e n ­
n y m p u n k t o m widzenia p o m o ż e w o k r e ś l e n i u o g ó l n y c h zasad, w e d ł u g
k t ó r y c h zbudowane s ą ^ n i e z w y k l e r ó ż n o r o d n e m i t y bohaterskie. S f o r m u ­
ł o w a n i e t y c h o g ó l n y c h zasad, a nie schematu m i t u bohaterskiego (sądzę,
że nie istnieje jeden t a k i schemat, lecz jest i c h wiele), jest celem tego
artyku%
I. T E O R I A L O R D A R A G L A N A :
R Y T U A Ł KRÓLEWSKI U ŹRÓDEŁ T R A D Y C Y J N Y C H O P O W I A D A Ń

K l a s y c z n ą p r a c ą o bohaterze m i t y c z n y m jest The Hero. A Study in
Tradition,
Myth and Drama by Lord Raglan
( L o n d o n 1949, pierwsze
w y d a n i e w 1938 г.), w k t ó r e j w i d o c z n y jest w p ł y w Złotej gałęzi Jamesa
Frazera. K s i ą ż k ę rozpoczyna s t u d i u m p o ś w i ę c o n e s p r z e c z n o ś c i m i ę d z y
t r a d y c j ą a h i s t o r i ą , k t ó r e p r z y p o m i n a s w o i m szyderczym i obrazoburc z y m nastrojem Mitologię
polską Aleksandra B r u c k n e r a ( w y d a n ą w r o k u
1924).
T r a d y c j a opiewa często p r z e g r a n ą b i t w ę czy zniszczenie miasta,
pisze Raglan, i w z w i ą z k u z t y m u w a ż a się, że opiera się na f a k ­
tach. Jednak w gruncie rzeczy zajmuje się ona g ł ó w n i e p r z y p a d k a m i
z ż y c i a k r ó l ó w , k r ó l o w y c h i b o h a t e r ó w . Te o p o w i e ś c i z w y ż s z y c h sfer
są zawsze n i e d o k ł a d n e i m i j a j ą się z p r a w d ą , s ą t o m i t y , k t ó r e t r a ­
dycja w i ą ż e z n a z w i s k a m i postaci h i s t o r y c z n y c h , z coraz to i n n y m i na­
z w i s k a m i . N a podstawie s t u d i ó w nad w s p o m n i e n i a m i w ł a s n y c h dziad­
k ó w i p r a d z i a d k ó w Raglan szacuje m o ż l i w o ś ć p r z e t r w a n i a w i e d z y o zda­
r z e n i u przez czas nie d ł u ż s z y n i ż 150 l a t . Wprowadzone przez badaczy
t r a d y c j i t e r m i n y , takie j a k folk-memory
(E. K . Chambers) czy racememory
( Т . Н . Robinson), s ą m y l ą c e , g d y ż s u g e r u j ą , j a k o b y w k a ż d e j
n i e p i ś m i e n n e j społeczności i s t n i a ł a i n s t y t u c j a analogiczna do P u b l i c Re­
cord Office, gdy tymczasem niezapisana t r a d y c j a m u s i b y ć p r z e k a z y w a ­
na przez ś w i a d o m y w y s i ł e k j e d n o s t k i p r z y n a j m n i e j raz w k a ż d e j genera­
c j i . Wydarzenia historyczne n a j w i ę k s z e j w a g i , j a k c h o ć b y migracje,
zapominane s ą n i e z w y k l e szybko, co wskazuje na n i e p r a w d o p o d o b i e ń ­
stwo odnalezienia h i s t o r i i w t r a d y c j i . P o n i e w a ż z a ś t r a d y c y j n e w ą t k i
w y s t ę p u j ą na r o z l e g ł y c h obszarach i lokalizowane s ą w r o z m a i t y c h m i e j s ­
cach, Raglan t w i e r d z i , że opowieści te nie m o g ą m i e ć ż a d n e j podstawy
2

3

1

Raglan Fitzroy R. urodził się w 1885 в., ukończył Eton i Sandhurst, był żoł­
nierzem armii brytyjskiej w Egipcie i w Palestynie, gdizáe zajmował się także
badaniami etoologicznymi. Ich wyniki opublikował w artykułach m. in. o s u d a ń skich Lotuko oraz Arabach Transjordariii. W latach 30-tych i 40-tych pełnił funk­
cję przewodniczącego Anthropological Section of the British Association i Folk¬
-Lore Society.
' R a g l a n , The Hero. A Study in Tradition, Myth and Drama by..., L o n ­
don 1949, s. 14.

MIT B O H A T E R S K I

245

historycznej i ż e p o c h o d z ą ze w s p ó l n e g o ź r ó d ł a , j a k i m s ą dawne o b r z ę ­
d y r y t u a l n e p r a k t y k o w a n e w cywilizacjach p o w s t a ł y c h n a d w i e l k i m i r z e ­
k a m i , w dorzeczach N i l u i Indusu. „ W s z y s t k i e o p o w i e ś c i , jeśli rzeczy­
w i ś c i e n a l e ż ą do t r a d y c j i , p o c h o d z ą od r y t u a ł u " . Bohaterowie t r a d y c j i
są w rzeczywistości
bohaterami
mitycznymi,
m i t z a ś jest
o p o w i e ś c i ą p o w i ą z a n ą z r y t e m . Celem r y t u a ł u jest o f i a r o w y w a n i e d o ­
brodziejstw i o d ż e g n y w a n i e n i e s z c z ę ś ć . M i t p o d t r z y m u j e w i a r ę w jego
s k u t e c z n o ś ć . Wszystkie rodzaje t r a d y c y j n e j n a r r a c j i w y w o d z ą s i ę z m i ­
t u , w i ę c z w i ą z a n e s ą z r y t u a ł e m , i to nie z b y l e j a k i m , lecz z r y t u a ł e m
k r ó l e w s k i m . Jego g ł ó w n ą i d e ą jest idea k r ó l a ( k a p ł a n a , wodza czy cza­
r o w n i k a ) , k t ó r y w e d ł u g o k r e ś l o n y c h zasad zapewnia i p o d t r z y m u j e p o ­
m y ś l n o ś ć swego k r ó l e s t w a . W z w i ą z k u z t y m Raglan w y c i ą g a wniosek,
że k a ż d y b o h a t e r m u s i b y ć k r ó l e m , a jeśli nie jest, to t y l ­
ko w w y n i k u deformacji, j a k i e j m o ż e u l e g a ć k r ó l e w s k i m i t p r z e c h o w y ­
w a n y przez w i e k i w l u d o w y c h o p o w i e ś c i a c h . Raglan jest z w o l e n n i k i e m
t e o r i i opadania w a r t o ś c i : u w a ż a , iż „ l i t e r a t u r a l u d o w a nie jest jego
[ l u d u — M . Z . ] w ł a s n y m t w o r e m , lecz opada do n i ě g o z g ó r y " . S t ą d
bohater, „ c h o ć w r z e c z y w i s t o ś c i k r ó l e w s k i e g o pochodzenia", w n i e k t ó ­
r y c h opowiadaniach nie w y s t ę p u j e j a k o osoba b ł ę k i t n e j k r w i . „ W t a k i c h
bajkach n i g d y nie s ł y s z y m y o ś m i e r c i bohatera, lecz t y l k o , że «żył s z c z ę ś ­
l i w i e przez d ł u g i e l a t a » , co zdaje się s u g e r o w a ć pragnienie raczej p o ­
m i n i ę c i a n i ż s f a ł s z o w a n i a k o ń c o w e j części m i t u " . T a k Raglan t ł u m a c z y
4

5

6

charakter b a j k i , k t ó r a — j a k w i a d o m o
l u b i się dobrze k o ń c z y ć . Jest
to w e d ł u g niego deformacja m i t u z w i ą z a n e g o z p r a d a w n y m k r ó l e w s k i m
r y t u a ł e m . A w i ę c Raglan — k t ó r y tak ostro p r o t e s t o w a ł p r z e c i w t e r ­
m i n o w i folk-memory,
u p y c h a n i u na siłę t r a d y c y j n y c h p o d a ń do szuf­
l a d k i „ h i s t o r i a " — sam u c z y n i ł coś podobnego p o d p o r z ą d k o w u j ą c c a ł ą
t r a d y c j ę h a s ł u ritual
drama.
1. W Z O R Z E C B O H A T E R S K I L O R D A R A G L A N A

Dotychczasowe o m ó w i e n i e jest potrzebne do w y j a ś n i e n i a raglanowej
t e o r i i bohatera. Jest ona dogmatyczna, f o r m u ł u j e b o w i e m jeden sche­
m a t dla w s z y s t k i c h b o h a t e r ó w t r a d y c y j n y c h , n i e z g o d n o ś c i t ł u m a c z y z a ś
d e f o r m a c j ą p o w s t a ł ą na skutek „ o p a d a n i a w a r t o ś c i " .
N a d n a t u r a l n e i s t o t y (supernatural
beings),
które występują w tra­
d y c y j n y c h o p o w i e ś c i a c h , dzieli Raglan n a d w i e — j a k zaznacza, n i e
c a ł k i e m r o z ł ą c z n e — kategorie: b o h a t e r ó w ,
k t ó r z y n i g d y nie czy­
n i ą c u d ó w , oraz b o g ó w ,
k t ó r z y n i g d y nie c z y n i ą nic innego, j a k c u ­
da . N i e k t ó r z y uczeni w y k a z a l i — w e d ł u g Raglana — b r a k z r o z u m i e 7

4

R a g l a n , op. cit., s. 44.
« R a g l á n , op. cit., s. 143.
R a g l a n , op. cit., s. 191.
' R a g l a n , op. cit, s. 93.
6

246

MAGDALENA

ZOWCZAK

rúa wczesnej r e l i g i i greckiej, u s i ł u j ą c d o w i e ś ć , że k t ó r a ś z t y c h katego­
r i i b y ł a p i e r w o t n a w stosunku do drugiej, i n n y m i słi>wy, że bogowie
b y l i w y n i e s i o n y m i bohaterami, b ą d ź że bohaterowie b y l i bogami, k t ó ­
r z y „ z b l a k l i " . M y l n e jest w e d ł u g niego r ó w n i e ż twierdzenie, iż m i ę d z y
t y m i k a t e g o r i a m i nie zachodzi ż a d e n z w i ą z e k ; w t r a d y c j i nie s ą one
z r ó ż n i c o w a n e . U k a z u j ą dwa r ó ż n e aspekty jednej n a d l u d z k i e j istoty,
k t ó r a w r y t u a l e j a w i się j a k o bohater, w micie z a ś j a k o b ó g .
J e ś l i r y t u a l n y d r a m a t u j m o w a ć w postaci o g ó l n e g o w z o r u
(general
pattern), m o ż n a z a ł o ż y ć , iż opiera się on na i s t n i e n i u . k r ó l a , k t ó r y r o k r o c z ­
nie b y ł zabijany i z a s t ę p o w a n y n o w y m . Liczne m i t y o p i s u j ą jego ś m i e r ć
i osadzenie na t r o n i e jego sukcesora. T a k i model Raglan p r z y j ą ł zapewne
pod w p ł y w e m Złotej gałęzi Jamesa Frazera.
Poczynania bohatera są w gruncie rzeczy d z i a ł a n i a m i r y t u a l n y m i ,
k t ó r y c h d o p e ł n i a ł boski k r ó l . O p o w i e ś ć o bohaterze t r a d y c y j n y m
jest
w e d ł u g Raglana h i s t o r i ą j e g o r y t u a l n e g o r o z w o j u ,
prze­
chodzenia przez kolejne etapy ż y c i a . Raglan p o w o ł u j e się t u na zdanie
Pierre'a Saintyvesa, k t ó r y u w a ż a magiczne transformacje bohatera za
étapes
coutumieres,
zgodne ze zwyczajem etapy ceremonii i n i c j a c y j ­
nej, p r z e c i w n i k a bohatera z a ś w postaci o l b r z y m a — l u d o ż e r c y , d i a b ł a ,
smoka, t r o l l a , czarownika czy kanibala — za odpowiednik w y s t ę p u j ą ­
cego w o b r z ę d z i e i n i c j a c j i kusiciela l u b straszliwego d i a b ł a i n i c j a c j i .
L o r d Raglan p r z e b a d a ł szereg o p o w i e ś c i o bohaterach i w y o d r ę b n i ł
p o w t a r z a j ą c e się epizody, o k t ó r y c h pisze, iż p o j a w i a ł y się „ z . d o s t a ­
t e c z n ą r e g u l a r n o ś c i ą " , nie p r e c y z u j ą c b l i ż e j , co b y to m i a ł o z n a c z y ć .
P r z y t o c z ę teraz ustalony przez niego bohaterski wzorzec, ó w ritual
pat­
tern, k t ó r e g o p o s z c z e g ó l n e elementy Raglan p r ó b u j e t ł u m a c z y ć w s p o s ó b
na p o ł y f u n k c j o n a l n y , na p o ł y z d r o w o r o z s ą d k o w y d a w n y m i zwyczaja­
m i królewskiego dworu .
1. M a t k a bohatera jest k r ó l e w n ą .
2. Ojciec bohatera jest k r ó l e m .
3. C z ę s t o jest t e ż b l i s k i m k r e w n y m m a t k i .
4. O k o l i c z n o ś c i p o c z ę c i a bohatera są n i e z w y k ł e .
5. W z w i ą z k u z t y m u w a ż a się go r ó w n i e ż za boga ( w e d ł u g Raglana
z w i ą z a n e to jest z r y t u a l n y m stosunkiem k r ó l e w s k i e j p a r y , w czasie
k t ó r e g o k r ó l uosabia boga i w y s t ę p u j e w o d p o w i e d n i m p r z e b r a n i u ,
np. b y k a czy ł a b ę d z i a ) .
6. Po. urodzeniu dziecka n a s t ę p u j e zamach na jego ż y c i e , często p r z y ­
gotowany przez jego ojca (Raglan t ł u m a c z y to zwyczajem s k ł a d a n i a
8

9

8

R a g l a n , op. cit., s. 193.
• Fragment pracy Raglana dotyczący wzorca bohaterskiego ukazał się w pol­
skim tłumaczeniu Ignacego Sieradzkiego pt. Bohater tradycyjny
w „Pamiętniku
Literackim", z. 1: 1973, s. 253-268. Tekst ten ukazuje jednak problem bardzo po­
wierzchownie.

