-
extracted text
-
Krystyna Hermanowicz-Nowak
STAN BADAŃ NAD STROJEM LUDOWYM W POLSCE*
(PRÓBA OCENY DOTYCHCZASOWYCH O S I Ą G N I Ę Ć )
Omówienie
W badaniach nad k u l t u r ą l u d o w ą na p l a n pierwszy w y s u n ę ł y
literatury
dotyczącej
ubioru
ludowego
oraz
się te jej dziedziny, k t ó r e w s p o s ó b najbardziej u c h w y t n y dla
p r ó b ę jogo regionalizacji p o d j ą ł w 1904 r o k u B . Malewski w opra
przeciętnego obsorwatora o d r ó ż n i a ł y t ę k u l t u r ę
c o w a n i u Próba
od
miejskiej,
charakterystyki
5
ubiorów
ludowych .
stanowiąc r ó w n o c z e ś n i e o joj p i ę k n i e , a n a w e t pewnej egzotyce.
Badania nad ubiorem ludowym zaczęto prowadzić w sposób
Nalożal do nich folklor muzyczny i s ł o w n y , o b r z ę d o w o ś ć , r z e ź b a ,
n a u k o w y dopiero w d r u g i m z o m a w i a n y c h o k r e s ó w , p r z y p a d a j ą
malarstwo
cym
i
drzeworyt,
zdobnictwo,
budownictwo,
wreszcio
s t r ó j , k t ó r e g o n a j w i ę k s z y r o z k w i t p r z y p a d ł na okres m ł o d o p o l s k i e j
na
dwudziestolecie
znaloźli
się w t e d y
międzywojenne.
etnografowie,
jak
W
gronie
Eugeniusz
badaczy
Frankowski,
fascynacji wsią. Malarstwo togo okresu p r z y c z y n i ł o się w znacz
K a z i m i e r z M o s z y ń s k i , A d a m C h ę t n i k , Seweryn Udziela, n a s t ę p n i e
n y m stopniu do spopularyzowania u r o d y i bogactwa f o r m
h i s t o r y c y sztuki, j a k Tadeusz i Agnieszka Dobrowolscy, a t a k ż e
stroju
wśród warstw oświeconych.
szereg o s ó b z a j m u j ą c y c h się p r o b l e m e m ochrony ludowej t w ó r
Na przełomie X V I I I i X I X w i e k u w y c h o d z i z powszechnego
czości (Janina O r y n ż y n a , Helena S c h r a m m ó w n a ) .
użycia szlachecki strój narodowy, a p o d koniec X I X w . r a n g ę
stroju narodowego uzyskuje coraz powszechniej s t r ó j
ludowy,
W t y m czasie ukazuje się trzeci (a zarazem niestety ostatni)
zeszyt „ U b i o r ó w L u d u P o l s k i e g o " : Górale
beskidowi
Seweryna
1
zwłaszcza k r a k o w s k i . Jest to w y n i k i e m p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h
(insurekcja
kościuszkowska
(romantyzm,
doszukiwanie
i powstania)
się
w
oraz
kulturze
ideologicznych
ludowej
praform
k u l t u r y narodowej, idee demokratyczne i t p ) .
Z m o d ą na s t r ó j l u d o w y ,
U d z i e l i oraz t a k i e prace, j a k
białe
(1930), Tadeusza Seweryna Krakowskie
(1935),
Stanisławy
żywieckiego
z jego upowszechnieniem przez
t e g o ż a u t o r a Krakowskie
Matuszkówny
Zdobnictwo
kobiecego
naukowe zainteresowanie strojem c h ł o p ó w .
wiadomości
się w
Polsce
ściśle
stroju
cieszyński
(1930). W rezultacie okres m i ę d z y w o j e n n y p r z y n i ó s ł wiele opra
cowań tematycznych, które w p o w a ż n y m stopniu
tego zaintoresowania w i ą ż e
ludowe
(1931) czy Agnieszki Dobrowolskiej Żywotek
malarstwo i l i t e r a t u r ę p r z e ł o m u X I X i X X w i e k u idzie w parze
Historia
hafty
klejnoty
o
odzieży
ludowej,
jednak
uzupełniały
n a d a l nie
wypełniły
w s z y s t k i c h , d o ś ć z r e s z t ą znacznych, l u k w t y m zakresie. Sporo
z h i s t o r i ą etnografii, k t ó r a jest n a m dobrze znana d z i ę k i opraco
uwagi
waniom A n n y K u t r z e b y - P o j n a r o w e j , W i e s ł a w a
Bieńkowskiego
obszarom k r a j u , z a n i e d b u j ą c tereny P o l s k i centralnej i zachod
i i n . Badania nad p o l s k ą o d z i e ż ą l u d o w ą schematycznie m o ż n a
n i e j . P o w a ż n y m m a n k a m e n t e m prac tego okresu b y ł o w y k o r z y s t a
2
3
podzielić (za K u t r z e b ą - P o j n a r o w ą ) na t r z y zasadnicze okresy,
poświęcono
wówczas
wschodnim
oraz
południowym
nie z b y t s z c z u p ł e j bazy m a t e r i a ł o w e j .
k t ó r y c h granice w y z n a c z a j ą pierwsza i d r u g a w o j n a ś w i a t o w a .
Okres pierwszy — do pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j — t o dzia
łalność toj m i a r y badaczy, co Oskar K o l b e r g , W ł a d y s ł a w M a t l a
kowski, Aleksander Saloni, ks. W ł a d y s ł a w S i a r k o w s k i , Seweryn
Udziela, Franciszek B u j a k
i w i e l u i n . Urzeczeni p i ę k n e m
ludo
wej twórczości p r z y s t ą p i l i o n i do badania i o p i s y w a n i a o d z i e ż y
ludowej j a k o całości, a t a k ż e p o s z c z e g ó l n y c h
jej
elementów.
Celem t y c h pionierskich prac, w y w o d z ą c y c h się c z ę s t o z r o m a n
tycznego stosunku do l u d u i jego k u l t u r y , a p r o w a d z o n y c h nieraz
jeszcze po a m a t o r s k u , b y ł a c h ę ć zachowania dla
potomnych
i ukazania szerokim w a r s t w o m s p o ł e c z e ń s t w a w a r t o ś c i a r t y s t y c z
nych zawartych
w
tej
dziedzinie
polskiej
kultury
ludowej.
Okres trzeci, o b e j m u j ą c y
w tym
odzież
ludową
Polskiej A k a d e m i i
całej
Polski.
Umiejętności
Komisja
Antropologiczna
zapoczątkowała w
1903
roku
lepszo. R z ą d
otoczył
o p i e k ą badania n a d s z t u k ą l u d o w ą , w t y m i n a d o d z i e ż ą l u d o w ą .
W 1947 r. p o w s t a ł I n s t y t u t B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j , a w n i m
u l o k o w a n a w K r a k o w i e Pracownia D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki
L u d o w e j . Po w c h ł o n i ę c i u agend I n s t y t u t u przez p o w s t a ł y w k o ń c u
1949
r. P a ń s t w o w y
Instytut
S z t u k i (obecnie I n s t y t u t
Sztuki
P A N ) nazwa k o m ó r k i u l e g a ł a r ó ż n y m z m i a n o m , nie z m i e n i ł się
natomiast program b a d a ń nad polską s z t u k ą ludową, a w t y m
i
o d z i e ż ą , nie
z m i e n i ł się t e ż
kierownik
P r a c o w n i . Jest
nim
prof, dr R o m a n Reinfuss.
R ó w n i e ż w 1947 r o k u z a c z ę ł a się u k a z y w a ć „ P o l s k a Sztuka
J u ż wtody czyniono pierwsze w y s i ł k i , b y systematycznie prze
badać
l a t a po drugiej wojnie, p r z y n i ó s ł
w z g l ę d z i e zasadnicze z m i a n y na
L u d o w a " (początkowo jako miesięcznik, później dwumiesięcznik,
a o d w i e l u l a t — k w a r t a l n i k ) , pismo b. I n s t y t u t u Badania Sztuki
wydanie „ U b i o r ó w L u d u P o l s k i e g o " ( u k a z a ł y się t r z y zeszyty).
