http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1769.pdf
Media
Part of Na marginesie realizacji Słownika Etnologicznego / LUD 1986 t.70
- extracted text
-
Lud, t. 70, 19%
zon l\. ST ASZCZ.U;:
Poz!1ań
KA MARGINESIE REALIZACJI
SŁOWNIKA
ETNOLOGICZNEGO
Podejmując koncepcję opracowania słownika etnologicznego staje się
wobec wielu możliwości. Wstępną czynnością musi być ustalenie charakteru słownika poprzez wybór jednej z tych możliwości. Pierwszą czynn03cią natomiast jest ustalenie, czy ma on mieć charakter bardziej encJidopedyczny, czy bardziej terminologiczny. Encyklopedia czy słownik eilcyklopedyczny z danej dyscypliny, w tym wypadku etnologii, oprócz terminów naukowych obejmować musi co najmniej informacje o konkretnych zjawiskach z punktu widzenia etnologii(o grupach etnicznych, dziedzinach i wytworach kultury i instytucjach
kulturalnych),
biogramy
(możliwe są te oddzielne słowniki biograficzne) oraz informacje o najważniejszych instytucjach i wydawnictwach
etnologicznych. Musi tei
być zaopatrzony w mapy, ilustracje, a nawet diagramy i zestawienia statystyczne. Jeżeli taka encyklopedia lub słownik encyklopedyczny nastawiony jest głównie na przedmiotową charakterystykę
kultur, to przyjmuje się zwykle etnogeograficzny układ haseł, który może być nawet
doprowadzony do absurdu 1. Takie ujęcie maże się odnosić do całego świata 2, albo do jednego kraju 3, a nawet do jednej dziedziny kultury ludowej 4. Im bardziej jest zawężony zakres takiego słownika encyklopedycznego, tym bardziej rezygnuje on z ujęcia, a nawet uwzględnienia etnologicznej terminologii naukowej. Natomiast słowniki terminologiczne koncentrują się zwykle na terminologii etnologicznej, nie zawsze uwzględniając nawet biogramy. Mogą to być leksykony, w których zestawia się elementarne definicje terminów etnologicznych funkcjonujących u różnych
l par.
Volkerkunde,
red. H. Tischner, Frankfurt
a.M. 1959, Das Fischer Lexikon. gdzie ukł<ld <llfabetyczny obejmuje tylko części Świa.ta.
2 np. W. Hirschberg,
Warterbuch
der Valkerkunde.
Stuttgart
1965; Encyklopedia of anthropology,
red. D. E. Hunter, P. Whitten, New York 1976 i in.
3 np. Magyar
neprajzi
lexikon,
red. Ortutay G., t. 1, Budapest 1977; Warterbuch der c/putsc:h!!n Volkskunde,
red. O. U. Erich, R. Beitl, Leipzig 19(36 i i'n.
, por. V. Frn]ec:/J.
Vareka.
Lidova
architektura.
Encyklopedie,
Praha 1983.
100
Zofia
Staszczak
autorów, bez większej refleksji nad ich wzajemną
relacją, konkurencYJnością, czy wzajemnym
podporządkowaniem
". Może to być także zestaw
nmiejszej
lub większej liczby studiów dobranych
z troską a to, by iC:1
zakres był możliwie rozłączny
i wyczerpujący
6. To dqżenie
do ustrukt ,-,rowania treści
słownika nie może jednak iść za daleko, gdyż powstać
nlOże jedna tylko systematyzacja
stanowiąca
zwarty zarys podręcżnikO\vy
bez podziału na hasła 7.
Tradycje leksykografii
etnologicznej
i etnograficznej
w Polsce są do",ć
dawne, ale były to głównie opracowania
dotyczące
etnografii
Polski 3.
vI' opracowanym
w Instytucie
Etnologii DAM w Poznaniu Słov.miku Etnologicznym 9 starano się zrealizować
obecnie koncepcję
słownika term inDlogicznego, nie będącego jednak tylko leksykonem
lub tezaurusem.
Prace rozpoczęto od ustalenia
listy haseł. W tym celu dokonano kwerendy
w istniejących
słownikach
etnologicznych
oraz dyscyplin pokrewnych hl,
wypisując
hasła i analizując
ich wzajemną
relację i ewentualne
podporządkowanie.
W tym celu trzeba było się też zdecydować, czy ma to być
słownik podporządkowany
konsekwentnie
jednej teorii 11, czy ujęcie bardziej pluralistyczne.
Od zajęcia jakiegokolwiek
stanowiska
wobec zestawionych haseł można się było uchylić tylko w wypadku przyjęcia koncepcji leksykonu,
tezaurusa.