MIT B O H A T E R S K I

247

w ofierze k r ó l e w s k i e g o dziecka, b ą d ź — w z a s t ę p s t w i e — z w i e r z ę ­
cia).
7. Bohater zostaje u w i ę z i o n y za p o m o c ą c z a r ó w .
8. W y c h o w u j ą go p r z y b r a n i rodzice w o d l e g ł y c h k r a j a c h (ma to b y ć
z w i ą z a n e ze z w y c z a j e m oddawania s y n ó w k r ó l e w s k i c h n a w y c h o w a ­
nie na inne d w o r y l u b ze zwyczajem dziedziczenia k s i ą ż ą t po t e ś ­
ciach, k t ó r y ł ą c z y ł się z f o r m a l n ą a d o p c j ą ) .
9. Nie w i a d o m o nic o jego d z i e c i ń s t w i e (bo dziecko m i ę d z y narodze­
n i e m a i n i c j a c j ą nie bierze u d z i a ł u w r y t u a l e ) .
10. Po o s i ą g n i ę c i u d o j r z a ł o ś c i powraca l u b przenosi się do swego p r z y ­
szłego k r ó l e s t w a .
U . Z w y c i ę ż a k r ó l a l u b o l b r z y m a , smoka, dzikie z w i e r z ę . Wszystkie
w a l k i bohater toczy samotnie, nie w a l c z y ze z w y k ł y m i l u d ź m i czy
nawet z w y k ł y m i z w i e r z ę t a m i . N i e b y w a wodzem.
12. Ż e n i się z k s i ę ż n i c z k ą , c z ę s t o c ó r k ą pokonanego k r ó l a .
13. Zostaje k r ó l e m .
14. Przez p e w i e n czas r z ą d z i w p o k o j u .
15. Ustanawia p r a w a .
16. T r a c i ł a s k ę u b o g ó w l u b u s w y c h poddanych.
17 Zostaje pozbawiony t r o n u l u b w y g n a n y .
18. Ponosi ś m i e r ć w tajemniczych o k o l i c z n o ś c i a c h . W i e l u b o h a t e r ó w p o ­
p e ł n i a s a m o b ó j s t w o , k t ó r e zapewnia i m b o s k ą r a n g ę .
19. Jego ś m i e r ć n a s t ę p u j e często na szczycie w z g ó r z a .
20. J e ś l i ma dziecko, nie obejmuje ono po n i m dziedzictwa.
21. Jego ciało nie zostaje pogrzebane.
22. M a on jednak p r z e w a ż n i e k i l k a 'otoczonych czcią g r o b o w c ó w .
E l e m e n t y wzorca Raglan dzieli na t r z y g r u p y : z w i ą z a n e z narodzina­
m i , z uzyskaniem t r o n u i ze ś m i e r c i ą , co stanowi w e d ł u g niego odpo­
w i e d n i k g ł ó w n y c h o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a : narodzin, i n i c j a c j i i ś m i e r c i . Do
tego wzorca Raglan odnosi dzieje 21 postaci, w s k a z u j ą c w n i c h kolejne
elementy. Zamieszczony w k s i ą ż c e w y k a z rozpisany t u z o s t a ł w t a b e l i ,
p o n i e w a ż p o z w a ł a to na zorientowanie s i ę w c z ę s t o t l i w o ś c i , z j a k ą p o ­
j a w i a j ą się p o s z c z e g ó l n e elementy wzorca w dziejach k o l e j n y c h bohate­
r ó w (tab. 1). J e d y n y m elementem obecnym w e w s z y s t k i c h w y p a d k a c h
jest zwycięstwo-, nad k r ó l e m , o l b r z y m e m , s m o k i e m l u b d z i k ą b e s t i ą (11)
i jest ono bez w ą t p i e n i a n i e z b ę d n e , b y m o ż n a b y ł o m ó w i ć o bohaterze.
Poza t y m n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p u j ą elementy 1, 10, 13, c z y l i k r ó l e w s k i e
pochodzenie bohatera oraz objęcie przez niego t r o n u . M o ż n a jednak p r z y ­
p u s z c z a ć , że w y n i k a t o z raglanowego doboru p r z y k ł a d ó w , zgodnego z j e ­
go o g ó l n ą t e o r i ą k r ó l a - b o h a t e r a , k t ó r a w y d a j e się zbudowana á priori
i niedostatecznie uzasadniona. W y d a j e się, że nieustanne p o d r ó ż o w a n i e
ma dla bohatera w i ę k s z e znaczenie, n i ż osiągnięcie przez niego „ m i e j s c a
przeznaczenia", c z y l i ( w e d ł u g Raglana) jego p r z y s z ł e g o k r ó l e s t w a . N a
p r z y k ł a d Herakles nie z a t r z y m u j e się wcale w s w o i m k r ó l e s t w i e , k t ó -

fe
Tab. 1. Wzorzec bohaterski Lorda Raglana (elementy wzorca nieobecne w dziejach poszczególnych bohaterów zostały oznaczone krzyżykami)
Brak elementów wzorca
Bohater

1

2

3

4

5

6

7

9

8

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

t

Edyp
Tezeusz
Romulus
Herakles
Perseusz
Jazon
Bellerofon
Pelops
Asklepios
Dionizos
Apollo
Zeus
Józef
Mojżesz
Eliasz
Watu GuHung
Nyikang
Zygfryd
Llew Llawgyffes
Artur
Robin Hood
Razem brakuje

I Razem
bra­
22
kuje
1

X
X

X

X

X
X
X
X

X
X
X
X

X
X
X
X

X

X
X

X
X

X
2

X

X
6

X
X
10

X
X

X

X

X
10

X
X
X
X
X

7

X

X
X
X
X
6

X

X

X
X

X
X

X
X
X
X
X

•
X

X
X

X
X
X

X

X

X

X
X

X

X
X

X

X

X

X

X

X
X
X

X

X
X

X
X

X

X

X
X

X

X

X

X
X

X
X
X
X
X

X

X

X
X
X

X
X
X

X
X
X

X
X

X
X
X
X
X

X
X
X

X
X

X
X

X
X
X

X
X

X
X

X
X

X

X
X

6

5

5

X
X
8

X
7

6

3

4

1

X
8

10

X
9

7

6

9

2
4
5
5
7
6
9
10
3
11
7
10
2
13
4
8
11
5
3
9

g

>
o
o

>
ť
и

>
N
О

о
N

>

MIT B O H A T E R S K I

249

rego zdobycie to t y l k o jeden z e p i z o d ó w n i e k o ń c z ą c e j się w ę d r ó w k i , i p r z y
t y m nie zalicza się wcale do n a j w a ż n i e j s z y c h .
Raglan m ó w i o sposobie o k r e ś l e n i a e l e m e n t ó w wzorca, iż zawiera on
22 „ w y r a ź n i e zarysowane cechy i zdarzenia", c h o ć „ b y ł o b y ł a t w i e j w s k a ­
zać w i ę c e j " . Ta tajemnicza uwaga, pozostawiona bez w y j a ś n i e n i a , w z m a ­
ga n i e p o k ó j co do d o w o l n o ś c i c a ł e g o p o s t ę p o w a n i a p r z y jednoczesnym
d o g m a t y c z n y m t r a k t o w a n i u raz ustalonego schematu. Jak stwierdza sam
autor, i n t e r e s o w a ł o go przede w s z y s t k i m to, co jest w p o j ę c i u bohatera
uniwersalne. Lecz dzieje p o s z c z e g ó l n y c h b o h a t e r ó w sprowadzone do t e ­
go u n i f o r m u są p r z e r a ż a j ą c o podobne; nie w i d a ć ż a d n y c h i s t o t n y c h r ó ż ­
nic m i ę d z y n p . N y i k a n g i e m — bohaterem S z y l u k ó w znad G ó r n e g o N i l u ,
M o j ż e s z e m , Zeusem, Z y g f r y d e m i t p . : wszyscy z d a j ą się s j a m s k i m i b r a ć ­
m i . Bohater t r a d y c y j n y Raglana to heros-agregat, p r z y p o m i n a t r o c h ę
p o t w o r a d o k t o r a Frankensteina p o s k ł a d a n e g o z ciał n a l e ż ą c y c h do r ó ż ­
n y c h o s ó b . O ile jednak sam wzorzec b ę d z i e jeszcze s t a n o w i ł przedmiot:
dalszego dialogu z l i t e r a t u r ą , to jego realistyczna i n t e r p r e t a c j a poprzez,
zwyczaje j a k i e g o ś pradawnego k r ó l e w s k i e g o d w o r u w y d a j e się niepo­
r o z u m i e n i e m . M i t p o s ł u g u j e się j ę z y k i e m s y m b o l i i w z w i ą z k u z t y m
nie m o ż e b y ć w ż a d n y m razie p r o s t y m odbiciem r z e c z y w i s t o ś c i . Raglan
w y k a z u j e b r a k zrozumienia dla s y m b o l u , k i e d y u j m u j e m i t jako bez­
p o ś r e d n i o z w i ą z a n y z r y t u a ł e m czy nawet zwyczajem.
1 0

2. T O W A R Z Y S Z B O H A T E R A I J E G O WRÓG

Jeszcze j e d n ą k w e s t i ę , bardzo w a ż n ą dla p r o b l e m u bohatera, p o r u ­
sza Raglan w części k s i ą ż k i z a t y t u ł o w a n e j Myth and the History
Hero..
Pisze t a m o postaci o cechach b ł a z e ń s k i c h , k t ó r a często w y s t ę p u j e w c h a ­
rakterze n i e o d ł ą c z n e g o towarzysza herosa.
„Jest zupełnie jasne — pisze Raglan — iż Shakespeare i jego poprzednicy u w a ­
żali Henryka V za wielkiego bohatera, a co za tym idzie sądzili, że związek z c z ł o ­
wiekiem o podejrzanej reputacji, jakim był Falstaff, łączy się z postacią wielkiego,
bohatera. [...] dla publiczności Shakespeare'a w ł a ś c i w y m dla przyszłego bohatera,
sposobem zachowania jest hulanka z pijanym błaznem" «.

T u p o j a w i a j ą s i ę p r z y k ł a d y : Dionizos h u l a j ą c y z Sylenem, H á r ü n arRashid z k p i a r z e m - p i j a k i e m N u w a s e m , wreszcie D o n K i c h o t e w t o w a ­
r z y s t w i e Sancho Pansy. Z d a n i e m Raglana towarzysze bohatera n a l e ż ą
do o k r e ś l o n e j k l a s y postaci z w i ą z a n y c h z p ł o d n o ś c i ą , k t ó r a obejmuje
g ł u p c ó w , b ł a z n ó w i k p i a r z y . S ą o n i chronieni s w o i s t y m i m m u n i t e t e m .
Szekspirowski Falstaff, p i j a n y przez w i ę k s z ą część życia, w y p o w i a d a
w d z i w n y s p o s ó b m ą d r e sentencje i u m i e r a w atmosferze ś w i ę t o ś c i „ r a ­
czej p o g a ń s k i e j n i ż c h r z e ś c i j a ń s k i e j " . Jego p r o t o t y p e m b y ł w e d ł u g Rag­
lana w r ó ż b i t a czy p r o r o k , k t ó r y p r z y u ż y c i u odpowiedniego r y t u a ł u m i a ł :
1 0

R a g l a n , op. cit.,'s. 190.
" R a g l a n , op. cit, s. 214.