Ludowej
Zwrócono w n i c h u w a g ę na
N a ł a m a c h pisma o p u b l i k o w a n o wiele a r t y k u ł ó w z zakresu odzieży
4
„ s t r ó j m a l o w n i c z y naszego
ludu,
wydawane od
ludowej
szarzyźnio t a n d e t n e j " .
b i b l i o g r a f i i pisma za l a t a 1947—1976).
charakteryzuje
d u ż a ilość zebranego
materiału.
ich
r. przez I n s t y t u t
ginący z dnia na d z i e ń w naszych oczach i u s t ę p u j ą c y miejsca
Okres ten
(dokładny
1950
wykaz
w
Sztuki
PAN.
oddanej obecnie do
druku
P o n a d t o od pierwszych l a t po I I wojnie ś w i a t o w e j
lub
jakiegoś terenu (np. do d z i ś d u ż ą w a r t o ś ć i n f o r m a c y j n ą
mają
i p o d r e d a k c j ą prof, dr J . Gajka zaczęło w y d a w a ć Atlas
Polskich
monografio: Franciszka B u j a k a — Żmiąca,
lima
Strojów
formie
nowskiego,
Józefa
Polaczka — Powiat
Kantora
—
Dunajec,
Stanisława
r . ) Polskie T o w a r z y s t w o Ludoznawcze z
Ludowych.
Z a ł o ż o n i e m Atlasu
inicjatywy
jest pokazanie w
regionalnych monografii s t r o j ó w l u d o w y c h , wszystkich ich t y p ó w ,
jakie w y s t ę p u j ą
(lub w y s t ę p o w a ł y ) na terenie Polski.
j a k i w Atlasie
z o s t a ł p o ł o ż o n y na
„Lud",
k r o j u , f o t o g r a f i ę p o s z c z e g ó l n e g o elementu dawnego u b i o r u
(dawniej
i etnografii k r a j o w e j "
czy
czy liczne a r t y k u ł y zamiesz
1949
czane w czasopismach p o ś w i ę c o n y c h l u d o z n a w s t w u , j a k „ W i s ł a " ,
„Materiały
chrzanowski)
Czarny
wieś powiatu
od
(ściśle
Znaleźć go m o ż n a w opracowaniach m o n o g r a f i c z n y c h wsi
„Wiadomości")
do
antropologii
w czasopismach regionalnych,
jak
Nacisk,
s z c z e g ó ł o w y opis, rysunek
czy
r e k o n s t r u k c j ę całości, j a k r ó w n i e ż zastosowanie do tego opisu
,,Kłosy" czy „ T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " . Opisy o d z i e ż y
bywają
schematu narzuconego przez R e d a k c j ę , u ł a i w i ł
jednak często f a ł s z y w e , b e z k r y t y c z n i e powtarzane za
innymi
niektórych
powtarzających
się t y p ó w u b i o r u
wyodrębnienie
oraz oznaczenie
autorami. T a m z a ś gdzie opis jest p r a w d z i w y , c z ę s t o u j ę t y jest
czasu i miejsca i c h w y s t ę p o w a n i a w w i e l u regionach na terenie
tak pobieżnie, że t r u d n o się na n i m o p r z e ć w studiach n a d s t r o j e m
Polski. W k o l e j n y c h
wiejskim
badań
swe w y m a g a n i a w k i e r u n k u p o g ł ę b i e n i a spojrzenia na zróżnico
i jego o d m i a n a m i . N i e r ó w n o m i e r n e
nasilenie
i n s t r u k c j a c h dla a u t o r ó w Atlas
zwiększył
w p o s z c z e g ó l n y c h regionach nie pozwala na w y t w o r z e n i e sobie
wanie gospodarczo, klasowo i zawodowe wsi oraz jego odbicie
obrazu o d z i e ż y ludowej z p r z e ł o m u X I X i X X w . i jej z r ó ż n i c o
w
wania na terenie Polski.
z historią kształtowania
się
Sympozjum Poświęconym
Zagadnieniem Stroju
*) O p r a c o w a n a w e r s j a r e f e r a t u
k ó w , l i s t o p a d 1974 r.
wygłoszonego
na
Ogólnopolskim
ubiorze l u d o w y m ,
jak
r ó w n i e ż na
życia
związki historii
ubioru
regionu,
Ludowego,
Kra-
3
Poza Atlasem
opracowania
s
dotycząco ubioru ukazują
'^
j.^
r u
l ]
r ó w n i e ż na ł a m a c h „ K w a r t a l n i k a H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej" , , ,.
o
w
00
czy „ L u d u " . M a m y t e ż wiolo p o z y c j i samodzielnych, P ^ i ? 3 ( - ( y ]
S
n y c h p o s z c z e g ó l n y m elementom
Gorsety ludowe XVIII—XX
w. z terenu województwa
( R z e s z ó w 1070), B a r b a r y Bazielich Barwne
u górali karpackich
druki
e
5
2 П а с
и
Я Г
rzeszowskiego^
wyszycia
na
m
(Warszawa
0 0W
1053).
informacje o ubiorze
Q
płótnu- j y
( B y t o m 1970) czy R o m a n a Reinfussa Polsku
ludowe na płótnie
Istotne
;
•'^ * '' у
0
s t r o j u , n p . Franciszka
Q^
swłaszt
ludowym
. w i e r a i ą również
sespoło
p o w i a t ó w gorlickiego i m y ś l e n i c k i e g o . W a ż n ą rolę w upowszech^hiejedn
Bji (np
n i a n i u w i e d z y o s t r o j u i ubiorze s p e ł n i a j ą
popularnonaukowe^
w y d a w n i c t w a i a l b u m y , t a k i e , j a k : Sztuka
R o m a n a Reinfussa
w
^"^^ody
i J a n a Ś w i d e r s k i e g o ( K r a k ó w 1960),
^° ^\ ii
Grabowskiego Sztuka
ludowa
i jej regiony
1067), J a n a Manugiewicza Polskie
J a n i n y Przeworskiej
Ubiory
ludowa
w Polsce
Z0
(Warszawa
u
UI[
nagze
g
stroje ludowe (Warszawa 1 9 5 1 ) , ^
ludowe (Warszawa 1054) czy Kazi-
(
¿
r
mierza Piotkiewicza, Z o f i i Czasznickiej i J a d w i g i N o w a k Haft
i zdobienie
stroju
ludowego
(Warszawa
z n c
p
1955).
(
z f t
c
odzieży
D u ż a ilość zamioszczonyth a r t y k u ł ó w , recenzji, s p r a w o z d a n p j r w s ¡
e
ś w i a d c z y o z n a c z n y m s t o p n i u zainteresowania
odzieżą
ludową hl psl
c
0
z a r ó w n o w y d a w n i c t w fachowych, j a k i p o r i o d y k ó w p o p u l a r n y c h , t u d i ó \ "
s
a nawet p r a s y codziennej.
przyjęl
N a j w i ę k s z y m o s i ą g n i ę c i e m okresu powojonnego jost z n a e z n y j i ę l
n a
w
wzrost l i c z b y o p i s ó w u b i o r ó w , czerpanych b e z p o ś r e d n i o z teremigję to z
w s p ó ł c z o s n e j w s i . Stan b a d a ń n a d o d z i e ż ą l u d o w ą w piorwszymj
I I . 1. Mapa zasięgów grup ubiorów opracowanych w monografiach wydanych
w zeszytach „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" (repr. z: Wł. Kolago, Siró]
kolbielsM, 'Wroclaw 1970, „ A . P . S. lud.", cz. 4, z. 8, ost. str): 1. Strój
Górali szczawnickich. 2. Strój dolnośląski (Podgórze). 3. Strój rzeszowski.
4. Strój szamotulski. 6. Strój krzczonowski. 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej.
7. Strój łowicki. 8. Strój dzierżacki. 9. Strój kujawski. 10. Strój spiski. 11. Strój
piotrkowski. 12. Strój pszczyński. 13. Strój pyrzycki. 14. Strój łańcucki. 15.
Strój opoczyński. 16. Strój lubuski. 17. Strój Górali śląskich. 18. Strój Zagórzan.
19. Strój sandoirtierski. 20. Strój bilgorajsko-tarnogrodzki. 21. Strój podlaski
(nadburzariski). 22. Strój kaszubski 23. Strój sieradzki. 24. Strój warmiński.
25. Strój Krakowiaków wschodnich. 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej.
27. Strój świętokrzyski. 28. Strój orawski. 29. Strój Lachów śląskich. 30. Strój
kolbielsM.
Kutrzeba-Pojnarowa
w
artykule
„Polskiej Sztuki Ludowej"
zamieszczonym
(R. X V I I I ,
w y z n a c z a j ą obszary w y s t ę p o
na
łamacli jdocz
w
nogo. 1
J a k k o l w i e k opracowane z o s t a ł y liczne zagadnienia
związanotecznoj
z o d z i e ż ą l u d o w ą w r ó ż n y c h regionach P o l s k i , posiadamy jeszczonife prz
bogate, a d o t ą d n i e w y k o r z y s t a n e , ź r ó d ł a ikonograficzne i piś-dzień
mienne, k t ó r e m o g ą w z b o g a c i ć n a s z ą w i e d z ę i n a ś w i e t l i ć wiele powsze
zagadnień.