Konsekwentne
a rzetelne podporządkowanie
się jednej koncepcji wymaga natomiast ogromnego wysiłku teoretycznego,
który wiąże się bardziej z napisaniem
całościowego podręcznika,
zwykle
jednego autora. W naszym słowniku jako pracy zbiorowej przyjęto wi<:;c
zasadę pośrednią. Starano się mianowicie przyjmować
takie ujęcie, przynajmniej
definicyjne,
by nie było ono sprzeczne
z żadną z rozmaitych
koncepcji
dotyczących
danego pojęcia; koncepcje
te należało tylko usy5 International
Dictionary
of European
Ethnology:
t. 1, A. Hultkrantz,
Genera: Ethnological Concepts, Copenhagen 1960, który jest w zasadzie tezaurusem.
6 F. Laplatine,
Les 50 mots-cZes de l'anthropologie,
Touluse 1974.
7 M. Mauss,
Manuel d'ethnographie,
Paris 1967.
8 por.
A. Schneider, EncyklopedYa
do krajoznawstwa
GnlicYi
pod wZględem
li istorycznym,
statystycznym,
topograficznym,
hydrograficznym,
etnograficznym,
t. 1 - 2, Lwów 1868- l874 (ukazały się tylko dwa tomy); Z. Gloger, Encyklopedia
staro)Jolska ilustrowana,
t. 1 - 4, Warszawa 1900- 103; t e n że. Slownik
rzeczy starożytnych, Kraków 1896; A. Brikkner,
Encyklopedia
staropolska,
t. 1 - 2, Warszawa 1939.
9 Słownik
Etnologiczny.
Terminy
ogólne, pod redakcją naukowe! Zofii Staszczak
)za.,tępca redaktora naukowego Danuta Penka1a-Gawęcka;
sekretarz redakcji 1re:1.\
Kabat), oddany do druku w PWN Oddział w Poznaniu w 1ą8:i r. (ok. 50 a/w).
10 Z.Staszczak,
O powojennej
leksykografii
etnograficznej,
.,Lud" t. 58: 197-1,
5
131- 148
II por.
A. I Perszic. SocYCLlno-ekonomiczeskaja
termillologijCL
w poniC1tijnom
apparatie
ptnogrC1fii, "Sowietskaja
Et:nografija" 1983. nr 5. s. ;")0 - 69. i dalsze g!o.'v
dyskusyjne ''lf''lże.
NA MAr:CINESIE
HEALIZAC.JI
"SŁOWNIKA
101
ETNOLOGICZNEGO"
s:ematyzować
i przed~t:.lwić jako możliwe waricwty,
a evventualne
rozmieszczenie akcentów poz03tawiono
inicjatywie
autorów.
W ten sposób doszło do uwzględnienia
jako terminów
łltesłowych:
1. dyscyplin
i lepiej ugruntowanych
w tradycji
naukowej
subdyscypl:'1
etnologicznych,
2. podstawowych
kierunków,
szkół i metod etnologic::nych, 3. terminów
etnologicznych
stanowiących
określenie
ogólnych zj,wisk i procesów kulturowych
oraz etnicznych.
Hasła pierwszego
i dr'.lgiego rodzaju nie bUdZej przeważnie
większych
wątpliwości,
zarówno co
do samego faKtu ich uwzględnienia,
jak i co do sposobu ich ujęcia, któ·'e
z natury rzeczy może być po prostu referujące.
Jednak i w tym zakres:e
zdarzają się wyjljtki. Często zachodzi np. wątpliwość,
czy zgodnie z t1'3dycją określać subdyscypliny
raz jako antropologię,
a raz jako etnol;)gir: czy etnografię,
czy też przyjąć
nazewnictwo
ujednolicone.
W naszym slownikliprzyjęto
jednak ujednoliconą
terminologię
subdyscypli',
związaną
z terminem
"antropologia"
zgodnie z przyjętą
nomenklaturą
'.;,,'krajach, w których się one rozwinęły
i ugruntowały.
Preferencje
Ltropejskiego
i polskiego
termin u "etnologia"
zaznaczono
zaś przez SeC'1
i'akt, że wszystkie
wywodzą'ce
się z różnych tradycji
terminy
uwzględc;one zostały w słowniku pojęć e t n o l a g i c z n y c h. Z kolei przykL\dem niejednoznaczności
drugiego
typu może być metoda porówr,awcn
mająca niejednolitą
i interdyscyplinarną
tradycję.
a silnie związana z e~_
l'ologią. Najwięcej
jednak problemów
nasuwały
hasła trzeciego rodzaju.