250

MAGDALENA ZOWCZAK

s p r a w i ć , b y z d a r z y ł o s i ę to, czego oczekiwano. Zgodnie z t e o r i ą bohatera
tradycyjnego Raglan dopatruje s i ę z w i ą z k u m i ę d z y o w y m n i e o d ł ą c z n y m
towarzyszem a d i a b ł e m , k t ó r y p o c z ą t k o w o m i a ł b y ć r y t u a l n ą p o s t a c i ą
w y s t ę p u j ą c ą w rogach b y k a czy k o z ł a i b o s k i m k r ó l e m z a p e w n i a j ą c y m
p ł o d n o ś ć . P ó ź n i e j r o g i s t a ł y się z n a k i e m starego k r ó l a i i c h p r z y s z ł e g o
posiadacza; „i t a k Rogaty M ą ż s t a ł się a n t a g o n i s t ą bohatera" . Innego
zdania, j a k pisze Raglan, b y ł Hocart, w e d ł u g k t ó r e g o towarzysz boha­
tera — n i e b i a ń s k i e g o k r ó l a — jest jego z i e m s k i m k u z y n e m , a w z w i ą z k u
z t y m wszystko r o b i na opak. T a k oparta na opozycjach i n t e r p r e t a c j a ,
o d r z u c a j ą c a r y t u a l n ą idée-jixe
Raglana, znana m i jest jedynie z k r ó t k i e j
w z m i a n k i w jego pracy. W y d a j e się w y p r z e d z a ć u w a g i Eleazara M i e l e t y ń s k i e g o na temat p o z y t y w n e g o i negatywnego w a r i a n t u bohatera
k u l t u r o w e g o , c z y l i bohatera „ m ą d r e g o " i „ g ł u p i e g o " . W e d ł u g tego bada­
cza t r z y kategorie bohatera: p r a p r z o d e k ,
demiurg i
boha­
ter
kulturowy,
są synkretycznie nierozdzielne i t w o r z ą w s p ó l n i e
bohatera m i t o l o g i i archaicznej, p o s t a ć , k t ó r a odpowiada a k t o m p r a t w o r z e n i a . Jego życie i d z i a ł a l n o ś ć n a l e ż ą do czasu mitycznego, „ e p o k i
pierwoprzedmiotów i pierwodziałań"
i m a j ą znaczenie p a r a d y g m a t y c z ne dla g r u p y ludzkiej, w k t ó r e j ó w m i t f u n k c j o n u j e .
1 2

13

1 4

Bohater t a k i w y s t ę p u j e np. u p l e m i o n A m e r y k i P ó ł n o c n e j w postaci
mitologicznego
łotrzyka
( M i e l e t y ń s k i u ż y w a t e ż dla niego
w y m i e n n i e o k r e ś l e n i a trickster),
czyli:
„odległego poprzednika średniowiecznych błaznów, bohaterów powieści łotrzykowskich, barwnych, komicznych postaci w literaturze odrodzenia itp. Mityczni
bohaterowie często posługują się w działaniu przebiegłością i przewrotnością, gdyż
w pierwotnej świadomości «rozum» łączy się z przebiegłością i czarami. Dopiero
w miarę, jak świadomość mitologiczna wytwarza pojęcie różnicy między sprytem
a rozumem, k ł a m s t w e m i szlachetną prostolinijnością, organizacją społeczną i cha­
osem — wykształca się postać mitologicznego łotrzyka jako s o b o w t ó r a
boha­
t e r a k u l t u r o w e g o [podkreślenie moje — M . Z J " .
15

D z i a ł a n i a mitologicznego ł o t r z y k a m a j ą s p a r o d i o w a ć p o w a ż n e d z i a ł a ­
nie b o h a t e r ó w k u l t u r o w y c h czy n a l e ż ą c e do sfery sacrum r y t u a ł y , „ m a ­
j ą b y ć i c h n i s k ą , b ł a z e ń s k ą w e r s j ą " . S t a n o w i ą c z ę s t o nieudolne n a ś l a d o ­
w n i c t w o c z y n ó w bohatera k u l t u r o w e g o , m a j ą charakter j e d n o c z e ś n i e
demoniczny i k o m i c z n y . D w o i s t o ś ć bohatera k u l t u r o w e g o odpowiada
w e d ł u g M i e l e t y ń s k i e g o sprzecznym ideom u p o r z ą d k o w a n i a s p o ł e c z n o ś c i
i kosmosu (odpowiada j e j bohater k u l t u r o w y ) oraz i c h dezorganizacji,
s t a n o w i n i e p o r z ą d k u ( ł o t r z y k ) . S p r z e c z n o ś ć ta jest m o ż l i w a , p o n i e w a ż
akcja m i t u r o z g r y w a się przed ostatecznym ustaleniem p o r z ą d k u ś w i a t a .
D z i a ł a n i a ł o t r z y k a są r ó w n i e ż paradygmatyczne, bo u s t a l a j ą to, co ne­
g a t y w n e w sferze p r o f a n u m . O b j a w i a on np. c z ę s t o cechy t a k i e , j a k
l ž

R a g l a n , op. cit, s. 221.
E . M i e l e t y ń s k i , Poetyka mitu, Warszawa 1981, s. 221.
" M i e l e t y ń s k i , op. cit, s. 215.
M i e l e t y ń s k i , op. cit., s. 233.
1 1

1 5

MIT B O H A T E R S K I

251

o b ż a r s t w o czy p o ż ą d l i w o ś ć , k t ó r y m daje upust bez najmniejszych s k r u ­
pułów.
D w o i s t y m o d e l bohatera k u l t u r o w e g o m o ż e się r e a l i z o w a ć w jednej
b ą d ź d w ó c h osobach, np. w braciach: „ m ą d r y m " i „ g ł u p i m " ( M i e l e t y ń s k i
podaje wiele t a k i c h p r z y k ł a d ó w ) ; bohater m o ż e t e ż b y ć p r z e c i w s t a w i a n y
g ł u p i e j istocie demonicznej, np. l u d o ż e r c y ; dodajmy, że b y w a n i ą smok
czy o l b r z y m i że w t y m p r z y p a d k u d w o i s t o ś ć p o r z ą d e k - c h a o s p o k r y w a
się z o p o z y c j ą ludzkie-nieludzkie.
Po t y m , co z o s t a ł o t u przytoczone za Raglanem i M i e l e t y ń s k i m , w i d a ć
w y r a ź n i e , że istnieje w i e l k i e bogactwo m o ż l i w o ś c i co do postaci, k t ó r e
p r z y b i e r a chaos p r z e c i w s t a w i a n y podstawowej p o r z ą d k u j ą c e j f u n k c j i bo­
hatera k u l t u r o w e g o : od w e w n ę t r z n e j d w o i s t o ś c i bohatera, k t ó r y z m a g a ć
się m u s i ze s w o i m „ d r u g i m j a " j a k z n a j w i ę k s z y m w r o g i e m , poprzez
d w ó c h b r a c i czy p r z y j a c i ó ł aż po c a ł k o w i t e oddzielenie w f o r m i e demona,
d i a b ł a , a w i ę c i s t o t y z u p e ł n i e obcej i w r o g i e j .
P o d k r e ś l a n a w r a g l a n o w y m w z o r c u s a m o t n o ś ć jako cecha bohatera
nie jest sprzeczna z ż a d n y m z w y m i e n i o n y c h p r z y p a d k ó w , bo w c h w i l i
gdy w y p e ł n i a on swoje zadania, pozostaje samotny i nie m o ż e liczyć na
przyjaciela, skoro — j a k z o s t a ł o powiedziane — p r z y j a c i e l ó w reprezen­
tuje o d m i e n n ą niż bohater i w gruncie rzeczy w r o g ą b o h a t e r o w i sferę
ż y c i a . Dlatego t r u d n o się s p o d z i e w a ć , że Sancho Pansa b ę d z i e w s p i e r a ł
D o n K i c h o t a w czasie p r ó b y albo że dr Watson w y r ę c z y w c z y m k o l w i e k
Sherlocka Holmesa. Niech nie z w o d z ą pozory p r z y j a ź n i ; alter ego, k o m ­
pan czy p o t w ó r , to ś m i e r t e l n i w r o g o w i e bohatera, k t ó r z y z a g r a ż a j ą w y ­
p e ł n i e n i u przez niego jego z a d a ń . Z drugiej s t r o n y w ł a ś n i e d z i ę k i i c h
i s t n i e n i u owe zadania z o s t a j ą o k r e ś l o n e .

II. B O H A T E R S K A S E K W E N C J A M I T Y C Z N A P H I L I P P E ' A S E L L I E R A :
BOHATER POZYTYWNY

P o p u l a r n a praca Philippe'a Selliera Le myth du héros ou le désir
d'etre dieu (Paris 1970, Bordas) zawiera wzorzec bohaterski nieco z m o ­
d y f i k o w a n y w odniesieniu do raglanowego. A u t o r , profesor l i t e r a t u r y ,
z e s t a w i ł a n t o l o g i ę t e k s t ó w (a raczej w y c i n k ó w t e k s t ó w ) o bohaterach,
złożoną z f r a g m e n t ó w prac Herodota, Biblii i m i t ó w greckich oraz prze­
g l ą d u l i t e r a t u r y francuskiej od Pieśni o Rolandzie
po Jana
Krzysztofa
R o m a i n Rollanda. F r a g m e n t y l i t e r a t u r y i l u s t r u j ą p o d a n y na p o c z ą t k u
k s i ą ż k i schemat, k t ó r y z o s t a ł opracowany na podstawie prac z r ó ż n y c h
w z g l ę d ó w dla m n i e n i e d o s t ę p n y c h .
1 6

1 6

Np. O. R a n k , Der Mythus von der Geburt des Helden, Versuch einer psychologischen Mythendeutung, „Schriften zur angewandten Seelenkunde", z. 5: 1922;
К. С a m p b e 11, „The Hero with a thousand Faces", New York 1956; Jan de V r i e s,
Heroic Song and Heroic Legend, London 1963.

щ

252

MAGDALENA ZOWCZAK

W e d ł u g Selliera g ł ó w n y m t e m a t e m epopei i s ł a w i ą c y c h b o h a t e r ó w
f r a g m e n t ó w e p i k i jest „ s t o p n i o w e objawianie się bohatera poprzez k o l e j ­
ne narodziny aż po narodziny do n i e ś m i e r t e l n o ś c i " . Podstawowa sek­
wencja m i t y c z n a opiera się na schemacie n a r o d z i n y - ś m i e r ć - o d r o d z e n i e .
P r z y t o c z ę t u w y m i e n i o n e przez Selliera elementy sekwencji, bo c h o ć od­
p o w i a d a j ą one w d u ż y m stopniu elementom raglanowego wzorca są i n a ­
czej interpretowane:
1. Bohater rodzi się ze z n a m i e n i t y c h r o d z i c ó w ; jego ojciec lub m a t k a
m a j ą b o s k ą n a t u r ę , a p r z y n a j m n i e j pada na n i c h blask b o s k o ś c i : są to
k r ó l o w i e , k s i ą ż ę t a , i s t o t y bliskie Bogu.
2. W w i e l u przypadkach rodzice p r z e ż y w a j ą t r u d n o ś c i n a t u r y p o l i ­
tycznej b ą d ź rodzinnej (np. d ł u g a b e z p ł o d n o ś ć m a t k i , j a k c h o ć b y w p r z y ­
p a d k u biblijnego Samsona).
3. N a r o d z i n y dziecka p o p r z e d z a j ą ' n i e z w y k ł e przepowiednie, t o w a r z y ­
szą i m cuda.
4. Przepowiednie często z a p o w i a d a j ą p r z y s z ł e z a g r o ż e n i e ojca przez
nowo narodzonego, dziecko zostaje w i ę c porzucone przez r o d z i n ę , opusz­
czone, skazane na z a g ł a d ę .
5. O d ś m i e r c i r a t u j ą je pasterze (tak b y ł o w p r z y p a d k u Edypa) l u b
dzikie z w i e r z ę t a , k t ó r e je k a r m i ą .
6. Dziecko wiedzie życie marne, dalekie od tego, k t ó r e m u się n a l e ż y
z r a c j i wysokiego urodzenia. Jest to dla bohatera okres ż y c i a utajonego,
pozornej ś m i e r c i .
7. Bohaterska epifania:
a) czasem bohater zachowuje znak swego pochodzenia, po k t ó r y m
zostaje rozpoznany (np. Cyrus, Tezeusz);
b) zdarza się, że pewnego dnia spotyka s w y c h r o d z i c ó w , atakuje ojca
i zostaje rozpoznany;
c) n a j c z ę ś c i e j jednak objawia się ś w i a t u przez n i e z w y k ł e „ p r a c e " ,
to jest przez czyny, d z i ę k i k t ó r y m staje się* s ł a w n y . Najbardziej t y p o w a
jest t u w a l k a przeciw p o t w o r o w i - s t r a ż n i k o w i s k a r b ó w albo d z i e w c z y n y
b ą d ź postrachowi okolicy. P o t w ó r - s m o k b y w a z a s t ą p i o n y przez straszli­
wego olbrzyma, j a k b i b l i j n y Goliat b ą d ź M o r h o ł t w Tristanie
i Izoldzie,
l u b przez w i e l k ą ciżbę w r o g ó w , j a k F i l i s t y n i p r z e c i w Samsonowi. (We­
d ł u g Selliera istnieje n i e m a l s t a ł y z w i ą z e k m i ę d z y m o n s t r u a l n y m i l i ­
c z n y m : mityczne p o t w o r y są i s t o t a m i z ł o ż o n y m i z w i e l u g ł ó w i ł ą c z ą
w sobie r ó ż n e g a t u n k i , np. Sfinks, Cerber).
8. Apoteoza: Po z w y c i ę s k i m p r z e b y c i u p r ó b y bohater j a w i się jako
ten, k t ó r y w y z w a l a , jako zbawca, jako o p a t r z n o ś ć l u d u . Jego z w y c i ę s t w o
często jest r ó w n o z n a c z n e z przebyciem przez niego i n i c j a c j i , oznacza jego
t r i u m f nad ś m i e r c i ą i zbliża go do n i e ś m i e r t e l n o ś c i przez p o w t ó r n e na­
rodziny.
1 7

" P. S e 11 i e r, Le myth du heros ou le désir

d'etre dieu, Paris 1970, s. 17.