Wiele m a t e r i a ł u
nie opublikowanego
znajduje
się
w a r c h i w a c h , s t a r y c h k s i ę g a c h cechowych i testamentach. Ze
względu
na
trudny
dostęp
jest
o n stosunkowo
malo wyko- •
r z y s t y w a n y . D l a uzyskania p e ł n i e j s z e g o obrazu o d z i e ż y ludowej Ц . 2. Й
lu
stracjach, obrazach, g r a f i k a c h i s t a r y c h z d j ę c i a c h . N a t o bogate
w a n i a r ó ż n y c h o d m i a n o d z i e ż y , przez co m o ż o p o w s t a ć sugestia
ź r ó d ł o i n f o r m a c j i z w r ó c i l i u w a g ę jeszcze przed w o j n ą : J a n Stani- ]
p o d z i a ł u c a ł e g o t e r y t o r i u m k r a j u na o d r ę b n e regiony k o s t i u m o -
s ł a w B y s t r o ń i Zofia A m a j z e n o w a , a ostatnio Aleksandra Jacher-
logiczne, nie zawsze p o k r y w a j ą c e się ze schematem
-Tyszkowa i Aleksander
podziałów
7
etnograficznych. W y d z i e l o n o p i ę ć zasadniczych r e g i o n ó w : Pomo
rze, W i e l k o p o l s k ę ,
Ś l ą s k , Mazowsze
w obrębie których znajdują
Innym
8
Jaśkiowicz .
jeszcze, m i n i m a l n i e dotychczas w y k o r z y s t y w a n y m Й
i Sieradzkie,
Małopolskę,
ź r ó d ł e m s ą p o r z e k a d ł a i p r z y s ł o w i a polskie, że p r z y t o c z ę t u kilka
się liczne subregiony.
Dotychczas
za
Samuolem
9
Adalbergiem : „Strojniejsza
niźli
burmistrzowa
z p l a n o w a n y c h 59 z e s z y t ó w (Redakcja przewiduje p o w i ę k s z e n i e
c ó r k a " , „ C h o ć b y się w ż y d y z a s t a w i ć , s t r ó j b y ć m u s i " , „ C o kraj
tej liozby w trakcie dalszych b a d a ń n a d o d z i e ż ą )
t o s t r ó j , co krawiec t o k r ó j " czy wreszcie „ Z u b i o r u cię sądzą,
30. Ostatni z n i c h
poświęcony
strojowi
u k a z a ł o się
kołbielskiemu,
pióra
W ł a d y s ł a w y K o l a g o , u k a z a ł się w 1970 r.
Nawiasem
wspomnę,
że n a
terenie
P o l s k i istniejo
duże
z rozumu poważają".
Ź r ó d ł o t o jest t y m ciekawsze, że rzuca
światło
związaną
na
dziedzinę
ze
społeczną
funkcją
stroju,
stosunkowo m a ł o z n a n ą . N a l e ż a ł o b y t a k ż e o d w o ł a ć się p r z y opra
bogactwo r ó ż n y c h t y p ó w i o d m i a n s t r o j u ludowego. Tadeusz
cowywaniu
Seweryn
n y c h w , najczęściej nie d r u k o w a n y c h , pracach magisterskich .
stwiordza
istnionie
około
60
podstawowych
typów
6
kostiumologicznych w Polsce, a w ich o b r ę b i e o k o ł o 500 o d m i a n .
P o w r a c a j ą c do Atlasu
Polskich
Strojów
Ludowych,
o stopniu
zaawansowania prac atlasowych ś w i a d c z y m a p a zamieszczona
zagadnień
odzioży
ludowej
do m a t e r i a ł ó w
zebra
10
P o b i e ż n y p r z e g l ą d l i t e r a t u r y t e m a t u w y k a z u j e , że mamy
wiele
pozycji
zebranego m a t e r i a ł u ,
zajmuje
niepełny.
Większość
się t y l k o w y b r a n y m i elementami
ale
jest
on
s t r o j u lub
we w s p o m n i a n y m o s t a t n i m z w y d a n y c h z e s z y t ó w (ił. 1). W y n i k a
t y l k o o g r a n i c z o n y m terenem, n a j a k i m on w y s t ę p u j e . B r a k jest
z niej, że w Atlasie
polnego opracowania
południowej,
opracowywane
przeważają
Mazowsza
opracowania
i Sieradzkiego,
terenów
pozostałe
Polski
z a ś regiony
s ą znacznie rzadziej. Wszyscy a u t o r z y poszcze
g ó l n y c h z o s z y t ó w *Atlasu
obejmą
całą Polskę.
że
O d z i e ż l u d o w ą w dotychczasowych opracowaniach rozpatry
wano p o d w i e l o m a aspektami. M i ę d z y i n n y m i s t a n o w i ł a ona jeden
przez
pracowników
źródeł zaznaczają,
o d z i e ż y z t e r e n u całej P o l s k i . B ę d z i e to
m o ż l i w e dopiero w t e d y , g d y n a s t ę p n e zeszyty Atlasu
g ł ó w n ą b a z ę m a t e r i a ł o w ą s t a n o w i ł y badania terenowe w ł a s n o l u b
prowadzone
w omówieniu
naukowych
i
studentów.
N a podstawie t y c h b a d a ń u z u p e ł n i a n o i w e r y f i k o w a n o m a t e r i a ł
zastany.
Atlas
ludowej
kultury.
N o w o c z e ś n i e p o j ę t e studia n a d o d z i e ż ą l u d o w ą m a j ą
z istotnych wyznaczników
granic
regionów
znacznie
bogatszą p r o b l e m a t y k ę , niż ta, j a k ą uwzględniała
Polskich
Strojów
Ludowych
mimo pewnych
stanowi p o d s t a w o w ą p u b l i k a c j ę p o ś w i ę c o n ą u b i o r o m
P o s z c z e g ó l n e zoszyty, poza r o l ą naukowego
błędów
ludowym.
dokumentu,
miały
tradycyjna
etnografia. S ł u ż y ć one m o g ą do ś l e d z e n i a h i s t o r i i u b i o r ó w polskich,
1 1
d z i a ł a n i a na nie w p ł y w ó w o b c y c h , a t a k ż e k o n t a k t ó w
między
wsią a miastem,
między
wzajemnych w p ł y w ó w zachodzących
równooześnie za zadanio p o m a g a ć w r e a k t y w o w a n i u s t r o j u regio
u b i o r e m c h ł o p s k i m a m i e s z c z a ń s k i m . O d z i e ż jost j e d n y m z waż
nalnego, i zadanie t o s p e ł n i a j ą .
niejszych e l e m e n t ó w k u l t u r y c h ł o p s k i e j , m a silne p o w i ą z a n i a zo
4
du
1064, n r 4).
n a l e ż a ł o b y jego opisy u z u p e ł n i ć m a t e r i a ł e m z a w a r t y m w
P o s z c z e g ó l n e zeszyty Atlasu
w
dwudziestoleciu po I I w o j n i e ś w i a t o w e j o m ó w i ł a d o k ł a d n i e Annadawnie
obrzędowością
W n i k ł y m s t o p n i u d o w i a d u j e m y się z o p i s ó w o d z i e ż y o zróżnico
a t a k ż e z t a k i m i dziedzinami, j a k n p . r z e m i o s ł o , handel, higiena,
w a n i u joj w zależności o d w i e k u , stanu cywilnego, m a j ą t k o w e g o
s t r u k t u r ą społeczną wsi, jej s t o p ą
życiową,
z
estetyka . N a przykladzio u b i o r u , j a k o jednego z p o d s t a w o w y c h
i spolocznego, a w i e m y p r z e c i e ż , że wszystkie
wj'znaczników przemian ekonomicznych i k u l t u r o w y c h ,
śledzić
w n ę t r z n i a ł y się w noszonej o d z i e ż y , a jeszcze bardziej w s t r o j u .
też m o ż n a przemiany z a c h o d z ą c e na wsi coraz i n t o n s y w n i e j o d
Inaczoj u b i e r a ł a się panna, inaczej m ę ż a t k a , a jeszcze i n n y s t r ó j
12
obowiązana
polowy X I X wieku po dzień dzisiejszy.