PiZY jęto. że maj,-j to być określenia
zjawisk i procesów szczególnie
istotnych dla etnologii,
a więc pochodzących
także z pogranicza
dyscypL:1
naukowych.
Etnologiczna
specyfika słownika uwidoczniona
została szczo>
gólnym uwzględnieniem
zagadnień
związanych
ze społeczeństwami
"prDEtymi" (tzw. "pierwotnymi").
Wiąże się to z dość szerokim uwzględnier,iem haseł dotyczących
systemów krewniaczych.
Wieje jest ha:"e! z p>
granicza etnologii i socjologii opracowanych
nawet przez socjologów. Sp~cyfikę etnologiczną
starano się podkreślić
przez dodanie do wyrażeń hadowych przymiDtników
kulturowy
lub etniczny
(np. stereotyp
etniczny).
W Słowniku Etnologicznym ograniczony
został wybór haseł z pogranicZ3.
etnologii z religioznawstwem
i folklorystyką,
tak ze względu na nieostrc;ć
tych pograniczy. jak i z uwagi na istnienie wyspecjalizownnych
polski;::,
słowników 12. Ta grup:! haseł mogłaby
być znacznie
rozszerzona
prz;?z
uwzględnienie
wiel'..l hasel przedmiotowych
mówiących
o różnych
z,Pwiskach kultury.
Nie chciano jednak wprowadzać
haseł tego typu i dhtego przyjęto
zasadę, że wyrażeniem
hasłowym
nawet bez przymiotnikOl "kulturowy"
czy"etniczny",
może być tylko taki termin, który j,'-;t
Ie pOt.
si.clenik
Słownik
polskiego,
red. J. Krzyżanowski,
red. Z. Poniatowski, Warsza\\,-a 1969.
folkloru
reliQioznOll"Czy,
\-Var;zawa
1965;
;\>1cJ)
102
Zofia
Staszczak
na tyle ogólny,
że określa
całą instytucję
lub proces kulturo'.vy
i je:;t
b2rdziej
terminem
teoretycznym,
niż prostym
określeniem
jakiejś kategorii wytworów.
Lista haseł Słownika
Etnologicznego
zostałn zaprojekto\vana
i opnc"'vvana z inicjatywy
czteeroosobowego
zespołu pracownikó\v
naukowych
L-,stytutu
Etnologii
UAMw
Poznaniu
13 i opracowana
na podstawie
Sp'Jr:.:ądzonych
przez ten zespół kartotek
porządkujących.
W końcowej
fazje lista w formie
zestawienia
zbiorczego
zawierała
diu każdego hasła:
1. wyrażenie
hasłowe (np. asymilacja
kulturowa
i in.); 2. jego odpowiedil);,j obcojęzyczne
(w języku angielskim,
francLlskim,
niemieckim
i rosyj,'>.im); 3. hasła odno:~nikowe
(synonimy,
odpowiedniki.
:~ntonimy albo pojt;cia cząstkowe);
4. odesłania
do innych haseł (umieszczone
:)od tekstem
h;;seł głównych);
5. okre':'Jcnie kategorii
hasła (np. hasła szczególO\ve, problemowe, odnośnikowe).
Ustalenie
haseł odnośnikowych
(tzw. "czystych"
odsyłaczy)
służyło
ll:,:wiązaniu
korespondencji
między
hasłami,
odesłaniu
do jednego
ha:3:a
~,;r~it:jlub b:"\rdziej wyraźnych
i mniej lub bardziej
świadomyc;·
synon\:-,:Ó';,. Służyło ono ponadto
w ustaleniu
hierarchii,
aby hasła były na moj}\'\'ic zbliżor.ym
szczeblu
uogólnier.ia.
Hasła
odnośnikowe
pozwa1;lJy
:;.kżc w miarę możliwości
cmawiać
dany problem
calośeio·No. Natomi""t
,::;dCSJZ'lllć.l do innego hasła tekstowego
miały być wskci.zan iem korespoLc!,,"ncji między zagadnieniami
względnie
autonomicznymi
i mniej więcej
:);} tym szczeblu uogólnienia,
Doda'Ć można, że hierarchizacja
zagadnień
w
obr~bietych
właśnie hasel odsyłaczo\vych
nie mogla być pełna, gdyż pełna
~':\)".';e:{weneja w tynl zakI,'esie doproNadzjlaby,
jak wspomniano.
do sy:::ó'matycznego
za,rysu podręcznikowego
w rodzaju
M. Mau~;a 11. Okr2s1e:F52 'N liście
haseł kategorii
hasła było tylko wst~pną
propozycją
i ost:l:u~?nje ustalone
zostało
dopiero VI toku prac autorskich.