253

MIT B O H A T E R S K I

Sellier u w a ż a , że opowiadanie m o ż e o p u s z c z a ć p o s z c z e g ó l n e elementy
sekwencji, o p i e r a j ą c się na k t ó r e j ś z w y m i e n i o n y c h w y ż e j opozycji (jak
n p . nieznany-rozpoznany). Z drugiej strony opowiadanie m o ż e m n o ż y ć
w a r i a c j e na temat jednego elementu, czego p r z y k ł a d e m jest d w a n a ś c i e
prac Heraklesa czy niezliczone pojedyncze w a l k i w
Iliadzie.
Oparcie sekwencji na schemacie n a r o d z i n y — ś m i e r ć — o d r o d z e n i e prze­
s ą d z a o i n t e r p r e t a c j i p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w ż y c i o r y s u bohatera.
Dokonany przez Selliera d o b ó r e l e m e n t ó w jest jednak r ó w n i e stronniczy
jak u Raglana. N a j d o b i t n i e j ś w i a d c z y o t y m z a m k n i ę c i e d z i e j ó w bohate­
ra na z w y c i ę s t w i e . N a p i e r w s z y r z u t oka m o ż n a p o t r a k t o w a ć dalsze ż y ­
cie herosa — w e w z o r c u Raglana p u n k t y 16-22 — jako p o w t ó r z e n i e po­
przedniej sekwencji, apoteoza jest b o w i e m odrodzeniem, w i ę c u t r a t ę
l a s k i i w y g n a n i e bohatera (16-17) m o ż n a p r z y j ą ć za odpowiednik ś m i e r ­
ci pozornej (u Selliera p. 6), podczas gdy jego ś m i e r ć (u Raglana 18) od­
powiada odrodzeniu i d o s t ą p i e n i u n i e ś m i e r t e l n o ś c i (u Selliera 8).
Jest to jednak i n t e r p r e t a c j a zbyt o g ó l n a i jednostronna, p o m i j a bo­
w i e m c i e m n ą s t r o n ę bohaterskiego ż y w o t a . Pozorna ś m i e r ć z 6 p u n k t u
sekwencji Selliera ( „ ż y c i e utajone" m i ę d z y porzuceniem dziecka a boha­
t e r s k ą e p i f a n i ą ) jest n i c z y m nie -zawiniona przez dziecko, podczas gdy
u t r a t a ł a s k i i w y g n a n i e z k r ó l e s t w a , c h o ć Raglan tego nie r o z w i j a , na­
s t ę p u j e w s k u t e k w y s t ę p k ó w bohatera. Zachodzi t u w i ę c r ó ż n i c a j a k o ś ­
ciowa, k t ó r e j Sellier nie z a u w a ż a . W z w i ą z k u z t y m jego bohater j a w i
się jako ś w i e t l a n a p o s t a ć , k t ó r a zawsze osiąga z w y c i ę s t w o nad z ł y m
p r z e c i w n i k i e m . Tymczasem bohater m i t y c z n y daleki jest od t a k i e j jedno­
z n a c z n o ś c i : nie jest on b y n a j m n i e j m ę ż e m zawsze s p r a w i e d l i w y m i c z ę ­
sto m a s w ó j u d z i a ł w t w o r z e n i u chaosu. Co w i ę c e j , jak w y n i k a z m i t ó w ,
p o g w a ł c e n i e k a r d y n a l n y c h l u d z k i c h p r a w jest dla herosa f a t a l n ą k o ­
n i e c z n o ś c i ą . N i e m i e ś c i się on w l u d z k i c h w y m i a r a c h , w i ę c jeśli grzeszy,
t o r ó w n i e ż na w i e l k ą s k a l ę .

I I I . G R Z E C H Y B O H A T E R A W T E O R I I G E O R G E S A DUMÉZILA

Dowodzi tego s t u d i u m Georgesa D u m é z i i a o bohaterze w m i t o l o g i i
indoeuropejskiej w d r u g i m tomie p r a c y Myth et epopee . T o m ten p o ­
ś w i ę c o n y jest r e k o n s t r u k c j i trzech t y p ó w postaci m i t y c z n y c h : k r ó l a ,
c z a r o w n i k a i bohatera. U L o r d a Raglana b y ł y to t r z y aspekty jednej
postaci; D u m é z i l czyni z nich trzech o s o b n i k ó w . Przeprowadza i c h cha­
r a k t e r y s t y k ę zgodnie ze s w ą t e o r i ą , w e d ł u g k t ó r e j m i t o l o g i ę indoeuropejs k ą charakteryzuje t r ó j d z i e l n o ś ć ś w i a t a i s p o ł e c z e ń s t w a . Jak t w i e r d z i
D u m é z i l , mitologia organizuje obraz kosmosu w e d ł u g trzech f u n k c j i :
w ł a d z y magiczno-prawno-religijnej, siły fizycznej, u ż y t e c z n e j g ł ó w n i e
i s

1 8

G. D u m é z i l , Myth et epopee, t. 2: Types épiques
un sorcier, un roi, Paris 1971.

indoeuropéens:.

un

héros,

254

MAGDALENA

ZOWCZAK

w walce, oraz p ł o d n o ś c i i obfitości. Dlatego w panteonach indoeuropejskich p a n u j ą t r i a d y b ó s t w , z k t ó r y c h k a ż d e zajmuje się j e d n ą z w y ­
m i e n i o n y c h dziedzin (np. w m i t o l o g i i r z y m s k i e j odpowiednie funkcje
p e ł n i ą Jupiter, M a r s i Q u i r i n u s ) . Natomiast l u d z k i e s p o ł e c z e ń s t w o jest
•w m i t o l o g i i reprezentowane g ł ó w n i e przez w y m i e n i o n e w y ż e j t r z y t y p y
postaci, k t ó r e D u m é z i l rekonstruuje na podstawie analizy u t w o r ó w , ta­
k i c h j a k Mahabhdrata,
sagi staroislandzkie, Gesta Danorum Saxo G r a m maticusa, Rygweda,
Awesta,
i r a ń s k a K s i ę g a królów
Firdousi'ego, i r ­
landzka Book of Leinster, greckie i r z y m s k i e m i t y etc. P o m i n ę t u k w e s t i ę
w i a r y g o d n o ś c i „l'idéologie t r i p a t r i e " D u m é z i l a , k t ó r e j nie ś m i a ł a b y m się
p o d j ą ć ze w z g l ę d u na b r a k z n a j o m o ś c i t a k ogromnej i r ó ż n o r o d n e j l i t e ­
r a t u r y . Teoria ta ma jednak znaczenie dla r e k o n s t r u k c j i t y p ó w postaci,
k t ó r ą s i ę t u b ę d ę z a j m o w a ć i k t ó r a o k r e ś l a pewne z g o d n o ś c i s t r u k t u r a l n e
w naturze i d z i a ł a n i a c h t y c h postaci.
1 9

K r ó l - s u w e r e n , k t ó r e g o w ł a d z a obwarowana jest sankcjami m a ­
gicznymi, p r a w n y m i i r e l i g i j n y m i , p o w i n i e n ł ą c z y ć w sobie z d o l n o ś ć p e ł ­
nienia w s z y s t k i c h trzech p o d s t a w o w y c h f u n k c j i . N i e w o l n o m u u l e g a ć
s ł a b o ś c i o m , k t ó r e b y m u m o g ł y w t y m p r z e s z k o d z i ć . T a k w i ę c nie m o ż e
go skazić z a z d r o ś ć , k t ó r a b y ł a b y f a t a l n ą p r z y w a r ą u w ł a d c y s t a n o w i ą c e ­
go p r a w a . Podobnie j a k w o j o w n i k o w i nie p r z y s t o i m u strach ani t e ż —
j a k r o l n i k o w i — s k ą p s t w o . K r ó l jest p o ś r e d n i k i e m m i ę d z y l u d ź m i a bo­
gami, co go z o b o w i ą z u j e do d o s k o n a ł o ś c i . Jeden niegodny czyn — p r z e j a w
p y c h y : k ł a m s t w o czy akt t y r a n i i — d o p r o w a d z a j ą do c a ł k o w i t e g o roz­
p a d u p i ę k n e j k r ó l e w s k i e j f o r t u n y , zniweczenia w s z y s t k i c h z a s ł u g na­
gromadzonych w c i ą g u d ł u g i e g o ż y c i a w ł a d c y , k t ó r y d o t ą d b y ł „ s p r a w i e ­
d l i w y wobec w s z y s t k i c h " . Jego szacunek dla p r a w d y , szlachetny u ż y ­
tek, j a k i c z y n i ł ze swego bogactwa i m ę s t w a , jego p r a k t y k i ofiarne
z o s t a j ą p r z e k r e ś l o n e przez jeden czyn, sam k r ó l z a ś doznaje g w a ł t o w ­
nego u p a d k u .
2 0

Czarownik,
un sorcier,
jest p o s t a c i ą n i e z w y k l e a m b i w a l e n t n ą .
D u m é z i l ukazuje, j a k z w i ą z k i k r ó l a i r a ń s k i e g o K a v i Usana z B o g i e m
o p i e r a j ą się na s ł u ż b i e i na rewolcie oraz p o c i ą g a j ą za s o b ą to ł a s k ę , t o
k a r ę . Z k o l e i d z i a ł a n i a K á v y a Usanas z Mahabharaty
o s c y l u j ą swobodnie
m i ę d z y bogami a demonami, k t ó r z y nie są — j a k w I r a n i e — z w i ą z a n i
jednoznacznie z p o j ę c i a m i dobra i zła. D l a owego czarownika odpowied­
niejsze b y ł o b y m o ż e o k r e ś l e n i e „ m a g " . Jest on u c z o n y m m ę ż e m o n i e ­
z w y k ł e j mocy. Z a r ó w n o teksty indyjskie, j a k i r a ń s k i e u k a z u j ą go na t l e
nieba, na szczycie m i t y c z n e j g ó r y ; jako pana w i e l k i c h bogactw ( m i ę d z y
i n n y m i siedmiu p a ł a c ó w z r ó ż n y c h k r u s z c ó w ) i w ł a d c ę d e m o n ó w . Charakterystyczna jest dla tej postaci u m i e j ę t n o ś ć wskrzeszania z m a r ł y c h ,

l e

Z jej krytyką można się zapoznać np. w pracy H .
Religia Słowian i jej upadek, Warszawa 1979, s. 38-41 n.
« D u m é z i l , op. cit., t. 2, s. 360.

Łowmiańskiego,

•
|
i

i

I

255

MIT B O H A T E R S K I

a t a k ż e przemieniania s t a r c ó w w m ł o d z i e ń c ó w i o d w r o t n i e . Jego p o t ę g a
p r o w a d z i go do p y c h y (np. i r a ń s k i K a y Ü s pragnie z a p a n o w a ć nad ś w i a ­
t e m i wzbija się w niebiosa ze swego p a ł a c u na szczycie g ó r y p r z y u ż y c i u
t r o n u l u b k u f r a niesionego przez s ę p y b ą d ź o r ł y , k t ó r e mag w a b i za­
w i e s z o n y m i poza z a s i ę g i e m i c h d z i o b ó w k a w a ł k a m i m i ę s a ) .
Jak pisze D u m é z i l , w y r a ź n e p o d o b i e ń s t w o m i ę d z y K a v y a Usan, b r a h m a n e m z M a h a b h á r a t y , a k r ó l e m z A v e s t y i S h á h n á m e h , nie wystarcza
dla r e k o n s t r u k c j i indoeuropejskiego p r o t o t y p u t y c h osobistości. U m o ż l i ­
w i a on j e d y n i e o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę postaci czarownika, jaka w y s t ę ­
puje w u t w o r a c h epickich t y c h d w ó c h k r a j ó w . Natomiast r e k o n s t r u k c j a
postaci b o h a t e r a (podobnie j a k k r ó l a ) z o s t a ł a w e d ł u g autora posu­
n i ę t a dalej, u k a z u j ą c cechy m i t o l o g i i i n d o e u r o p e j s k i e j .
S t u d i u m p o ś w i ę c o n e b o h a t e r o w i zawiera a n a l i z ę : a) m i t ó w skandy­
n a w s k i c h o ż y c i u S t a r k a d r a (ze staroislandzkiej X I I I i X I V - w i e c z n e j
Gautrekssaga)
v e l Starcatherusa (z Gesta Danorum Saxo Grammaticusa,
ok. 1150-1216 г.); b) f r a g m e n t ó w Mahdbharaty
d o t y c z ą c y c h epizodycznej
postaci bohatera i m i e n i e m Ś i ś u p a l a oraz c) m i t u o Heraklesie.
K a ż d y z b o h a t e r ó w jest p o s t a c i ą blisko s p o k r e w n i o n ą ze ś w i a t e m n i e ­
l u d z k i m . W d w ó c h p i e r w s z y c h przypadkach ś w i a d c z y o t y m p o s t a ć ,
w j a k i e j bohaterowie p r z y c h o d z ą na ś w i a t : Starcatherus rodzi się jako
o l b r z y m o sześciu l u b o ś m i u ramionach; S t a r k a d r jest w n u k i e m zabitego
przez T h o r a o l b r z y m a i nosi b l i z n y w miejscach, gdzie jego dziad m i a ł
dodatkowe ramiona; Ś i ś u p a l a rodzi się z t r z e c i m okiem p o ś r o d k u czoła
(oznacza to l u d z k ą r e p l i k ę R u d r a - S i w y ) i z czterema r a m i o n a m i , w y d a j ą c
n i e a r t y k u ł o w a n y , z w i e r z ę c y k r z y k . Jak pisze D u m é z i l , nadliczbowe r ę c e
i oczy, podobnie j a k o d p o r n o ś ć na zranienie i ogromna siła, p r z y s ł u g u j ą
w m i t a c h i n d y j s k i c h demonom, k t ó r e z o s t a ł y n i m i obdarowane przez
Ś i w ę . W S k a n d y n a w i i demonami są w e d ł u g D u m é z i i a przede w s z y s t k i m
o l b r z y m y , a sam O d y n , b ó s t w o suwerenne, jest p o t o m k i e m pierwotnego
o l b r z y m a Y i m i r a , m a t k a jego z a ś jest c ó r k ą olbrzyma. O d y n jest b ó s t ­
w e m wieloznacznym, c z y n i ą c y m z a r ó w n o dobro j a k zło, i m ą cechy de­
moniczne, podobnie j-ak R u d r a - Ś i w a . Siwa, k t ó r y sam nie jest demonem,
p e ł n i f u n k c j ę b ó s t w a n i s z c z ą c e g o , l i k w i d a t o r a , R u d r a z a ś jest p a t r o n e m
wszystkiego, co nie z o s t a ł o jeszcze oswojone przez c z ł o w i e k a lub spo­
ł e c z e ń s t w o , m i s t r z e m r y z y k a i szansy, k t ó r e się w s p ó l n i e k r y j ą w d z i ­
kości, w a b i ą c z a r ó w n o a s c e t ó w , j a k w ł ó c z ę g ó w nie t y l e t y m , co złe, co
raczej t y m , co etycznie neutralne, „ j e d n o c z e ś n i e p e ł n e mocy i n i e o k r e ­
ślone" .
21

r

2 2

Tak w i ę c w momencie narodzin Starkadr-Starcatherus z w i ą z a n y jest
przez s w ą n a t u r ę z d a w n y m i w ł a d c a m i ś w i a t a — o l b r z y m a m i , co za­
p e w n i a m u p r z y c h y l n o ś ć Odyna, a Ś i ś u p a l a z demonami i R u d r a - S i w ą .
J e d n o c z e ś n i e obaj m a j ą przeciw sobie b ó s t w a nastawione antagonistycz« Dumézil,
Dumézil,
и

op. cit., s. 11.
op. cit., s. 86-87.