Cole praktyczne b a d a ń n a d strojem l u d o w y m
była nosić „przeskoezka".
funkcje, j a k : praktyczną
w i ą ż ą się,
te elementy uze
Odzież
( m i a ł a c h r o n i ć przed
spełniała
takie
warunkami
ze
zwłaszcza w latach po I I wojnie ś w i a t o w e j , z zapotrzebowaniem
w n ę t r z n y m i , p o w i n n a b y ć przystosowana do w y k o n y w a n e j pracy),
zespołów regionalnych na w ł a s n y , r o d z i m y u b i ó r , k t ó r y j u ż dziś
społeczną
niejednokrotnie trzeba o d t w a r z a ć na drodze ż m u d n e j r e k o n s t r u k
a z w y k ł y m gospodarzem), estetyczną
cji (np. strój kaszubski). Poprzez z e s p o ł y ludowo, sklepy z w y r o
w a n i a z w r a c a j ą u w a g ę na z r ó ż n i c o w a n i e o d z i e ż y w o b r ę b i e jednej
bami l u d o w y m i
(Cepelia), a
ostatnio
także
poprzez
(były różnice np. w nakryciach głowy m i ę d z y wójtem
społeczności
pokazy
wiejskiej,
i t p . T y l k o n i e k t ó r e opraco
traktując
je
jednak
tylko
pobieżnie,
N a s t ę p n ą t r u d n o ś ć w korzystaniu z dawnych
materiałów
marginesowo.
mody projektowane w oparoiu o elementy s t r o j u ludowego —
k u l t u r a ludowa, jakkolwiek mocno z m o d y f i k o w a n a , w e s z ł a do
naszogo życia codziennego. N a l e ż y zwrócić szczególną u w a g ę , a b y
stanowi tendencja
nie zafałszować
tradycyjnego s t r o j u t a m , gdzie z a n i k ł on na t y l e w c z e ś n i e j , że
j o j , aby
dawała
p r a w d z i w y obraz
bogactwa
i różnorodności form.
Powracając
do
odzieżą, przyjrzyjmy
do rekonstruowania
„klasycznego
modelu"
badacz nie m ó g ł z n a l e ź ć jego a u t e n t y c z n y c h e l e m e n t ó w . Stare
omówienia
dotychczasowych
się sposobowi ujęcia
badań
tematu.
Na
nad
tradycje p o w i ą z a n e
plan
nieraz do powstania czegoś z u p e ł n i e nowego, co n i g d y nie i s t n i a ł o .
w całość i n w e n c j ą badacza
doprowadzały
pierwszy wysuwa się sprawa na p o z ó r bardzo prosta — opis
Za klasyczny p r z y k ł a d takiego p o t r a k t o w a n i a zagadnienia m o ż n a
chłopskiego ubioru. Stanowi on b a z ę dla w s z y s t k i c h dalszych
u z n a ć w s p ó ł c z e ś n i e znany s t r ó j
studiów nad t y m zagadnieniom. O t ó ż n i e m a l wszyscy badacze
k a c h X X w i e k u s t r ó j ten j u ż nie i s t n i a ł , p o d j ę t o (jeszcze w 1910 r.)
przyjęli za p o d s t a w ę s t r ó j , a nie odzież l u d o w ą z okresu jogo
trud
największego r o z k w i t u , t j . z czwartej ćwierci X I X w . Odnosi
wtórnie
się to zarówno do badaczy z okresu przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , j a k
Franciszka M a j k o w s k a , i zdobieniu o p r a c o w a n y m przoz T e o d o r ę
jego
odtworzonia. S t r ó j
w formie,
która
jaką
mu
przeniosła
kaszubski. P o n i e w a ż w p o c z ą t
ten
rozpowszechnił
nadała
i w dużej miorzo do b a d a ń najnowszych. Z w ł a s z c z a w pracach
Gulgowską,
dawniejszych p r z e w a ż a j ą opisy tego, co b y ł o w ó w c z a s najbardziej
zabytkowej kaszubskiej o r n a m e n t y k i .
na
kaszubska
technikę
się p o t e m
regionalistka
hafciarską
motywy
1 3
widoczne, najbogatsze i najkolorowszo — a więc s t r o j u ś w i ą t e c z
N i e s t o t y nawet t a m , gdzie w czasio b a d a ń odzież u t r z y m y w a
nego. Dlatogo toż podstawowy m a t e r i a l — t o opis s t r o j u świą-
ła się jeszcze w p o l n i , etnografowie c z ę s t o ograniczali się do bardzo
tecznogo, natomiast do opisu odzieży codziennej na ogół badacze
ogólnych opisów. Jako p r z y k ł a d w s p o m n ę
me p r z y w i ą z u j ą wagi. T y l k o n i e k t ó r z y n o t u j ą donaszanie na co
u b i o r u w s i O ł o b o k . O. K o l b e r g p i s z e : „ M ę ż c z y ź n i : z i m ą
noszą
dzień zniszczonych e l o m o n t ó w
długie
taśmą
s t r o j u , ubieranie
się w
K o l b e r g o w s k i opis
1 4
dzień
powszedni w odzież z gorszych g a t u n k ó w p ł ó t n a , b r a k z d o b i e ń .
sukmany
sukienne,
ciemno-granatowe,
obszyte
j a s n o - n i e b i e s k ą ; czapki granatowe z s i w y m b a r a n k i e m , przepasane
I I . 2. Młoda m ę ż a t k a w czepcu. Repr. z: A . C h m i e l i ń s k a , Księżacy,
K r a k ó w 1925, s. 103. U . 3. O d ś w i ę t n y u b i ó r dziewczyny i parobka
z B i a ł y (Rzeszowskie). Repr. z: F . K o t u l a , Strój rzeszowski, L u b l i n 1951, „ A . P . S . l u d . " , cz. 5, z. 13, r y c . 9.
2
3
5
s
!e
c i ą g u z m i a n o d z i e ż y l u d o w e j , nie pozwala na poznanie p e ł n e g ' ° ' ^
0
3
6
procesu p r z e m i a n i z a n i k u o d z i e ż y l u d o w e j , w p ł y w u c z y n n i k ó ' ' ' ^
ekonomicznych, społecznych
i p s y c h i c z n y c h na
kształtowani hiałe
0 1 1 1
się obecnego s t a n u rzeczy. N a l e ż y b o w i e m z d a ć sobie s p r a w ę , i I *
m i m o p r z y j ę c i a w i e l u e l e m e n t ó w u b i o r u miejskiego, w i e ś , n a w (
; w i e 0 i s
s
t a dzisiejsza, r ó ż n i się u b i o r e m o d miasta. D o t y c z y t o przet^W
w s z y s t k i m starszego i ś r e d n i e g o pokolenia, a nawet młodzież;
O'
os
oc
k t ó r a i d ą c za a k t u a l n ą m o d ą m i e j s k ą , dokonuje c z ę s t o w z a k u p ; P '
u n s z
wanej k o n f e k c j i czy m a t e r i a ł a c h pewnego w y b o r u , wedle l o k i
^
0 1
nych u p o d o b a ń , k t ó r e często odróżniają j ą od młodzieży m i e j s k i W
ortalionoit y°
z
ia
czy chusteczki t y b e t o w e p r z e t y k a n e b ł y s z c z ą c ą z ł o t ą l u b srebny d °
7
(np. dzisiejsza m o d a n a fioletowo-bordowe k u r t k i
nitką).
>braża
Zanotowanie
kolejnych
nowych elementów
i
etapów
e
zmian,
n a
( t a k w t k a n i n i e , j a k k r o j u i zdobnictwi
zanikania innych d a ł o b y
a
wprowadza#' S ^
kapitalny materiał, na
ka
582
podstaw
3
* "
8
k t ó r e g o m o ż n a b y o d t w o r z y ć drogi i k i e r u n k i p r z e m i a n w i o d ł y *
do u n i f i k a c j i o d z i e ż y w Polsce.
itoreg
o s
Liczne w z m i a n k i rozsiane po p u b l i k a c j a c h j u ż o d k o ń c a x i ?
wieku
o gwałtownym
3
z a n i k a n i u s t r o j u ludowego
i
a c
*
511
odzież; '
v
o p r z e j m o w a n i u przez w i e ś e l e m e n t ó w o d z i e ż y miejskiej z f i ' ' ' '
brycznie w y t w a r z a n y c h m a t e r i a ł ó w , a co za t y m idzie — z a n i ' "
p r z e m y s ł u domowego, t k a c t w a , k u ś n i e r s t w a czy k r a w i e c t w a , n
a
11101
l w a
S
ę
zawsze m o g ą w w y s t a r c z a j ą o y s p o s ó b n a ś w i e t l i ć d r o g ę tego skon'
plikowanego procesu.
I I . 4. G ó r a l w cusze.
na k r z y ż j a s n o n i e b i e s k ą w s t ą ż k ą . L a t e m k a m i z e l ę d ł u g ą z b i a ł e g o
p ł ó t n a ; kapelusz s ł o m i a n y z szerokim p i ó r e m ( s k r z y d ł e m ) w ł a s n e j
r o b o t y , przepasany c z e r w o n ą w s t ą ż k ą ; k o ł n i e r z o d koszuli w y ł o
żony,
s p i ę t y u szyi c z e r w o n ą w s t ą ż k ą " ,
wartości
opracowania
przypadku
K o l b e r g a , trzoba
powierzchowność
opisu,
ffimo
mu
brak
bezsprzecznej
zarzucić
tak
w tym
podstawowych
informacji, j a k : k r ó j p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w u b i o r u , r o z r ó ż
nienie na s t r ó j o d ś w i ę t n y i u b i ó r codzienny, opis i n n y c h części
o d z i e ż y , j a k spodni czy b u t ó w , z d o b i e ń i t p .