\V związl:ll
oz ier'l11inologicznym,
a :nie przedmiotowYTIl
profilem
słownika,
ilość haseł
:o2czegóiowych
uległa reduJ::cji do stosunkowo
nic\vielkiej
1iczby takich
l"rminó\\',
jak np. artefakt,
diaspora, amalgamacj1
i in.
Zaprojektowana
lista h3seł uwzględniah
łqcznie 467 terminów,
w tY::1
~~';,seł szczegółowych
261, haseł problemowych
74, i odnośnikowych
13~,
VJ praktyce
jednak
objaśniono
ogółem
243 terminy
ogólne;
w ramach
t: eh haseł objaśniono też 176 innych terminów ujp,tyeh \V postaci has~ł
ci1nośnikowych.
W ten sposób lista hasel ogólnie
została
zre<1lizowar:i-I
W 89,i(1ill, a w odniesieniu
do hasel tekstowych
w 7Z, ;'NII, zaś hasła 0\1l~cc;nikowe zostały
wzbogacone
o 3411/0. Czyli można powiedzieć,
że z:~
f
t3 Czlcnkami
ze,polu były: Elżbiet" Goździak,
"\,;.;'cka. Zofia StaszcZJak.
\~ M. M'tuss, op. cit.,
Irer:a
KabCit.
D:li1C\ta PeJlkala-G:l-
NA MARGINł'SIE
REALIZACJI
"SŁOWNIKA
ET:-;;OLOGICZNEGO"
103
.vszystkich
zaprojektowanych
haseł zrezygnowano
tylko z ok. lOo/u. Czę~ciej natomiast,
jak już wspomniano,
dokonywano
w toku prac autorskich
dalszej syntetyzacji
haseł, w wyniku której
ilość: hasel tekstowych
(problemowych
i szczegółowych)
zmniejszyła
się o 27~/u, a hasel odnośnik(Jwych wzrosła aż o 34IO/u. Większość
haseł szczegółowych
ulegała takiemu
rozbudowaniu,
że można je zaliczyć do problemowych.
Reguły konstrukcyjne
haseł, sugerowane
zwykle przez red<lkcję, dążą
do nadania
hasłom możliwie
jednolitej
formy.
W Słowniku Etnologicz;~ym każde hasło tekstowe
składa się z: wyrażenia
hasłowego,
ewentu;)lriie jego synonimów,
odpowiedników
obcojęzycznych
(w czterech
języ:.:ach), definicji
wyjściowej,
tekstu hasła, haseł odsyłaczowych
i podstawowej liter<itury przedmiotu .
. Del'inicja wyra7.enia hasłowego
może być wybranym
cytatem
lub praJeJinicją,
a może być definicją
autorską
zmierzającą,
jak wiadomo,
do
ujęcia tak szerokiego,
by obejmowały
całą gamę poglądów
i punktów
widzenia.
Tekst dajE' zwykle
wstępne
zarysowanie
zagadnienia
i syste(:1atykt; poglądów
oraz krótką
analizę
pojęcia
z zarysowaniem
różnych
wariantów
teoretycznych
i z odesłaniem
do innych hasel. Literatura
cy~o\vam w tekście hasła, a nie uwidoczniona
w wykazie
bibliograficznym
Ja tego hasła, jest cytowana
w zbiorczym
wykazie
bibliografii
na końcu
słownika,
gdzie Zl1ajduje się również wykaz skrótów
czasopism,
wydaw ..
nictw zbiorowych
i in. Oprócz odesłań
(w formie
strzałki)
do innych
"laseł Vii tekście hasła, mamy na końcu hasla ode::;~anie do kilku innych
ilasel. którychprobłematyka
jest dla tego hasła szczególnie
komplemen~arna. T:1kżc zestawienie
nCijważnie.iszej
literatury
dla danego hasła Ob9jmujc tylko te pozyc:je, które w szczególny
sposób omawiają
wyrażenie
hasłowe.
Redakcj3
wymagała
od autorów 15 tylko tego, aby najważniejsze
pro:;lemy i nurty zwi'lz8ne z danym hasłem nie zostały pominiGte.
Autorzy
1; W Slo/!·l/iku.