256

MAGDALENA

ZOWCZAK

nie do. i c h p r o t e k t o r ó w . W e d ł u g D u m é z i l a p a r y b ó s t w w y z n a c z a j ą c e
w s p ó l n i e losy b o h a t e r ó w s k ł a d a j ą się z b ó s t w m r o c z n y c h i j a s ­
n y c h . O d y n i R u d r a - Ś i w a są b ó s t w a m i m r o c z n y m i , T h o r i W i s z n u
z a ś j a s n y m i . Rola T h o r a jest w m i t a c h o k r e ś l o n a jednoznacznie: jest on
stałym w y b a w c ą bogów i świata, tępi zagrażających i m olbrzymów.
D u m é z i l o k r e ś l a go j a k o Thor le champion oraz „ W i s z n u bez w d z i ę k u " .
W i s z n u jest z a ś w h i n d u i z m i e kreatorem; rola, j a k ą o d g r y w a w p e r i o ­
d y c z n y c h k r y z y s a c h ś w i a t a , jest przeciwstawna r o l i R u d r y - d e s t r u k t o r a .
Opozycyjne z w i ą z k i z w y m i e n i o n y m i p a r a m i b ó s t w d e t e r m i n u j ą losy
Starkadra
i Siśupali. Opozycje te m a j ą jednak inne znaczenia: w S k a n ­
d y n a w i i O d y n , b ó s t w o mroczne, przewodzi p o z o s t a ł y m bogom, n a j ­
w a ż n i e j s z y z a r ó w n o w ż y c i u z i e m s k i m j a k i z a ś w i a t o w y m , podczas
gdy w analizowanych przez D u m é z i l a tekstach i n d y j s k i c h p r y m wiedzie
b ó s t w o jasne, W i s z n u - K r y s z n a . C h o c i a ż w i ę c obaj bohaterowie z a j m u j ą
o d p o w i a d a j ą c e sobie miejsca w s t r u k t u r z e m i t u (są p r o t e g o w a n y m i b ó s t w
m r o c z n y c h i p o t e n c j a l n y m i o f i a r a m i b ó s t w jasnych), odmienne są tego
konsekwencje ze w z g l ę d u na inne w a r t o ś c i z w i ą z a n e z t ą s t r u k t u r ą w r ó ż ­
n y c h k u l t u r a c h : Starkadr jest, ogólnie b i o r ą c , d o b r y m , Śiśupala —
z ł y m bohaterem .
2 3

2 i

2 5

2 6

B ó s t w a jasne p o w o d u j ą , iż c i a ł a b o h a t e r ó w t r a c ą cechy nieludzkie.
Z a p r z y c z y n ą T h o r a o d p a d a j ą dodatkowe ramiona Starcatherusa; k i e d y
z a ś K r y s z n a - W i s z n u styka się z m a ł y m Śiśupala, d w a z czterech r a m i o n
dziecka o p a d a j ą na z i e m i ę , a trzecie oko znika z jego czoła. Zgodnie
z p r z e p o w i e d n i ą jest to znak, iż K r y s z n a b ę d z i e w p r z y s z ł o ś c i z a b ó j c ą
S i ś u p a l i . M a t k a bohatera uzyskuje jednak od K r y s z n y przyrzeczenie, iż
wybaczone b ę d z i e j e j s y n o w i sto w y s t ę p k ó w i dopiero za sto p i e r w s z y
K r y s z n a ukarze Ś i ś u p a l ę ś m i e r c i ą .
2 2

Dieux sombres, dieux claires, D u m é z i l , op. cit, s. 91.
D u m é z i l , op. cit., s. 90.
Gautrekssaga ukazuje ową determinację bezpośrednio w scenie swoistej licy­
tacji między Thorem i Odynem, w której wyznaczają oni los bohatera.
„Thor: Starkadr nie będzie miał dzieci.
. Odyn: Starkadr przeżyje trzy życia ludzkie.
Т.: W każdym z nich dopuści się nikczemności [...].
O.: Będzie miał zawsze <[...] najlepszą broń i najlepszy strój.
Т.: Nie będzie miał [...] swojej ziemi.
O.: Będzie miał liczne ruchomości.
Т.: Nigdy nie będzie uważał, że ma dość.
O.: Wyjdzie zwycięsko z każdego boju.
T. W każdym boju otrzyma ciężką ranę.
O.: Będzie tworzył poezję i improwizował.
Т.: Zapomni wszystko, co stworzy.
O.: Spodoba się wielkim i możnym.
Т.: Będzie znienawidzony przez małoznacznych".
(Za D u m é z i l e m , op. cit., s. 29).
" D u m é z i l , op. cit, s'. 91.
2 4

25

i
*
I
i
'

MIT B O H A T E R S K I

N

257

Z kolei Starkadr-Starcatherus uzyskuje w darze od Odyna d ł u g i e ż y ­
cie r ó w n e t r z e m ż y c i o m l u d z k i m , lecz T h o r ustala, iż w k a ż d y m z n i c h
bohater p o p e ł n i p r z e s t ę p s t w o .
P r z e s t ę p s t w a b o h a t e r ó w wpisane w i c h losy j u ż w p o c z ą t k o w y m .
okresie ż y c i a p o s ł u ż y ł y D u m é z i l o w i do b u d o w y hipotezy, w e d ł u g k t ó r e j
w o j o w n i k , un guerrier
(bo w o j o w n i k i e m jest jego bohater), p o p e ł n i a k o ­
lejno p r z e s t ę p s t w a w k a ż d e j z trzech w y r ó ż n i o n y c h przez D u m é z i i a dzie­
d z i n ż y c i a (magiczno-prawno-religijnej, siły fizycznej oraz p ł o d n o ś c i i ob­
fitości). Nie b ę d ę t u a n a l i z o w a ć dokonanej przez D u m é z i i a k l a s y f i k a c j i
p r z e s t ę p s t w na t r z y g r u p y , w odniesieniu do p r a w o b o w i ą z u j ą c y h w t y c h
t r z e c h dziedzinach. W a r t o ś ć tej k l a s y f i k a c j i z a l e ż y bez w ą t p i e n i a od w a r ­
t o ś c i c a ł e j ideologie tripatrie.
S ą d z ę , że p r z y o d p o w i e d n i m n a ś w i e t l e n i u
w s z y s t k o m o ż n a podzielić w e d ł u g t y c h trzech dziedzin, lecz dla p r o b l e m u
bohatera nie ma to w i ę k s z e g o znaczenia. I s t o t n y natomiast jest sam f a k t
ł a m a n i a przez b o h a t e r ó w p o d s t a w o w y c h zasad o b o w i ą z u j ą c y c h w ludz­
k i m s p o ł e c z e ń s t w i e , t e m a t p o m i n i ę t y z a r ó w n o przez Philippe'a Selliera,
j a k i F . R. Raglana.
Zycie o p i s y w a n y c h przez D u m é z i i a b o h a t e r ó w jest w y p e ł n i o n e z w y ­
c i ę s t w a m i zgodnie z o k r e ś l o n y m j u ż b o h a t e r s k i m w z o r c e m . K a ż d y z n i c h
s ł u ż y w i e r n i e s w o j e m u k r ó l o w i , a nawet jest ż a r l i w y m o b r o ń c ą idei
w ł a d z y k r ó l e w s k i e j . A jednak Starcatherus, p o m i m o wielkiego poszano­
w a n i a dla k r ó l e w s k i e g o majestatu, p o p e ł n i a t r z y p r z e s t ę p s t w a przeciw
s w y m k o l e j n y m s u w e r ę n o m : s k ł a d a k r ó l a w ofierze O d y n o w i , ucieka
z pola b i t w y , wreszcie daje się p r z e k u p i ć k r ó l e w s k i m w r o g o m . Ś i ś u p a l a
z a ś , s ł u ż ą c s w e m u k r ó l o w i , m o r d u j e i n n y c h k r ó l ó w , s k ł a d a j ą c i c h w ofie­
rze R u d r a - S i w i e ; pod n i e o b e c n o ś ć pewnego w ł a d c y p a l i jego. stolicę za­
miast p o d j ą ć o t w a r t ą w a l k ę ; przeszkadza w z ł o ż e n i u ofiary; p o r y w a
szlachetnie u r o d z o n ą i p o ś l u b i o n ą i n n e m u m ę ż c z y ź n i e k o b i e t ę ( p r z e s t ę p ­
s t w a te są w y m i e n i o n e w t e k ś c i e MdhabhĄraty
jako p r z y k ł a d y stu nie­
g o d n y c h c z y n ó w , k t ó r y m i bohater o b r a z i ł K r y s z n ę ) .
W e d ł u g D u m é z i i a u c z y n k i Heraklesa (dla k t ó r e g o b ó s t w e m o p i e k u ń ­
c z y m jest Atena, w r o g i m z a ś Hera) m o ż n a podzielić, na t r z y serie, z k t ó r y c h k a ż d ą w i e ń c z y grzech, peché
functional,
ł a m i ą c y p r a w a jednej
z trzech g ł ó w n y c h dziedzin, k a ż d e m u grzechowi z a ś towarzyszy odpo­
w i e d n i a sankcja. Z w l e k a n i e z w y p e ł n i e n i e m woU Zeusa ś c i ą g a na H e r a ­
klesa s z a l e ń s t w o , nieuczciwa w a l k a — c h o r o b ę p s y c h i c z n ą , c u d z o ł ó s t w o
z a ś powoduje nieuleczalne oparzenia i dobrowolne w y d a n i e się na
śmierć .
R ó w n i e ż Starcatherus u m i e r a z w ł a s n e j w o l i po p o p e ł n i e n i u trzeciego
z p r z e s t ę p s t w : n a m a w i a szlachetnie urodzonego m ł o d z i e ń c a , aby go zdekapitował.
Ś i ś u p a l a w y s t ę p u j e w k o ń c o w e j scenie swego ż y c i a jako o b r o ń c a k r ó 2 7

2

' Dumézil,

op. cit., s. 118.

17 —- Etnografia Polska t. 28/2

/

258

MAGDALENA

ZOWCZAK

Ryc. 1. Herakles między Cnotą a Występkiem: jedna z kobiet wabi go ku przyjem­
ności, druga wzywa do wypełnienia obowiązków. Napis głosi: „Istnieje niepewność
zabójcza, ale przez krótką chwilę, jako że dusza wielka, serce szlachetne gardzi
plugawą przyjemnością postępując podług honoru". Nie można jednak powiedzieć,
by była to główna dewiza Heraklesa, jako że nie zawsze gardził on Występkiem
Fot. Pracownia Reprogaf¡czna BÜW (ze zbiorów Gabinetu Rycin UW>

MIT B O H A T E R S K I

259

lewskiego majestatu: protestuje przeciw uznaniu K r y s z n y za najgodniej­
szego na zebraniu k r ó l ó w , w y s u w a j ą c logiczny argument, iż K r y s z n a nie
jest k r ó l e m . T e n protest jest s a m o b ó j s t w e m , bo stanowi sto pierwsze
wykroczenie S i ś u p a l i p r z e c i w K r y s z n i e , k t ó r y dekapituje bohatera za
p o m o c ą d y s k u na oczach zgromadzonych k r ó l ó w . Z c i a ł a S i ś u p a l i w y ­
d o b y w a się energia duchowa „ p o d o b n a s ł o ń c u u l a t u j ą c e m u z . n i e b a " ,
adoruje K r y s z n ę i w t a p i a się w jego c i a ł o . K r y s z n a - W i s z n u jest
w MahdbMracie
b ó s t w e m , k t ó r e wszystko wciela; D u m é z i l s ą d z i , i ż
fascynuje on Ś i ś u p a l ę , p r z y c i ą g a go, i że bohater d z i a ł a pod w p ł y w e m
nieodpartego pragnienia p o w r o t u do ł o n a T o u t incarné,
prowokując
s w o j ą ś m i e r ć . Jego n i e n a w i ś ć do K r y s z n y znika, jego grzechy z o s t a j ą
zniszczone, n a s t ę p u j e c a ł k o w i t e i ostateczne p o ł ą c z e n i e S i ś u p a l i i K r y s z ny-Wisznu.
2 8