N i e s t e t y we w c z e ś n i e j s z y c h opracowaniach t y l k o w n i k l i w s i
badacze p o d a w a l i opisy k r o j ó w p o s z c z e g ó l n y c h części
odzieży
(nie zawsze z r e s z t ą d o k ł a d n i e ) . Oskar K o l b e r g t y ł k o w n i e k t ó r y c h
N
J e d n y m z rzadko poruszanych t e m a t ó w z w i ą z a n y c h z odzież
i wieł
l u d o w ą jest zagadnienie z a s o b n o ś c i c h ł o p s k i e j garderoby. Naj
konse:
częściej m o w a o t y m p r z y opisie posagu p a n n y m ł o d e j l u b w t ą
strój,
Lamentach c h ł o p s k i c h , gdzie w y l i c z a n o m i ę d z y i n n y m i częa
mniej
garderoby, i c h ilość, stan oraz czasem w a r t o ś ć materialni
przocł
I t a k n p . A n i e l a C h m i e l i ń s k a w p r a c y o K s i ę ż a k a c h przytac:
'do dat!
w y p o w i o d ź z a m o ż n e j gospodyni, k t ó r a w y d a j e c ó r k ę za mąi
„ A no swojej c ó r c e d a m : osiem kiecek s a m y c h n o w y c h , t ni
w szerokie pasy dubeltowe ( p o m a r a ń c z o w e ) , j e d n ą w szerokiuroczy
jasne (szafirowe), z n u k j e d n ą w zielone, no i w k r a t e c z k ę bordowiw mie
a dwie m o d y najnowszej ciemne, j e d n ą w e ł n ą t k a n e ostróżkoit j a m i ,
i w i ś n i o w a . . . D o t y c h o ś m i u kieoek t o z n u k s ą n a l e ż ą c e osiei w skr;
f a r t u c h ó w do obchodu, no i na odziew t e ż osiem, k a ż d y inaczi s k r y t l
w y m o d z o n y , a ż się n a nie p a t r z e ć chce. Gorsety — t o różni żerdzi
i z tasiemek zszywane, p a c i o r k a m i p o p r z y s t r a j a n y , i ze suko w skr
zniszc
p r z y p a d k a c h m ó w i o k r o j u , s t w i e r d z a j ą c п р . , że „ k a f t a n p o s i a d a ł
h a f t o w a n y w k w i a t y i z n u k inszy w s t ą ż e c z k a m i wąziuchnen
krój
w r ó ż n e k w i a t k i w y s t r o j o n y " ( i l . 2).
^
1 6
surdutowy". Na krój
zwracał uwagę
Władysław
Matla
ргапк
Z ilością posiadanych k o m p l e t ó w o d z i e ż y w i ą ż e się P ° h l e i
k o w s k i , t a k n p . o p i s u j ą c s t r ó j p o d h a l a ń s k i : „ C u c h y s ą osobliwego
k r o j u , i t y l k o u z n a n y krawiec umie z r o b i ć m o d n ą , z g r a b n ą ; co do
r
w a n o
cale plecy, oba r ę k a w y i g ó r n a część piersi jest z jednej s z t u k i ,
i c h k u p n a i ceny. O p i e r a j ą c się n a d a l n a cytowanej powyżi ^ ^
gwóylpnoew iczęści
nie
e d z i , dp
o rwziyaodduzj ei emwyk sui ękolejno,
, że i n f o r m
a t o rwszystkie,
k a n a b y w a łrazem,
a poszczf¡ Cerch
fundusze o t r z y m a n e ze s p r z e d a ż y d r o b i u , jajek, m a s ł a , it|
r ę k a w y m a j ą t y l k o po j e d n y m szwie na z e w n ą t r z , t o jest o d b o k u ;
Ubogie dziewczyny w okresie
reszta, piersi, i p o ł y z p r z o d u s ą z n o w u z jednej s z t u k i (po k a ż d e j
z a r o b k o w y c h „ n a Saksy" w y j e ż d ż a ł y , a b y za zapracowane pii
stronie); wreszcie p r z y c h o d z ą na b o k a c h u d o ł u w k l i n y ; t y m
n i ą d z e m ó c sobie s p r a w i ć s t r ó j o d ś w i ę t n y , k t ó r y s t a n o w i ł wiai
sposobem cucha zszyta jest z p i ę c i u k a w a ł k ó w . W i n n y m rodzaju
p a n n y m ł o d e j . P r z y t o o z ę t u u s t n ą i n f o r m a c j ę , u z y s k a n ą od pro:
k r o j u jest szew na poprzek przez samo p l e c y ; w t r z e c i m wreszcie
dr
kroju bywają
t r o j a k i e : samorodne,
t a k osobliwie k r o j o n e , ż e
1 5
w y p a d a szew na plecach z g ó r y na d ó ł " .
zagadnienie
Ludowe
kroju
uwzględnił
stroje krakowskie
ilustracyjnej,
obok
zarówno
w
Anny
rozpowszechnionych
Kutrzeby-Pojnarowej,
dziewczynie,
wyjazdói
która
prze
Seweryn U d z i e l a
t y t u l e swej
pracy
i ich krój ( K r a k ó w 1930), j a k i w części
34 r y c i n
¡
b a r w n y c h i 47
jednobarwnych
d o ł ą c z y ł b o w i e m 2 arkusze w y k r o j ó w . P ó ź n i e j s z e
opracowania
, ,Prai
odpie
nad t
się J4
( lo SCO
cztery l a t a j e ź d z i ł a do p r a c y , a b y m ó c sobie k u p i ć sznur korali o z n a k ę bogactwa (cena sznura k o r a l i c z ę s t o p r z e k r a c z a ł a сев * У ^ °
jednej
krowy).
Panna, k t ó r a
posiadała
parę
sznurów
koral
m o g ł a b y ć pewna, że w y j d z i e za m ą ż za bogatego kawalera (byl
e
na ogół nie p o m i j a j ą tego jednego z p o d s t a w o w y c h z a g a d n i e ń
t o vf czasie, g d y m a ł ż o n k ó w dobierano ze w z g l ę d u na posiadaj *
związanych z odzieżą ludową.
m a j ą t e k ) . Z drugiej s t r o n y e l e m e n t y s t r o j u ludowego, t a k i e ja ?
s l
Opracowania d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e z a j ę ł y się opisem ubio
r ó w l u d o w y c h sobie w s p ó ł c z e s n y c h .
Późniejsi
j e d n a k badacze
g ł ó w n y nacisk p o ł o ż y l i na odtworzenie g i n ą c y c h j u ż e l e m e n t ó w
odzieży,
bardzo
często
pomijając
istotne
zagadnienie
mody
aktualnie p a n u j ą c e j na w s i . T o , co najbardziej istotne w ubiorze
l u d u — m a t e r i a ł , k r ó j , a wreszcie ozdoby s t o j ą c e w
ścisłym
z w i ą z k u ze s o b ą , gdzie zmiana jednego p o c i ą g a za s o b ą z m i a n ę
p o z o s t a ł y c h e l e m e n t ó w (lub i c h zanik) — c z ę s t o b y ł o przez ba
daczy pomijano, u w a ż a n e j u ż za w s p ó ł c z e s n o i nie t a k
godne
uwagi. Powoduje t o pewne l u k i w o d t w o r z e n i u historycznego
6
korale, srebrne pasy s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o i t p . , b y ł y znakomil
l o k a t ą k a p i t a ł u i s t a n o w i ł y c z ę s t o o p o z y c j i s p o ł e c z n e j właścici
1 7
u
z
°ioi
n
( P'
b r
la .