Et:wlof]iczll1Jm
autorami
haseł był 28-050bowy zespół praeow:,ików naukowych: Instytutu
Etnologii UA'M w Poznaniu (J. Bednarski, A. Brencz,
:\l Buchowski, J. Bu,rszta, W. Burszta, M. Gawęeki. E. Goździak, Z. Jasiev;';:z,
l. Kabat. B. Line,tl', D. Penkala-Gawęcka,
Z. Staszezak, R. Vorbrich, B. WalendcJNoka); Pracilwni Etnografii IHKM-PAiN w Poznal,iu CVI. Pasem-Zielińska,
A. Posern-2it'iińs:,i); Zakładu Etnografii IHKM-PAN
w Warszawie
(SI. Szynkiewicz,
R. TI:-Meki); Katedry Etnologii i Antropologii
Kulturowej
UW w Warszawie (Z. SokoL~wicz); Katedry Etnografii
Słowian UJ w Krakowie
(Z·b. Biały); Instytutu
Sacj0:ogii UA:\i \\. P"waniu
(K. Kwa9niewski,
:YI. Ziółkowski);
Instytutu
SoejalogiiUJ
o,\' Krako\vie
(A. K. Paluch): I'n:;tytutu Kulturoznawstwa
UA.:\J IV Poznaniu (J. Grad,
Z Gjersze\li~ki); Instytut
Filozofii UAM w Poznaniu {A. Pałubieka);
Wyższej Szksly
i'ec1agogicZllf'j \\' Opolu (J. Hajduk-Nijakowska);
'.\Iuz~u!11 Narfxjowego w Szezcci~lie (.1. ł,.apott).
104
Zofia
Staszczak
mieli jednak
swobodt;> nie tylko, jak już zaznaczono,
w rozmieszczeniLt
aKcei1tów związanych
z wyeksponowaniem
tych czy innych koncepcji,
aie.:
1
i w przyjęciu
autorskiej
systematyki
zagadnień
i poglądów
oraz szczeb :l
uogólnienia
takiej systematyki,
a nawet przyjęcia
zasady wykładu
chn,_
nologicznego,
wyliczenia
informacyjnego.
Wszystkie
te konwencje
znal,·
zły wyraz \V opracowanych
hasłach.
Słownik ogólnych
termi.nów funkcjonujących
w danej dyscyplinie
n lukowej
jest oczywiście
tylko odbiciem
stanu wied?;y na dcmym etap; .
a przy pewnej
inflacji
publikacji
w skali światowej
także stanu UPO\'.' .•
szechnienia
podstawowej
literatury.
Etnologiczne
doświadczenia
w ty;1!
zakresie skłaniają
jednak do wniosku,
że chociaż jest to wysiłek o przej"
ściowym
tylko znaczeniu,
warto go jednak
podejmować.
Możni1 się be,·
wiem dowiedzieć
w ten sposób o stanie dyscypliny
wi.ęcej. niż na poc!stawie
opracowania
monograficznych
studiów,
a nRwct podręcznikó\·:.
i z pewnością
więcej, niż na podstawie
dyskusji
o tożsamości
i kryZySie:
danej dyscypliny.
Można też lepiej zdać sobie sprawę z tego. co stanowi
przedmiot
teoretycznej
kontrowersji,
a co jest wspólnym
mianownikie'"
danej dyscypliny,
oraz które pojęcia
wymagają
opcji metodologicznych,
a które ich nie wymagają.
Prace takie stwarzają
też okazj(·; do tego 0./
stwierdzić,
w jakim stopniu
dociekani3
definicyjne
pozostaje\
w naw,
aktualne
(przy niezbędnej
staranności
o uniknięcie
jałowego
formali ,mu).
Zof ia Staszczak
REALIZATIO~
OF THE ETHNOLOGICAL
DICTIO:'-JARY
(summary)
The paper describes
the conceptualization
of the Ethnolog;cal
Dictionary (;,
print) as a work including:
general ethnological
terms, directions,
mdhods
<.1:";
subdisci:plines. As a background
author presents
a systematics
of lexical mo,; ,graphs with regard to the .scope (including the whole or part of folk culture .
'concerning the world, country or region) and approach
(thelJretical terms or ".'bject headings; sy,temati~ed
theoretical
terms or an inventory
of tel'minology
"
in lexicons or thesauru'ses;
only substantial
headings
or also 1J'I,gr<.lphical a.d
organi7Jing ones). Then theaccepted
concept ,is introouc':'d wi'lh regard t. the v:""oi documenting
and cross-reference
o[ headings
in manner typical lo c', sp::c:·, I
dictionary
which i!1cludes .'L,bstanL'al1y chosen hcadings and not to ,\11 ('ncyclr)1Ldia embracing <Ill po.,;s:ble terms.