Taka jest ś m i e r ć trzech b o h a t e r ó w D u m é z i l a , k t ó r ą i n t e r p r e t u j e on
jako n a s t ę p s t w o w y s t ę p k u , przekroczenia dozwolonej i m g r a n i c y dzia­
łania.
S p r ó b u j ę teraz p o d s u m o w a ć g ł ó w n e elementy s t r u k t u r y , w k t ó r e j —
w e d ł u g D u m é z i l a — w y s t ę p u j e bohater:
1. Bohater rodzi się na pograniczu ś w i a t a ludzkiego i nieludzkiego
(świata demonów, olbrzymów, bogów).
2. O d c h w i l i narodzin staje się s t a w k ą w grze b o g ó w o odmiennych
naturach, z k t ó r y c h jeden m u sprzyja, a d r u g i jest jego w r o g i e m .
3. Bohater jest w y z n a w c ą i o b r o ń c ą idei w ł a d z y k r ó l e w s k i e j , c h o c i a ż
jedno (lub w i ę c e j ) z jego p r z e s t ę p s t w polega na w y k r o c z e n i u przeciw
królowi.
4. Jego czyny — bohaterskie c z y n y w o j o w n i k a — przeplatane s ą
z b r o d n i a m i przeciw p o d s t a w o w y m p r a w o m o b o w i ą z u j ą c y m w ś r ó d l u d z i .
.
5. G d y m i a r a p r z e s t ę p s t w d o p e ł n i a się, bohater u m i e r a z w ł a s n e j
w o l i (sam p r z y g o t o w u j e s w ą ś m i e r ć ) .
N o w ą t r e ś ć w n o s i do dotychczasowych r o z w a ż a ń p u n k t d r u g i , o k r e ś ­
l a j ą c y bohatera j a k o s t a w k ę w grze, k t ó r a toczy się m i ę d z y b ó s t w e m
m r o c z n y m i j a s n y m . Jak się zdaje, jest to l o g i c z n y m n a s t ę p s t w e m p o d ­
stawowej cechy bohatera, c z y l i b y t o w a n i a na g r a n i c y ś w i a t ó w ludzkiego
i nieludzkiego. M o ż n a chyba p r z y p u s z c z a ć , ż e i m bardziej jednoznacznie
j a k a ś mitologia w i ą ż e z k a ż d y m z t y c h ś w i a t ó w odmienne b ó s t w a , i m
bardziej je sobie przeciwstawia, t y m silniej ten antagonizm f o r m u j e los
bohatera.
Raglan i Sellier nie u w z g l ę d n i a l i relacji m i ę d z y bohaterem a bogami,
chociaż obaj analizowali np. dzieje Heraklesa. Poprzestali na p r o s t y m
stwierdzeniu jego na w p ó ł boskiego pochodzenia, j a k b y zapomnieli, że
w k u l t u r z e m o ż e i s t n i e ć w i ę c e j b o g ó w n i ż jeden.

8 8

D u m é z i l , op. cii., s. 73.

260

MAGDALENA

ZOWCZAK

1. B O H A T E R I WŁADCA

D r u g i e w a ż n e odkrycie D u m é z i l a dotyczy p l a n u ludzkiego, miejsca
bohatera w s p o ł e c z e ń s t w i e , i polega 'na p r z e c i w s t a w i e n i u herosa w ł a d c y .
Jest to odmiana w stosunku do o m a w i a n y c h poprzednio t e o r i i . W o p i n i i
Raglana k a ż d y bohater, c h o ć b y pozornie k r ó l e m nie b y ł , zawsze się
n i m staje, gdy p r a w d a w y c h o d z i na j a w , natomiast nie jest wodzem.
A w i ę c k r ó l - b o h a t e r i w ó d z to dwie r ó ż n e postacie, podczas g d y u D u m é ­
zila z a r ó w n o Starkadr-Starcatherus j a k Ś i ś u p a l a o d n o s z ą z w y c i ę s t w a do­
w o d z ą c w o j s k a m i swoich k r ó l ó w . Sellier z a ś pisze, iż w i e l k o ś ć bohatera
czyni go p r ę d z e j czy p ó ź n i e j p r z y w ó d c ą p o l i t y c z n y m , j e ś l i nie jest n i m
od p o c z ą t k u opowiadania; zgadza się t e ż z Raglanem, że bohater jest
p i e r w o t n i e k r ó l e m i że przejmuje n a l e ż n y m u t r o n , p o n i e w a ż jest sy­
n e m k r ó l a . Dodaje w p r a w d z i e , że w s p ó ł i s t n i e n i e bohatera z w ł a d c ą
p o l i t y c z n y m jest trudne, p e ł n e k o n f l i k t ó w i g r o ź n e dla monarchy, lecz
z a b ó j s t w o dokonane przez bohatera na k r ó l u u w a ż a za niezgodne z l o ­
g i k ą m i t u , za b ł ą d t w ó r c y opowiadania. I n t e r p r e t a c j a ta w i ą ż e się z sel i e r o w s k ą k o n c e p c j ą bohatera j a k o postaci ś w i e t l a n e j . Obaj autorzy t ł u ­
m a c z ą w i ę c p r z y k ł a d y niezgodne z i c h t e o r i a m i wypaczeniem, degene
r a c j ą m i t u , podczas gdy D u m é z i l p r z y j m u j e , iż k o n f l i k t m i ę d z y bohate­
r e m i w ł a d c ą , p r o w a d z ą c y nieraz do zbrodni, n a l e ż y do s t r u k t u r y m i t u
bohaterskiego.'
2 9

Co do sprzecznych o p i n i i czy bohater jest wodzem, czy k r ó l e m , w y ­
daje się, że nie m o ż n a k t ó r e j k o l w i e k z n i c h p r z y z n a ć p i e r w s z e ń s t w a na
podstawie b a d a ń nad b u d o w ą m i t u bohaterskiego. T e k s t y s ą z r ó ż n i c o ­
wane: bohater m o ż e b y ć wodzem (np. Joanna ď A r c ) , m o ż e b y ć k r ó l e m
(Edyp), m o ż e b y ć wodzem i k r ó l e m (Achilles), co w i ę c e j , m o ż e nie b y ć
a n i wodzem, ani k r ó l e m (św. Jerzy). O c z y w i ś c i e m o ż n a z a ł o ż y ć , że t y l k o
w j e d n y m z t y c h p r z y p a d k ó w m a m y do czynienia z bohaterem m i t y c z ­
n y m , ale nie w y d a j e się to s ł u s z n e , jeśli celem jest wyznaczenie u n i w e r ­
salnych cech tej postaci. Te r ó ż n o r o d n e m o ż l i w o ś c i w y n i k a j ą z o d m i e n ­
n y c h w a r t o ś c i , j a k i e s ą z w i ą z a n e ze s t r u k t u r ą m i t u bohaterskiego w r ó ż ­
n y c h k u l t u r a c h . Moc bohatera, jego z w y c i ę s t w a i n i e z w y k ł e czyny
w k a ż d e j epoce s t a w i a j ą go ponad p r z e c i ę t n o ś c i ą , ale co t o oznacza, to
j u ż z a l e ż y od epoki, k t ó r a ubiera go w k r ó l e w s k ą k o r o n ę l u b w m u n d u r
z dystynkcjami pułkownika.
IV. K O B I E T A - B O H A T E R

W y ł a n i a j ą c y się z tego p r z e g l ą d u l i t e r a t u r y schemat m i t u bohater­
skiego ś w i a d c z y o t y m , że bohater m i t y c z n y to p o s t a ć raczej m ę s k a n i ż
kobieca. A jednak i ta r e g u ł a ma swoje w y j ą t k i , z k t ó r y c h n a j s ł y n n i e j ­
s z y m chyba jest Joanna d'Arc. Sellier pisze, że dzieje Joanny s ą obja«Sellier,

op. cit., s. 20.

261

MIT B O H A T E R S K I

w i e n i e m m i t u bohaterskiego' w jego najczystszej formie. Urodzona
w c h ł o p s k i e j rodzinie z a j m o w a ł a się pasterstwem. Pewnego dnia p o r z u ­
ciła spokojne w i e j s k i e ż y c i e , aby d o k o n a ć c z y n ó w , do k t ó r y c h p o w o ł a ł
j ą B ó g . K r ó l r o z p o z n a ł j e j p o w o ł a n i e po znaku, k t ó r y dla i n n y c h na zaw­
sze p o z o s t a ł o k r y t y t a j e m n i c ą . Z w y c i ę s t w a Joanny to j e j bohaterska
epifania. Pewnego dnia z o s t a ł a zdradzona, a zdrada t a p o c i ą g n ę ł a za s o b ą
jej ś m i e r ć . Stos, na k t ó r y m s p ł o n ę ł a , podobnie j a k stos Heraklesa, s t a ł
się miejscem j e j apoteozy .
' Sellier p r ó b u j e s c h a r a k t e r y z o w a ć k o b i e t ę - b o h a t e r a p o w o ł u j ą c się n a
p r z y k ł a d y A t a l a n t y , Amazonek oraz bohaterek poezji Saint-John Persa.
Wskazuje d z i e w i c t w o j a k o i s t o t n ą c e c h ę w s z y s t k i c h t y c h kobiet, k t ó r e
s p r a w n o ś c i ą w walce i w ł o w a c h p r z e w y ż s z a j ą m ę ż c z y z n .
Dziewica o r l e a ń s k a i nasza „ d z i e w i c a - b o h a t e r , w ó d z p o w s t a ń c ó w ,
E m i l i a P l a t e r " ś w i a d c z ą na k o r z y ś ć tego s p o s t r z e ż e n i a .
3 0

V. B O H A T E R I K O B I E T Y

D z i i c i , rodzina, d o m , o s i a d ł e ż y c i e nie g o d z ą się z m i t e m bohater­
s k i m , k t ó r y r o z w i j a się na k a n w i e nieustannej w ę d r ó w k i . N i e w i a d o m o
dlaczego nie p o d k r e ś l i ł tego ż a d e n z c y t o w a n y c h t u a u t o r ó w , c h o ć w y ­
daje się to bardzo istotne dla zrozumienia, k i m jest bohater m i t y c z n y .
Na p r z y k ł a d charakter z w i ą z k ó w , k t ó r e go łączą z k o b i e t a m i , t r u d n o i n ­
t e r p r e t o w a ć bez odniesienia do jego nieustannej w ę d r ó w k i ! W ę d r ó w k a
i s a m o t n o ś ć to sposoby na u t r z y m a n i e się w stanie ciągłej g o t o w o ś c i bo­
j o w e j (bohater jest p r z e c i e ż n i e z m o r d o w a n y m w o j o w n i k i e m ) i j e d n o c z e ś ­
nie są t o w a r u n k i n i e z a l e ż n o ś c i . Sellier pisze, iż w w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w
ś w i a t kobiet j a w i się j a k o z a g r o ż e n i e dla s p e ł n i e n i a z a d a ń , do k t ó r y c h
bohater z o s t a ł p o w o ł a n y . S t ą d kobieta u k a z y w a n a b y w a c z ę s t o w micie
bohaterskim j a k o czarodziejka, j a k n p . Circe w O d y s e i . Bohater w i e l ­
k i m w y s i ł k i e m w o l i w y r y w a s i ę z j e j objęć, b y w y p e ł n i ć s w ą m i s j ę ; t a k
czyni Eneasz, k t ó r y porzuca D y d o n ę i w y r u s z a w p o d r ó ż , aby z a ł o ż y ć
R z y m . W tej k o n w e n c j i kobieta oznacza nieraz zaledwie c h w i l o w y o d ­
poczynek w o j o w n i k a na drodze jego c h w a ł y .
3 1

Sellier nie pisze jednak o t y m , co dzieje się, g d y bohater ulega swo­
jej m i ł o ś c i i z a g ł ę b i a s i ę w n i ą . U z a l e ż n i a s i ę w ó w c z a s od k o b i e t y , co
w y s t a w i a go na ś m i e r t e l n e n i e b e z p i e c z e ń s t w o . Zdrada ukochanej staje
i _ b e z p o ś r e d n i o l u b p o ś r e d n i o — p r z y c z y n ą jego ś m i e r c i . Opisuje t o
historia Samsona i D a l i l i .
S

ę

„Znowu rzekła do niego: Jakoż mówisz, miłuję cię? a serce twoje nie jest ze
mną. Jużeś mię po trzykroć oszukał, i nie powiedziałeś mi, w czém jest twoja moc
wielka.
A gdy mu się uprzykrzała słowy swemi na każdy dzień, i trapiła go, aż zem"Sellier,
"Sellier,

op. cif., s. 23.
op. cit., s. 20.

262

MAGDALENA

ZOWCZAK

dlała dusza jego na śmierć. Tedy jej otworzył całe serce swoje, i powiedział j e j :
Brzytwa nigdy nie postała na głowie mojej, gdyżem jest Nazarejczykiem B o ż y m
zaraz z żywota matki mojej; gdyby mię ogólno, odejdzie odemnie moc moja, i osłabieję, i będę jako inny człowiek.
Widząc tedy Dalila, że jej otworzył całe serce swoje, posłała i w e z w a ł a książąt
Filistyńskich, mówiąc:
Pójdźcież jeszcze raz, boć mi otworzył całe serce swoje; i przyszły do niej
książęta Filistyńskie, niosąc srebro.w rękach swych.
Tedy go uśpiła na łonie swojém, a przyzwawszy niektórego człowieka, dała
ogolić siedm kędzierzy g ł o w y jego; potem go jąła drażnić, gdy odeszła moc jego
od niego,
I rzekła: Filistynowie nad tobą, Samsonie" » .