fa >
T a k n a p r z y k ł a d ogx-aniczone m o ż l i w o ś c i , z w ł a s z c z a ludnoá
P
r a n l
u b o ż s z e j , p o w o d o w a ł y sztukowanie w miejscach niewidocznye szyb]
części
strojów
z
drogich
materiałów
tkaninami
tańszym
wpro
Powszechnie znany jest f a k t , że w o d ś w i ę t n y c h koszulach kobii elekt
cyoh, s z y t y c h z cienkiego p ł ó c i e n k a w ł a s n e j r o b o t y l u b kupnegi
С 2
У
„ n a d o ł e k " , ożyli część u k r y t a p o d s p ó d n i c ą , d o s z y t y b y ł z płat
grubszego p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o . Powszechne b y ł o t e ż noszeni
s t r o j ó w z t k a n i n t a n i c h , i m i t u j ą c y c h drogie m a t e r i a ł y . W książi
sl
? P
Spra
Polskie
э połnegol
druki ludowe na płótnie
R o m a n Reinfuss stwierdza, ż e
z y n n i k ó - и » kobietom, które „nosiły w ó w c z a s p r z e w a ż n i e u b i o r y szyte
z białego płóciennego s a m o d z i a ł u (z w y j ą t k i e m Dolnego Ś l ą s k a
ałtowanie
i Pomorza), drukowane p ł ó t n a , n a ś l a d u j ą c e pasiaste d r e l i c h y ,
prawe
eś, nawotl kwieciste adamaszki i t p . w y d a j ą się bardzo w y t w o r n e i szybko
przedej
pod
względem
higienicznym,
w którym
podhalań
stwierdza: ,,(•••)
s t r ó j g ó r a l i p o d h a l a ń s k i c h p o m i m o p e w n y c h b r a k ó w , doskonale
dostosowany
jest
i
wobec
życiowych,
do
miejscowych w a r u n k ó w k l i m a t y c z n y c h
czego w z u p e ł n o ś c i
zasługuje
na
dalsze
zachowanie go i propagowanie w ś r ó d l u d n o ś c i miejscowej j a k o
18
to
dzikiewicz o p u b l i k o w a ł w 1926 r. a r t y k u ł p t . Strój górali
skich
stają się m o d n e " .
odzienia codziennego u ż y t k u — i dalej, ż e — s t r ó j t e n p r z e t r w a ł
iłodzieży,
Odzież codzienną wykonywano często samodzielnie w o b r ę b i e
7 zakupy
gospodarstwa, ale n i e k t ó r e części s t r o j u , w y m a g a j ą c e w i ę k s z e g o
wieki
dl© loka]
kunsztu, wyrabiali
dlatego, ż e odpowiada w y m a g a n i o m h i g i e n y w większej mierze
miejskie
B y l i oni często inspiratorami nowej m o d y , nowego k r o j u , sposobu
specjaliści, s ł y n n i nieraz
na
całą
okolioę.
niż
i zachował
zwykła
się do d n i a dzisiejszego
tandeta
miejska,
przede w s z y s t k i m
22
»niewiadomego
pochodzenia* .
talionoweB szycia czy zdobienia, oni t e ż wprowadzali nowe t k a n i n y i materia
b s r e b r n e ły do zdobienia. Odgrywali więc z n a c z n ą rolę w t w o r z e n i u i prze
ludowego, ale stosunkowo m a ł o zajmowano się t y m , j a k na te
obrażaniu stroju ludowego. W w y n i k u i c h t w ó r c z o ś c i s y l w e t k a
s p r a w y p a t r z y w i e ś , j a k i e s ą k a n o n y i upodobania estetyczne
wadzanial
ulegała zmianom, p o d d a j ą c się p o s ł u s z n i e p a n u j ą c y m
ohłopów.
bnictwie¡
i nakazom mody. Pod w p ł y w e m s z t u k i krawieckiej p o s t a ć l u d z k a
i procesie z m i a n , j a k i m s t r ó j t e n p o d l e g a ł . Zanotowane z o s t a ł y
i o d s t a w i e l kształtuje się w polskim s t r o j u l u d o w y m bardzo r ó ż n o r o d n i e .
i w i o d ą e f l Wystarczy p o r ó w n a ć w y g l ą d c h ł o p a z Rzeszowskiego (ił. 3),
n p . z m i a n y z a c h o d z ą c e w pasiakach ł o w i c k i c h . Z a c h o d z i ł y one
którego sukmana
ińca X I X §
odzieży
dej z f a
— zaniM
otwa, n i e j
igo s k o m
z odzieżą^
.by.
Naj
ub w tes
ni
ezęśo
aterialną,
przytaczaj
za m ą ż
ych,
trzj
szerokie
bordową
tróżkowa
Vce osierq
у inaczej
to r ó ż n e
ze s u k n a
iuchnemi
z odstającymi
powyżej^
itp
vyjazdów
vane p i e
vil wiano
, od prof,
ra
przez
korali —
lała c e n ę
.V k o r a l i ,
przojawiają
się one z w ł a s z c z a w s t r o j u
z a r ó w n o w u k ł a d z i e r a p o r t ó w , j a k i w kolorystyce. N a s t ą p i ł o
zarzucenie d w u - , t r z y b a r w n y c h p a s i a k ó w o kolorystyce stono
wanej
się wierzchołkami — z p o s t a c i ą p o d h a l a ń s k i e g o g ó r a l a
m i ę d z y i n n y m i w p r o w a d z e n i e m na r y n e k ł a t w y c h w u ż y c i u farb
w płaskim kapeluszu,
cusze nador
swobodnie
( i l . 4)
zarzuconej
na
na
rzecz
jaskrawych kolorów,
co spowodowane
anilinowych
(por. t a b l i c a b a r w n a
Strój
P o z n a ń 1953, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y o h " ,
uwagę Kazimierz Moszyński w a r t y k u l e zamieszczonym w
oz. I V , z. 2). W niewielu t y l k o p r z y p a d k a c h a u t o r z y o p r a c o w a ń
lendarzu
Ilustrowanego
Kuryera,
Codziennego^,
jeszoze Roman Reinfuss w książce Sztuka
a
Ka
rozwinął
Ludowa
je
Świątkowska,
o d n o t o w a l i , j a k i e o b o w i ą z y w a ł y w k o l e j n y c h okresach
zestawy
2
w
Polsce ".
Nie związane może b e z p o ś r e d n i o z o d z i e ż ą , ale i n t e r e s u j ą c e
z wielu p u n k t ó w widzenia, jost zagadnienie
łowicki,
I I I [w:] J.
było
ramiona i wąskich spodniach. N a to ciekawe zagadnienie z w r ó c i ł
przechowywania,
k o l o r y s t y c z n e p r z y noszeniu p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w odzieży
i k o m p o n o w a n i u całości. Czy n p . do granatowego gorsetu m o ż n a
było
włożyć
spódnicę
zieloną,
czy ł a d n i e j
komponowała
się
konserwowania i czyszczenia odzieży na w s i . W d a w n y c h czasach
czerwona, i w j a k i m kolorze dobierano do tego c h u s t k ę ? N a
strój, k t ó r y p r z e d s t a w i a ł często bardzo d u ż ą w a r t o ś ć ( p r z y n a j
wiasem d o d a m , ż e b r a k tego t y p u w i a d o m o ś c i i c z ę s t o podawany
mniej dla chłopów w ich ówczesnej
przez badaczy t y l k o jeden zestaw k o l o r y s t y c z n y o d z i e ż y spowo
s y t u a c j i ekonomicznej),
przochodził z pokolenia na pokolenie, u z u p e ł n i a n y t y l k o r ó ż n y m i
d o w a ł t a k ozęste w c i ą ż
dodatkami. Dbano więc o niego i u ż y w a n o go t y l k o n a wielkie
n a l n y c h , w k t ó r y c h wszyscy w y s t ę p u j ą c y m a j ą identyczne stroje,
uroczystości. Zo względu na w y s o k ą c e n ę p r z e c h o w y w a n y b y ł
co p r z e c i e ż n i g d y nie m i a ł o miejsca na w s i .
w miejscach trudno d o s t ę p n y c h , zabezpieczonych przed złodzie
jami, jak w komorach, w y ż k a c h i t p . , w d o d a t k u c z ę s t o z a m k n i ę t y
w skrzynia oh zaopatrzonych nie t y l k o w z a m k i , ale i w w y m y ś l n e
skrytki. Odzież wieszano t a k ż e na k o ł k a c h w b i t y c h w ś c i a n ę i na
Żerdziach
zawieszonych
pod powałą.
Samo
ułożenie
odzieży
w skrzyni w y m a g a ł o pewnego k u n s z t u , b y się nie z m i ę ł a i nie
zniszczyła. I t a k n p . f a ł d z i s t e
s p ó d n i c e u k ł a d a n o na
małych
snopkach zboża, k t ó r e p o z w a l a ł y z a c h o w a ć i c h k o p i a s t ą f o r m ę ,
czepcowe chustki przechowywano j u ż w f o r m i e z w i ą z a n e j , a do
ułożenia i związania
przekazy
wano wiejskim specjalistkom, z u s ł u g k t ó r y c h k o r z y s t a j ą jeszcze
dziś muzea, dla zapewnienia a u t e n t y c z n o ś c i
eksponatu.