Bohater zmaga się ze s o b ą i z c a ł y m ś w i a t e m ; t a k ż e ze s w o j ą k o ­
c h a n k ą m u s i t o c z y ć w a l k ę , jeśli chce u t r z y m a ć n i e z a l e ż n o ś ć . W schema­
cie bohaterskiego m i t u uległość oznacza dla niego ś m i e r ć (dlatego t e ż
zapewne b o h a t e r k ą m o ż e b y ć t y l k o dziewica, n i e u l e g ł a ) .
Sellier przeciwstawia t e j s y t u a c j i stereotyp f r a n c u s k i z X I I - X V I I w . ,
w e d ł u g k t ó r e g o m i ł o ś ć do d a m y pobudza rycerza do bohaterskich czy­
n ó w . Zgodnie z r e g u ł a m i Vamour courtois kobieta sama w y s y ł a swego
rycerza w d a l e k ą d r o g ę , b y p o k o n u j ą c rozmaite t r u d n o ś c i z a s ł u ż y ł sobie
na j e j m i ł o ś ć .
Jest t o jednak, j a k się zdaje, r ó ż n i c a pozorna. P r z e c i e ż w i a d o m o , że —
j a k pisze M a r i a Ossowska
— k u l t u r a rycerska nie b y ł a k u l t u r ą r o d z i n ­
n ą , a dama, w i m i ę k t ó r e j rycerz d o k o n y w a ł m ę ż n y c h c z y n ó w , b y ł a c z ę ­
sto s z c z ę ś l i w ą ż o n ą k o g o ś innego. Uamour courtois, m i ł o ś ć na o d l e g ł o ś ć ,
jest w gruncie rzeczy zgodna z w z o r c e m m i t y c z n y m : r y c e r z — bohater
w z d y c h a w i e r n i e i często platonicznie do jednej d a m y , a j e d n o c z e ś n i e
m i e w a p r z y g o d y z i n n y m i , k t ó r e n a p o t y k a po drodze. D a m a serca jest
p r z e d m i o t e m - o z d o b ą , j a k r ę k a w i c z k a na c h e ł m i e , jest t e ż pretekstem do
w a l k i . S ł u s z n a jest chyba opinia M . Ossowskiej, że owa epoka s ł a w i ł a
r y c e r s k ą o p i e k u ń c z o ś ć w stosunku do kobiet j a k o p o s t a w ę , k t ó r a p o d ­
k r e ś l a m ę s k ą siłę. W istocie nie jest to w i ę c sytuacja, k t ó r ą m o ż n a prze­
c i w s t a w i a ć bohaterskiemu m i t o w i .
Francuska epika rycerska zgodna jest z n i m , j a k z a u w a ż a sam Sel­
lier, r ó w n i e ż w i n n y m aspekcie: bohaterskie romansy ł a m i ą p r z y j ę t e
w społeczności zakazy moralne. Bardzo często polega to na zdradzie, j a ­
k i e j dopuszcza się kobieta, g d y oddaje się b o h a t e r o w i — z a b ó j c y swego
ojca. P r z y t y m zdarza się, że jej ojciec ginie t y l k o dlatego, p o n i e w a ż
w y j a w i a ona bohaterowi, w j a k i s p o s ó b m o ż n a go z a b i ć . K l a s y c z n ą w e r ­
sję tego m o t y w u zawiera p r z y p i s y w a n e W e r g i l i u s z o w i opowiadanie Ciris
z t z w . Appendix Vergiliana
.
3 3

.

3 4

3 S

* Księga sędziów, Rozdział 16, wersety 15-20.
S e 11 i e r, op. cit., s. 21.
M. O s s o w s k a , Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 1973, s. 216.
<« Nowele rzymskie, wyb., przeł. i oprać. Stanisław S t a b r y ł a , Warszawa
1975, s. 58-72.
8 8

8 4

MIT B O H A T E R S K I

203

Minos, k r ó l K r e t y , - n a p a d ł na miasto M e g a r ę , w k t ó r y m p a n o w a ł
M z u s . W e d ł u g boskiej przepowiedni w ł a d c a ten i jego k r ó l e s t w o pozo­
s t a ć m i a ł y bezpieczne, d o p ó k i nie spadnie z jego g ł o w y r ó ż o w y p u k i e l
w ł o s ó w , d z i w n a t u r y . Nizus m i a ł c ó r k ę Scyllę, k t ó r a z a k o c h a ł a się bez
p a m i ę c i w Midasie. A b y go p o z y s k a ć , pewnej nocy obcięła ojcu n i e z w y ­
k ł y k o s m y k w ł o s ó w i p o s ł a ł a go Midasowi. Megara z o s t a ł a spustoszona,
lecz Midas u k a r a ł n i e s z c z ę s n ą S c y l l ę w o k r u t n y s p o s ó b : k a z a ł ją p r z y ­
w i ą z a ć do swego o k r ę t u i Wlec po falach.
D l a D u m é z i i a b y ł a b y to jedna ze zbrodni bohatera, podczas gdy Sel­
l i e r , k t ó r y go g l o r y f i k u j e , p o d a ł b y zapewne i n n ą i n t e r p r e t a c j ę . U w a ż a
on, że bohater stoi ponad dobrem i z ł e m ; zgodnie z c y t o w a n y m i w Le
myth du heros s ł o w a m i A n t o n i n A r t a u d a , bohaterowie i bogowie antycz­
n i „ k r o c z ą prosto s w o j ą d r o g ą poza naszymi l u d z k i m i zasadami, k t ó r e
d z i e l ą wszystko m i ę d z y dobro i zło, j a k b y zło nie w y w o d z i ł o się ze zdra­
d y wobec w ł a s n e j n a t u r y i j a k b y dobro nie b y ł o ' z n i ą w zgodzie bez
w z g l ę d u na konsekwencje m o r a l n e " . Sellier w y d a j e się z a p o m i n a ć , że
bohater nie jest bogiem, lecz co n a j w y ż e j p ó ł b o g i e m i jego zbrodnie w o ­
bec l u d z k i c h p r a w nie m o g ą b y ć inaczej nazwane. Tymczasem z jego
i n t e r p r e t a c j i w y n i k a , że t y l k o kobieta, k t ó r a rzuca się w ramiona bohat e r a - b ó s t w a , j a k b y p r a g n ę ł a swej z a g ł a d y , p o p e ł n i a zbrodnie, bohater
z a ś pozostaje czysty, bo jest ponad to. Uderza t u t r a f n o ś c i ą ocena d w o ­
i s t y c h c z y n ó w bohatera (lub bohatera i jego alter-ego)
jakiej d o k o n a ł
M i e l e t y ń s k i , k t ó r y nie p r z e s t a j ą c n a z y w a ć m i t y c z n y c h zbrodni po i m i e ­
n i u stwierdza, że są one r ó w n i e istotne jak mityczne dobrodziejstwa,
p o n i e w a ż w y z n a c z a j ą p o j ę c i a dobra i zła. Z a r ó w n o jedne j a k drugie m a j ą
w i ę c znaczenie paradygmatyczne dla społeczności, w k t ó r e j funkcjonuje
mit .
3 6

3 7

3 8

V I . NOWA PRÓBA D E F I N I C J I : B O H A T E R S K I E A N T Y N O M I E

M i t bohaterski nie jest p r o s t ą s u m ą e l e m e n t ó w w y m i e n i o n y c h w do­
k o n a n y m t u p r z e g l ą d z i e l i t e r a t u r y . Jak się o k a z a ł o , wiele z n i c h f u n k c j o ­
n u j e w y m i e n n i e , tak, że m o ż n a m ó w i ć o zbiorach t y p o w y c h , s y t u a c j i
w p o s z c z e g ó l n y c h momentach m i t u (np. k i e d y bohater znajduje p r z y j a ­
ciela lub spotyka k o b i e t ę ) . Owe zbiory m o ż l i w o ś c i w y n i k a j ą z u s y t u o w a ­
n i a bohatera-herosa w miejscu p r z e c i ę c i a granic p e w n y c h p o j ę ć podsta­
w o w y c h dla l u d z k i e j egzystencji (np. w o l n o ś ć — poddanie, siła — s ł a ­
b o ś ć ) . M i t bohaterski zawiera w i e d z ę o naturze ludzkiego istnienia
i o m o ż l i w o ś c i a c h d z i a ł a ń c z ł o w i e k a , jest p a r a d y g m a t e m ludzkich m o ż ­
liwości.
8 6

Cyt. za S e 11 i e r e m, op. cit., s. 21.
S e l l i e r , op. cit., s. 21.
*> M i e l e t y ń s k i , op. cit., s. 234.
8 7

.

.

•

j
264

MAGDALENA ZOWCZAK

'

I
I

Wydaje się m o ż l i w e opracowanie uniwersalnej quasi- d e f i n i c j i p o ­
przez c h a r a k t e r y s t y k ę szeregu a n t y n o m i i , j a k i e zawiera p o j ę c i e bohatera.
P o d s t a w o w ą a n t y n o m i ę wyznacza b y t o w a n i e b o h a t e r ó w na g r a n i c y
p o r z ą d k ó w ludzkiego i nie-ludzkiego, co sprawia, iż t w o r z ą o n i j a k b y
o d r ę b n ą k a t e g o r i ę b y t ó w o specyficznych w ł a ś c i w o ś c i a c h ( „ z n a j s i ę z c z ł o ­
w i e k i e m , z b o h a t y r e m się nie w s p i e r a j " , j a k p i s a ł B i e r n a t z L u b l i n a ) „
W a ż n ą tego k o n s e k w e n c j ą jest s t o p i e ń p o d p o r z ą d k o w a n i a bohatera przez­
naczeniu b ą d ź — i n n y m i s ł o w y — zakres jego w o l n o ś c i w p o r ó w n a n i u
z d w o m a p o z o s t a ł y m i k a t e g o r i a m i b y t ó w . Przez przeznaczenie r o z u m i e m
miejsce postaci m i ę d z y dobrem a z ł e m , k t ó r e z a l e ż y od e f e k t u d z i a ł a ń ,
a nie od i n t e n c j i d z i a ł a j ą c e g o . W t r a d y c y j n e j w i z j i ś w i a t a c z ł o w i e k ż y j e
zgodnie ze s w o i m przeznaczeniem, k t ó r e jest od niego n i e z a l e ż n e . E u n t
przeciw przeznaczeniu b y w a u w a ż a n y za grzech, bo k i e r u j e się p r z e c i w
w o l i Boga czy b o g ó w , a t a k ż e dlatego, że jest — j a k o d z i a ł a n i e p o z o r ­
n e — z g ó r y skazany na niepowodzenie.
Inaczej jest z bohaterem: „ b o h a t e r s t w o to nie jest przeznaczenie o d
Boga, bo to b y nie b y ł o b o h a t e r s t w o " . To stwierdzenie daje w y r a z
antynomii, o k t ó r e j mowa, związanej z n a s t ę p u j ą c ą sprzecznością logicz­
n ą : jeśli c z ł o w i e k m a b y ć t y l k o n a r z ę d z i e m , w ó w c z a s p o j ę c i e bohatera^
k t ó r e z a k ł a d a m o ż l i w o ś ć dokonywanego z w o l n e j w o l i w y b o r u , t r a c i
r a c j ę b y t u . Podobna s p r z e c z n o ś ć w y s t ę p u j e t a k ż e w p r z y p a d k u ś w i ę t y c h :
cóż b y to b y ł a za ś w i ę t o ś ć , jeśli b y od Boga b y ł a przeznaczona?
Bohaterowie m a j ą p r z e c i e ż i cechy l u d z k i e (co w y n i k a z p r z y j ę t e j
t u podstawowej a n t y n o m i i ) , a to przeczy c a ł k o w i t e m u u z a l e ż n i e n i u c z ł o ­
w i e k a od przeznaczenia, bo w ó w c z a s z a b r a k ł o b y p r z e j ś c i a od b y t ó w l u d z ­
k i c h do bohaterskich, przeciwnie: i s t n i a ł a b y m i ę d z y n i m i w y r a ź n a g r a ­
nica.
T a k w i ę c trzeba u z n a ć stopniowe rozszerzanie zakresu w o l n o ś c i w o d ­
niesieniu do w y r ó ż n i o n y c h t u trzech k a t e g o r i i b y t ó w (boskich, b o h a t e r ­
skich, ludzkich, p r z y c z y m t y m p i e r w s z y m p r z y s ł u g u j e p e ł n a w o l n o ś ć ) .
Z owej podstawowej a n t y n o m i i w y n i k a , że bohater jest dla s p o ł e c z ­
n o ś c i l u d z k i e j o b c y m , co w i ą ż e się z ł a m a n i e m przez niego podsta­
w o w y c h ' z a s a d , k t ó r e c z ł o n k ó w tej s p o ł e c z n o ś c i o b o w i ą z u j ą . B o h a t e r
często b y w a p r z e s t ę p c ą w e d ł u g l u d z k i c h n o r m . Podobnie jest ze ś w i ę ­
t y m . R ó ż n i c a m i ę d z y ś w i ę t y m i a bohaterami widoczna jest natomiast
w odniesieniu do k a t e g o r i i b y t ó w n i e - l u d z k i c h . Ś w i ę t y jest p o d d a n y m
Boga, p r z e c i w n i k i e m d e m o n ó w , bohater z a ś często b y w a p r z e c i w n i k i e m
w stosunku do obu t y c h kategorii, p r z e s t ę p c ą r ó w n i e ż w s k u t e k ł a m a n i a
p o r z ą d k u boskiego czy diabelskiego, i to w interesie l u d z i .
Tak w i ę c bohater od c h w i l i s w y c h narodzin z a g r a ż a a k t u a l n e m u
м

40

•» Cyt. za A. B r u c k n e r e m , Słownik
etymologiczny
«• Cyt. z materiałów terenowych: rzeszowskie 1982 r.

jązyka

polskiego, W a r -

1

MIT B O H A T E R S K I

265

u k ł a d o w i sił m i ę d z y ś w i a t a m i o odmiennych p o r z ą d k a c h ; s t ą d od wczes­
nego d z i e c i ń s t w a c z y h a j ą na niego rozmaite n i e b e z p i e c z e ń s t w a . Z d r u ­
giej strony bohater m o ż e d z i a ł a ć na rzecz zachowania i s t n i e j ą c e g o u k ł a d u
sił, jeśli podejmie d z i a ł a n i a z pozycji p o ś r e d n i k a . I tak Herakles, p o k o ­
n u j ą c T y t a n ó w , staje się o b r o ń c ą b o g ó w o l i m p i j s k i c h .
Z b y t o w a n i e m bohatera na granicy d w ó c h p o r z ą d k ó w i z jego prze­
znaczeniem ł ą c z y s i ę a n t y n o m i a ż y c i a - ś m i e r c i ; bohaterowie
zajmują
miejsce p o ś r e d n i e m i ę d z y n i e ś m i e r t e l n y m i i s t o t a m i n i e - l u d z k i m i a ś m i e r ­
telnymi ludźmi. W związku z t y m przysługuje bohaterowi n i e z w y k ł y
p r z y w i l e j : ś m i e r ć z w y b o r u . Z w o l n e j w o l i podejmuje on d e c y z j ę o za­
k o ń c z e n i u swego życia, a c z ę s t o nawet o k r e ś l a s z c z e g ó ł o w o s p o s ó b , w j a ­
k i ma u m r z e ć . W i n n y c h przypadkach decyduje o swej ś m i e r c i p o ś r e d n i o ,
gdy jest ona c e n ą za o s i ą g n i ę c i e celu, do k t ó r e g o z m i e r z a ł .
Z a n t y n o m i ą ż y c i e - ś m i e r ć z w i ą z a n e są t e ż takie cechy bohatera, j a k
o d p o r n o ś ć na r a n y czy n i e z w y k l e d ł u g i e życie (choć to ostatnie ł ą c z y się
t e ż z p o d s t a w o w ą a n t y n o m i ą ludzkie — n i ě - l u d z k i e , k t ó r a p r o w a d z i do
hyperbolizacji, w y o l b r z y m i e n i a wszelkich ludzkich cech herosa; p r z y ­
s ł u g u j e m u w i ę c o g r o m n y wzrost, w i e l k a siła oddechu, gargantuiczny
apetyt i t p . ) . S z c z e g ó l n a ś m i e r ć bohatera jest tak w a ż n a dla i s t o t y tego.
p o j ę c i a , że n a l e ż a ł o b y s t w i e r d z i ć , iż p r a w d z i w y bohater to bohater m a r ­
twy.
P r z e k s z t a ł c a n i e się c z ł o w i e k a w bohatera, m i t y z a c j ę c z ł o w i e k a poprzez
jego ś m i e r ć znakomicie ukazuje f i l m Bernardo Bertolucci'ego „ S t r a t e g i a
p a j ą k a " . Atos M a g n a n i , k t ó r y z d r a d z i ł ż a n d a r m o m miejsce u k r y c i a b o m b y
przygotowanej do zamachu na Duce, o s ą d z o n y zostaje przez s w y c h p r z y j a c i ó ł - s p i s k o w c ó w j a k o zdrajca w s p ó l n e j sprawy, bez w z g l ę d u na to,
jakie k i e r o w a ł y n i m p o b u d k i ; b y ł t o b o w i e m j e d y n y s p o s ó b , w j a k i
m ó g ł p o w s t r z y m a ć zamach, w k t ó r e g o powodzenie nie w i e r z y ł . M o ż e
sądził, iż zamach nieudany b ę d z i e w i ę k s z y m z ł e m ftiż zdrada i p o s t a n o w i ł
u c h r o n i ć p r z y j a c i ó ł w ł a s n y m kosztem. S u b t e l n o ś ć takiego p o s t ę p o w a n i a
nie sprzyja t w o r z e n i u s i ę symbolu, p r z e m i e n i a n i u c z ł o w i e k a w mit..
Bohaterowie są rozliczani za d o r a ź n e , w y m i e r n e efekty s w y c h czynów,.
Rzeczywisty uczynek Atosa M a g n a n i z o s t a ł o k r y t y t a j e m n i c ą , on sam'
z a ś z g i n ą ł z r ę k i przyjaciela ś m i e r c i ą , k t ó r ą z a i n s c e n i z o w a ł w d u c h u
szekspirowskiego d r a m a t u : z o s t a ł zastrzelony w loży opery, a w y p a d e k
t e n z a p o w i e d z i a ł a w r ó ż b a C y g a n k i i nieprzeczytany a n o n i m . I w ł a ś n i e
takie m o t y w y , w d z i e r a j ą c e się w p a m i ę ć j a k n a t r ę t n a m e l o d y j k a k a t a r y ­
niarza, z d e c y d o w a ł y o p o w s t a n i u m i t u bohatera Atosa M a g n a n i .
J e d n y m z i s t o t n y c h r y s ó w mitycznego herosa jest to, iż c z ę s t o s ł u ż y
on w ł a d c y , oddaje m u do dyspozycji całą s w ą n i e z u p e ł n i e l u d z k ą m o c ,
nie p r ó b u j ą c samemu s i ę g a ć po w ł a d z ę , g o d z ą c s i ę na r o l ę s ł u ż e b n ą .
J e ś l i zostaje k r ó l e m , to t y l k o w w y n i k u z ł a m a n i a j a k i e j ś k a r d y n a l n e j
zasady: zabicia ojca, p o ś l u b i e n i a m a t k i — p r z y c z y m panowanie jego
t r w a k r ó t k o i k o ń c z y się tragicznie.

MAGDALENA ZOWCZAK

266

Bohater poddany w ł a d c y , choć zdaje się to paradoksalne, jest j e d n o ­
cześnie symbolem ludzkiej wolności i godności. Gdy wykonuje narzu­
cone m u przez w ł a d c ę zadania, to efekt jego c z y n ó w obraca się przeciwko
ustalonemu p o r z ą d k o w i , k t ó r e g o s y m b o l e m jest k r ó l . Z w y r o k u losu
Herakles w y k o n u j e rozkazy Eurysteusa; a jednak to, co czyni, posiada
sens g ł ę b s z y i jest bardziej d o n i o s ł e n i ż p o k o n y w a n i e coraz to n o w y c h
p r z e s z k ó d , na co s t a ć k a ż d e g o komiksowego supermana. Herakles k ł a ­
dzie kres o f i a r n y m m o r d o m r y t u a l n y m d o k o n y w a n y m na ludziach, p o ­
ż e r a n i u l u d z i przez p o t w o r y . Osusza bagna, z a k ł a d a miasta, b u d u j e
drogi. Jest w i ę c t y m , k t ó r y w y z w a l a od ś m i e r c i , k t ó r y t w o r z y l u d z k i
p o r z ą d e k , k u l t u r ę : jest t z w . bohaterem k u l t u r o w y m (tę f u n k c j ę bohatera
dobrze o k r e ś l a niemieckie s ł o w o Weltordner i jego angielski bliskoznaczn i k transformer,
„ p o r z ą d k u j ą c y ś w i a t na nowo"). Herakles jest n i e ś m i e r ­
t e l n y i j a k o p ó ł b ó g , s y n Zeusa, i j a k o t w ó r c a k u l t u r y . P o m i m o u z a l e ż ­
nienia od Eurysteusa, w b r e w i n t e n c j o m Eurysteusa, d z i a ł a n i a H e r a k ­
lesa m a j ą znaczenie demokratyczne, bo s ą dobrodziejstwem dla podda­
n y c h , a nie dla w ł a d c y , co w i ę c e j — b u r z ą p o r z ą d e k , k t ó r y w y p o s a ż y ł
Eurysteusa w k r ó l e w s k ą w ł a d z ę , a w i ę c s t a w i a j ą k r ó l a w s y t u a c j i za­
grożenia.
Ta a n t y n o m i a wyznacza odmienne m o ż l i w o ś c i dla o k r e ś l e n i a cech
bohatera: z jednej strony m o ż e on b y ć c e n n y m dla k a ż d e j w ł a d z y s y m ­
b o l e m p r o p a g a n d o w y m , gdy p o d k r e ś l a ć się b ę d z i e jego s ł u ż e b n ą , p o d d a ń c z ą r o l ę w stosunku do w ł a d c y (lub ustalonego p o r z ą d k u ) ; i o d w r o t ­
nie, gdy na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się jego znaczenie dla r z ą d z o n y c h ,
g d y b u r z ą c stary p o r z ą d e k staje się dla n i c h s y m b o l e m w o l n o ś c i . O i l e
ta druga m o ż l i w o ś ć realizuje się w t r a d y c j i l u d o w e j , w „ p i e ś n i g m i n n e j " ,
t o pierwsza f u n k c j o n u j e j a k o i s t o t n y element systemu autokratycznego
b ą d z totalitarnego gdzie w ł a d c a czy w ó d z u z u r p u j e sobie tytuł bohatera
o ą a z naaaje go osooom z a s m z o n y m a i a systemu. est то o c z y w i ś c i e t y l k o
« g o m a с п а г а к х е г у з х у к а xycn a w o c n mozuwosci, z Konieczności uprosz­
czona, b u a o w y moaei oęozie z a w i e r a ł taKze elementy „ p r o p a g a n d o w e
i o d w r o t n i e , propaganda m u s i w y k o r z y s t y w a ć eiemenxy t r a d y c j i ; , u m e
tendencje są u g r u n t o w a n e w t r a d y c j i europejsKiej
w y m i e n i o n e antynomie o k r e ś l a j ą p o j ę c i e bonetera mitycznego i w y z ­
n a c z a j ą zakres jego dziaian, Które p o l e g a j ą na n i e u s t a n n y m p o K o n y w a m u
p r z e s z k ó d , ť o j e c i e to z w i ą z a n e jest nierozazieinie z p o c h w a l ą a k t y w n o ś c i
ż y c i o w e j rozumianej j a k o w a l k a z w r o g i m i m a z i o m silami, z g r o ż ą c y m i
i m mebezpieczenstwami. l a * okres ony bohater p r z y p o m i n a ż o ł n i e r z a
w stanie c i ą g ł e j g o t o w o ś c i bojowej, k t ó r y m tez bardzo często b y w a (hono­
r o w e kodeksy ż o ł n i e r s k i e s t a n o w i ą odbicie w y o b r a ż e ń o i d e a l n y m c z ł o ­
w i e k u w a l k i i w s k a z u j ą zapewne cechy bohatera o k r e ś l o n e j epoki j
{ J

JNastępną
1 1

ważną

a n t y n o m i ę wyznacza istnienie b y t ó w

Por. O s s o w s k a , op. cit.

bohaterskich

MIT B O H A T E R S K I

267

jako pośrednich między nie-ludzką wiedzą, świadomością, a ludzką nie­
w i e d z ą . Daje to bohaterom status m i s t r z a , n a u c z y c i e l a ,
pro­
r o k a ; s t ą d t e ż bohater w y s t ę p u j e j a k o p a t r o n i n i c j a c j i .
Jak
stwierdza Eleazar M i e l e t y ń s k i , bohater k u l t u r o w y jest często u w a ż a n y
za tego, k t ó r y w p r o w a d z i ł o b r z ę d i n i c j a c j i , d o k o n u j ą c p r z e j ś c i a od stanu
n a t u r y do k u l t u r y , co powoduje p r z e m i a n ę i s t o t y n i e ś w i a d o m e j w ś w i a ­
domego c z ł o w i e k a .
P o d s t a w o w ą dla p o j ę c i a bohatera a n t y n o m i ę ludzkie — nie-ludzkie
m o ż n a r o z w i n ą ć w s k a z u j ą c nie t y l e cechy herosa, co raczej reprezento­
w a n ą przez niego a m b i w a l e n c j ę w odniesieniu do cech boskich i l u d z k i c h .
O t o szereg a n t y n o m i i , k t ó r y wyznacza p o j ę c i e bohatera:
В
ludzkie
nie-ludzkie
O
podporządkowanie
wolność
H
uległość
władza
A
śmiertelność
nieśmiertelność
T
słabość
siła, moc
E
n i e ś w i a d o m o ś ć , niewiedza
ś w i a d o m o ś ć , wiedza
R
B y t y nie-ludzkie i ludzkie p o s i a d a j ą cechy przeciwstawne, natomiast
byty bohaterskie
ł ą c z ą w sobie c e c h y
obu
kategorii,
- s t a n o w i ą c — w e d ł u g j ę z y k a f e n o m e n o l o g ó w — coincidentia
oppositorum.
N i e znaczy to, że istnieje zawsze j a k i e ś p r z e j ś c i e z k a t e g o r i i b y t ó w l u d z ­
k i c h do bohaterskich, z bohaterskich do n i e - l u d z k i c h . T y m n i e m n i e j i s t ­
nieje m o ż l i w o ś ć p r z e j ś c i a , skoro stopniuje się w odniesieniu do trzech
r o d z a j ó w b y t ó w cechy takie, j a k w o l n o ś ć czy wiedza.
A n t y n o m i e są n i c z y m osie, w e d ł u g k t ó r y c h cechy bohatera r o z k ł a d a j ą
się j a k p u n k t y na p ł a s z c z y ź n i e . D z i ę k i t e m u m o ż l i w e jest p o w i ą z a n i e
r o z m a i t y c h k a t e g o r i i bohatera w ramach jednego uniwersalnego p o j ę c i a .
Jest to p u n k t w y j ś c i a do r o z w a ż a ń nad f u n k c j o n o w a n i e m tego p o j ę c i a
w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j i do wskazania zależności m i ę d z y m i t e m , t r a d y ­
c j ą a o b e c n y m i w y o b r a ż e n i a m i o bohaterze, k t ó r e są w a ż n e dla r o z g r y ­
w a j ą c e g o się w o k ó ł d r a m a t u s p o ł e c z n e g o . Przedmiotem dalszych b a d a ń
b ę d ą w a r t o ś c i , jakie są z w i ą z a n e z p o j ę c i e m bohatera w naszej k u l t u r z e .
4 2

4 2

M i e 1 e t у ii s к i, op. cit., s. 223 n