Jeżeli idzie o pranie i czyszczenie o d z i e ż y , t o j u ż S t a n i s ł a w
Cercha w opracowaniu Przebieczany,
zaznacza, na
zakończenie
części
wieś
powiatu
poświęconej
wielickiego*
ubiorowi,
1
„umundurowywanie"
z e s p o ł ó w regio
Bardzo istotne i stosunkowo najlepiej opracowano zagadnie
nie regionalizacji s t r o j u ludowego w y m a g a jeszcze wiele pracy.
Odmian
stroju
mamy
c z ę s t o na niewielkich
• siadujące
ze s o b ą
dużo,
jego
zróżnicowanie,
polegające
zmianach, powoduje, że c z ę s t o dwie s ą -
wsie r ó ż n i ą
się j a k i m ś
elementem
stroju.
N i e s p o s ó b więc w y z n a c z y ć ścisłych jego granic, g d y ż z a c i e r a j ą się
one i p r z e n i k a j ą wzajemnie. W s t r o j u l u d o w y m m o ż n a w y r ó ż n i ć
cechy pierwszo- i drugoplanowe, k t ó r e m o g ą p o s ł u ż y ć za podsta
w ę regionalizacji. I m więcej t y c h cech w e ź m i e m y p o d u w a g ę ,
tym
regionalizacja
będzie
szczegółowsza,
a
tereny
(zasięgi)
przez n i ą wyznaczone mniejsze.
Cechę p o d s t a w o w ą
i poszczę
izem, zal
na biodrach f a ł d a m i t w o r z y
A przecież
postać o kształcie dwóch s t o ż k ó w r ó ż n e j wielkości, s t y k a j ą c y c h
prania, naprawy i misternego
probierni
gustom
W i e l e pisano o p i ę k n i e , b a r w n o ś c i i m a l o w n i c z o ś c i s t r o j u
wszystkich elementów
s t r o j u stanowi
rodzaj u ż y t e j t k a n i n y — m a t e r i a ł , z jakiego elementy te z o s t a ł y
w y k o n a n e . A n a l i z u j ą c s t r ó j c h ł o p s k i p o d t y m k ą t e m , podzielić
że:
go m o ż e m y na t r z y zasadnicze g r u p y , gdzie dwie pierwsze po
„Pranie bielizny n a l e ż y t a k ż e do k o b i e t . N a j p i e r w się b i e l i z n ę
c z ą t k a m i s w y m i t k w i ą w czasach o d l e g ł y c h , a trzecia n a w a r s t w i ł a
odpierze w ługu lub m y d l e , n a s t ę p n i e z cysta w r z e c z u ł c e k l ę c z ą c
się n a nie częściowo w p o ł o w i e X I X w . T a k w i ę c u b i o r y w y s t ę
nad brzegiom, polewa się w o d ą r z u c o n ą n a d e s k ę k i j a n k ą . P o t e m
pujące
się ją posiwi, susy, k r o c h m a l i , ale nie magluje, ostatecznie
na
oparte n a b i a ł y m p ł ó t n i e s a m o d z i a ł o w y m i owczej w e ł n i e w k o
desce wyprasuje. Ż e l a z e k do prasowania jest podobno w e w s i
lorach n a t u r a l n y c h oraz na stroje, w k t ó r y c h (zwłaszcza kobie
na
terenie
całej
Polski podzielić
możemy
na:
stroje
tylko trzy i t y c h sobie p o ż y c z a j ą . Ś m i e j ą się teraz, że dawniej
cych) d o m i n u j e w e ł n i a n a t k a n i n a pasiasta. N i e m o ż n a d o k ł a d n i e
kobiety p r a s o w a ł y ł y ż k ą albo d n e m o d s z k l a n k i " .
u s t a l i ć granicy m i ę d z y t y m i g r u p a m i , s t w i e r d z i ć , czy i w j a k i
s p o s ó b u l e g a ł a ona p r z e s u n i ę c i o m . W y d a j e się jednak, ż e p o d z i a ł
era (było
Nieliczni t y l k o badacze o d z i e ż y ludowej z w r a c a j ą u w a g ę na
losiadany
te — pozornie t y l k o — marginesowe zagadnienia, k t ó r e w i ą ż ą
ten,
akie j a k
się z higieną, c z ę s t o t l i w o ś c i ą sprawiania sobie n o w y c h e l e m e n t ó w
znacznie w c z e ś n i e j . G r u p ę t r z e c i ą charakteryzuje
aakomitą
ubioru czy zanikaniem p e w n y c h p r z e d m i o t ó w k u l t u r y materialnoj
nowych tkanin, krojów i zdobień, a także całych
fvłaścieie
(np.
przejętych z odzieży
wyparcie
grubszego
samodziału
przez
cieńsze
tkaniny
występujący
bardzo w y r a ź n i e w X I X w i e k u , i s t n i a ł j u ż
występowanie
elementów
miejskiej.
fabryczne, u ż y w a n e m . i n . na koszule, s p o w o d o w a ł o
zarzucenie
ludności
prania
bawełniane
docznych
szybko ulegało zniszczeniu). Z m i a n y n a s t ę p o w a ł y t e ż w m i a r ę
łącznie, wydzielić m o ż e m y
ańszymi
wprowadzania
(np.
żelazko
R e g i o n a l i z a c j ę s t r o j u m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć r ó w n i e ż na podstawie
oh kobie-
olektryczne z a s t ę p o w a ł o u ż y w a n e dawniej ż e l a z k o „ n a
duszę"
w y s t ę p o w a n i a (lub n i e w y s t ę p o w a n i a ) j a k i e g o ś
kupnego,
czy węgiel drzewny).
'l z p ł a t a
kijankami,
ponieważ
nowych
delikatne
zdobyczy
płótno
technicznych
Z zabiegami h i g i e n i c z n y m i z w i ą z a n y m i z g a r d e r o b ą
W momencie, g d y za p o d s t a w ę p r z y j m i e m y t a k i o cechy, j a k
krój,
barwa,
zestaw
poszczególnych
cały
nego elementu, j a k n p . noszenie
wiąże
elementów
szereg mniejszych
noszonych
regionów.
charakterystycz
chamełki w nakryciu głowy
k o b i e t . N i e da n a m t o j e d n a k p e ł n e g o obrazu regionalizacji
noszenie
się po części zagadnienie h i g i e n i c z n o ś c i samej o d z i e ż y c h ł o p s k i e j .
stroju,
V książce
Sprawie tej nie p o ś w i ę c a n o z b y t wiele u w a g i , prof, dr W i t o l d G ą -
l o k a l i z a c j i , j a k n p . stwierdzenie, że dla terenu M a ł o p o l s k i cha-
może
jedynie p o z w o l i ć
na
przeprowadzenie
pewnych
P R Z Y P I S Y
1
Omawia to
strój krakowski
Wc
zagadnienie A . K o w a l s k a - L e w i c k a ,
— strojem narodowym,
„ P o l . Szt.
Ludów
l u d . " , R. X X I
1976, n r 2.
2
Termin
„ o d z i e ż " obejmujo
z e s p ó ł p o d s t a w o w y c h częśi
odzienia ludzkiego wraz z o k r y c i o m g ł o w y i k o ń c z y n , i wszystkim
dodatkami
uzupełniającymi
w
danym
okresie
historyczny!
s y l w e t k ę c z ł o w i e k a . W y m i e n n i e u ż y w a n y jest t e r m i n
„ubiór"
T e r m i n „ s t r ó j " zostaje p r z y j ę t y j a k o o k r e ś l e n i e u b i o r u odświęt
nogo, uroczystego czy o b r z ę d o w o g o , a t a k ż e u b i o r ó w o szczególni form
wypracowanej formio i wysokiej j a k o ś c i t k a n i n . Por. I . Turnan nych
Odzież
mieszczaństwa
3
warszawskiego
w XVIII
w., W r o c ł a w 196" nowe
tkanirą nak i
A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Stan badań
„ P o l . Szt. l u d . " , R . X V I I I ,
4
1964, n r 4, s. 210—219.
wsiać
K r a k ó w 1904, cz. 1; Krakól teren
W ł . Tetmajer, Krakowskie,
1909, cz. 2; S. Udziela, Górale
5
B.
Malewski,
nad strojem i
Próba
beskidowi,
Kraków
charakterystyki
ubiorów
1933.
ludowycl n y c h
„ W i s ł a " , t . 18, 1904, s. 285—322, 436—469.
6
T.
strojów
Seweryn,
ludowych,
Historyczne
rodowody
i woc
polskicl albo
niektórych
„ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w Krako biorc
w i e " , R . V , 1974, s. 17—30.
U . 5. Stroje noszone w s p ó ł c z e ś n i e na wsi.
7
rysunkach
rakterystyczną
do
kolan,
0 k o ł n i e r z u zazwyczaj n i s k i m (ale nio t y l k o ) , s t o j ą c y m ,
będzie
sukmana
krótsza,
czasom
zwykle
nie s p i ę t a , puszczona wolno, nie przopasana i bogato zdobiona,
a
dla
terenów
wielkopolsko-mazowieckich
—
długa,
czasem
sięgająca prawie do kostek, z d w o m a r z ę d a m i g u z i k ó w , o k o ł n i e r z u
większą będziemy brali pod
ornamentyce .
u w a g ę liczbę
t r o ń , Typy
8
(polegająco
na r ó ż n i c a c h cech trzecio- i c z w a r t o r z ę d n y c h ) b y ł o przez c h ł o p ó w
dostrzegane i c z ę s t o s t a n o w i ł o c e c h ę w y r ó ż n i a j ą c ą .
Na
targu
l u b przed k o ś c i o ł e m c h ł o p i po t y c h w ł a ś n i e cechach r o z r ó ż n i a l i ,
s k ą d k t o pochodzi.
W
Zaważyły
tym
na
tym
okresie
ikonograficznych
były
takie czynniki,
stwierdzić
zróżnicowano
jak
warunki
regionalnie.
geografiozne,
s ą s i e d z t w o miast, d r ó g h a n d l o w y c h , w p ł y w y z e w n ę t r z n e , r ó ż n i c o
w w y t w ó r c z o ś c i lokalnej, p o d z i a ł na d o b r a k r ó l e w s k i e , duchowne
i t p . P o g ł ę b i a n i e się r ó ż n i c s p o ł e c z n y c h oraz regionalnych dopro
wadziło
w
następnych
stuleciach do
J. P. Norblina,
Kraków
1934.
polska
XIX
badań
nad strojem
ludowym,
wzbogaoenia się
stroju
1 jego z r ó ż n i c o w a n i a , s z c z y t o w ą fazę w i d z i m y w 2. p o l . X I X
w i e k u , po u w ł a s z c z e n i u c h ł o p ó w . O d tego czasu a ż do p o c z ą t k u
naszego stulecia s t r ó j o s i ą g a szczyt swego
lud.", R.
X X I X bądź
Adriana
Głębockiego
źródła r ó w n
do poznania
ludowego,
„Pol.
Szt.
lud.",
i
nych
wyraża nowa
XIX-wiecznego
stroju
' S.
rozwoju.
Adalberg,
przysłowiowych
Księga
polskich,
10 Por.
np.
E.
przysłów,
przypowieści
Warszawa
1889-1894,
Królikowska,
Wykaz
wykonanych
na uniwersytetach
polskich,
Ł ó d ź 1969. piękn
T e m a t t e n poruszano w 1974 r. na k r a k o w s k i m sympozjum a zna
p o ś w i ę c o n y m zagadnieniom s t r o j u ludowego. Por. referat za m i n a
mieszczony w „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X X , 1976, n r 2 : B . Poloczko- zetkn
Wpływ
ubioru
przebiegu
ludowego
1 2
Por.
(na
granic
politycznych
przykładzie
Śląska
A . Kutrzeba-Pojnarowa,
wyraz poziomu
produkcji,
nych jego nosicieli
pozycji
i wytwórców,
na
Ubiór
społecznej
B.
Stelmachowska,
Strojów Ludowych",
1 4
O.
Kolberg,
Wszystkie
1 5
Strój
Wroclaw
Wielkie
Zarys
życia
ludowego,
i sprzęt
z a p o ż y c z a ł elementy
stroju
wsi za p o ś r e d n i c t w e m
stroju
szlacheckiego i m i e s z c z a ń s k i e g o .
ubiorów
is R . Reinfuss, Polskie
1953, s.
K r a k ó w 1938, s. 68—77.
zestawy,
i nawykami
zgodne z g u s t a m i
ludu.
P r z e d s t a w i a j ą c u w a g i d o t y c z ą c e b r a k ó w i p e w n y c h niedo
ciągnięć
w
dotychczasowych
opracowaniach o d z i e ż y
ludowej,
c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę w s p ó ł c z e s n y m badaczom tego zagad
nienia na
bogate, rzadko w y k o r z y s t y w a n e m a t e r i a ł y , a
także
na pewne p r o b l e m y , k t ó r y m n a l e ż a ł o b y p o ś w i ę c i ć więcej miejsca
zarówno
w
badaniach
Polsce,
i gotowe elementy oraz i c h
estetycznymi
terenowych,
jak
i w
opracowaniach.
2 0
ków
(repr.)
156.
teraz
K r a k ó w 1925, s. 56, zosta]
chłopska
dobro b l e m j
\
jako
„ P o l . Szt. lud.",
ludowe na płótnie,
w zas
Warszawa n i k ó w
zróżnicowanie
Ilustrowanego
ludowi] do del
Codziennego", w a ł t«
odzieży
Kuryera
przed]
R . Reinfuss, J . Ś w i d e r s k i , Sztuka
ludowa
w Polsce,
1960.
2 1
St. Cercha, Przebieczany,
ryały
wieś w powiecie
antropologiczno-archeologiozne
t . I V , s.
2 2
„Kalendarz
higienicznym,
2 3
i
wielickim,
etnograficzne",
Kra s ł a b o
zwykł
„Maté- linie (
1900, dziej Í
okrąg-
94.
W . G ą d z i k i e w i c z , Strój
górali
podhalańskich
„ Z d r o w i e " , 1926, n r 1—2,
A . Fischer,
„Kalendarz
Fot.: J . Kirtiieiia — il. 4, 5; J . Świderski — il. 1—3
I
no a k t u a
cerki,
w
jak
165.
polskiego
36.
wanie się bogatego zasobu t y p ó w regionalnych. D u ż ą rolę w tej
z a r ó w n o surowce dla s t r o j u ,
druki
i ' K . M o s z y ń s k i , Geograficzne
regionalizacji o d e g r a ł t e ż p r z e m y s ł
dostarczając
ludu
R . X X X , 1976, n r 1.
Obce w p ł y w y i t w ó r c z a inwencja c h ł o p s k a w p ł y n ę ł y na u k s z t a ł t o
oraz handel,
Dziek nosi с
W a r s z a w a 1901, s.
ludowych),
wpływom,
[w;]
1963], t . 10, cz. 2, s.
Zdobienie
Odzież
renesansowe i barokowe (aż do p o l o w y X V I I I w . ) , przekazywano
Polskick cown:
tywy
Bittner-Szewozykowa,
majątkowe
„Atlas
Poznańskie
(„tezauryzacja"
ulegał r ó ż n y m
jah n ą c a
estetyei- szczy
1959.
Księstwo
[reprint. W r o c ł a w
Wł. Matlakowski,
kaszubski,
H.
wolno)
ludowy
cję fc
1 3
Podhalu.
postępował
]
pusta
„ P o l . Szt. l u d . " , R . X X X , 1976, Polsk
1 7
ten
щ
nr 1 .
stroju we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . T a k w X I X , j a k i w poprzednich
proces
i strój
i upodobań
Lowiczanie,
(aczkolwiek
kształtowanie
Cieszyńskiego),
A . C h m i e l i ń s k a , Księżacy.
chłopski
527, 568, sposć
magisterskie się ar
1 1
1 6
ubiór
s.
prac
z etnografii
Oczywiście r o z w ó j nie w y n i k a ł j e d y n i e z doskonalenia się
wiekach
szarą
jak wieki
wieku
„ P o l . Szt.
wa,
już
ludowe
Jacher-Tyszkowa, Grafika
1975, n r 4 ; A. J a ś k i e w i c z , Rysunki
m o ż n a , że j u ż w X V w i e k u u b i o r y c h ł o p s k i e o d r ó ż n i a ł y się o d
innych.
A.
źródło
elementów,
w a ć p a r a f i ę czy nawet p a r ę w s i , g d y ż z r ó ż n i c o w a n i e
materiałów
Kielisińskiego,
K u r y e r a Codziennego", K r a k ó w 1938, s. 225—228; J . St. Bys dyno]
się wydzielone w ten s p o s ó b g r u p y regionalne. M o g ą one obejmo
podstawie
i
100 lat w nieznanye) 25 x i
„ K a l e n d a r z I l u s t r o w a n e j ciom'
R . X X X , 1976, n r 1.
s k ł a d a j ą c y c h się na całość s t r o j u ludowego, t y m mniejsze o k a ż ą
Na
Preka
ludowe sprzed
23
w y k ł a d a n y m , b a r w y ciemnej, o s ł a b e j
Im
]
Z. A m a j z e n o w a , Stroje
Właściwości
Ilustrowanego
1943, s. 94—100.
s. 36,
etnograficzne
Kuryera
pod
37.
ludności
Codziennego",
względem pozos]
V
polskiej, w a ć л\
Kralom w r o t n
pukle
