Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/288.pdf

Media

Part of Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce / LUD 1967 t.51 cz.2

extracted text

J(ODEI!YK

Li\NGE

HrSTOHlA

BADAŃ NAD TAŃCEM

LUDOWYM

W POLSCE
WSTĘP

Taniec ludowy w Polsce płynie kilkoma odrębnymi nurtami, wykazującymi odrębne cechy i nazwy.
Pojęciem "folklor taneczny" oznaczamy tradycyjne tańce dawnej wsi.
Były one powiązane z życiem społeczności wiejskiej i wykonywano je
na własny użytek, bez myśli o postronnym widzu. Forma taneczna pełniła też wiele wybitnych funkcji o znaczeniu społecznoobrzędowym
i magicznym. [6, H].* Do naszych czasów zachował się względnie dobrze
dawny repertuar taneczny na terenie Polski i jeżeli nie jest już współcześnie wykonywany, to żyją jeszcze jego dawni wykonawcy. Tańce
dawnej wsi tworzą zwarte, tradycyjne zestawy repertuarowe,
które
stosunkowo wolno się przeobrażały. Zwykle też jeden {rzadko kilka) spośród tańców jest w tym rep2rtuarze pierwszoplanowy.
Często taniec
pierwszoplanowy nadaje charakter całej praktyce taneczno-muzyc~nej
danego terenu.
Właśnie te "tańce pierwszoplanowe", o zdecydowanym typie rytmicznym i choreotechnicznym, mają określone zasięgi terytorialne tworząc
często ponadregionalne działy. [6,141].
Trudno sobie oczywiście wyobrażać, że te tradycyjne zestawy repertuarowe tańców wiejskich nie wykazują zróżnicowarl. Przede wszystkim
obserwujemy lokalne i nawet indywidualne warianty wykonawcze tego
samego luńccl. Dochodzi tu często do głosu twórcza inwencja tancerzu
wiejskiego Każde wykonanie jakiegoś tańca jest tu najczęściej improwizacją i mikrokompozycją w obrębie obowiązujących aktualnie kanonów.
W niektórych tylko regionuch na terenie Polski struktura poszczególnych
t8J1CÓW jl~st ściślej określona i niezmienna (np. Śląsk, Kaszuby).
Wskutek skłonności do improwizowania formy tanecznej jak i muzyki do tańców (tancerz przyśpiewuje kapeli melodię przed rozpoczę• C~'rr~' w

bihliografii.

nawiasach

oznaczaj'l

pozycje

wymienione

na

końcu

w

wykazie

,11 li

RODERYK

LANGE

ciem tańca), również i nazwy tańców nie wykazują stabilności i np. jedna
nazwa może dotyczyć wielu różnych pod względem choreotechnicznym
tańców lub też różne nazwy mogą dotyczyć tego samego tańca. Dlatego
sama nazwa nie może stanowić o identyfikacji
określonego tańca.
Niewątpliwa
jest także współzależność
muzykowania
i tańczenia
wiejskiego. Formy ruchowe, choreotechniczne,
z całą pewnością wywierały wpływ na kształtowanie
się muzyki wiejskiej.
Stąd znajomość
istotnego
wyglądu
folkloru
tanecznego
miałaby
pierwszorzędne
znaczenie praktyczne
również dla prac muzykologicznych.
Dużą rolę w tworzeniu
się tradycyjnego
repertuaru
wsi odegrały
infiltraty
w postaci tańców obcego pochodzenia
(obce narody lub obce
środowiska).
Tańce innych narodów zostały niekiedy
tak dalece wchłonięte,
że
trudno
utożsamiać
je z pierwowzorami
(np. "ecossaise"
występujący
w niektórych regionach jako "szoc", szorc" itd.). Często były to w prostej
linii zapożyczenia.
Ale 'i-ównież wyraźne są wpływy europejskiej
mody
tanecznej
w różnych okresach.
Na wieś docierały
tego rodzaju tańce
z opóźnieniami
i zawsze z odkształceniami
charakterystycznymi
dla procesów adaptacji obcych środowiskowo
tworów.
W Polsce obserwujemy
dodatkowo, obok wpływów i przenikania
repertuaru
tanecznego
miejskiego,
również szczególnie silne oddziaływanie środowiska
szlacheckiego,
dworskiego,
z drugiej jednak strony stosunkowo dawne źródła (od renesansu począwszy) rejestrują
przenikanie
polskich tańców chłopskich do kultury szlacheckiej.
Z tego środowiska,
drogą pośrednią, często rozprzestrzeniają
się one po całej Europie w różnych okresach mody na "tańce polskie". Szczególnie zabytki muzyczne
z epoki renesansu w Polsce obfitują w melodie taneczne, których pochodzenie zdaje się wskazywać
na środowisko wiejskie pomimo szaty,
jaką im nadawali
dworscy kompozytorzy.
[38]. Ten szczególny okres
powiązania
kultury
dworskiej
z kulturą
wiejską, ludową mija jednak
szybko i dopiero w dobie romantyzmu
obserwujemy
ponownie świadome włączanie
elementów
repertuaru
tanecznego
wsi do repertuaru
warstw uprzywilejowanych
(od końca XVIII. w.). Polegało ono w tym
okresie nie tylko na naśladowaniu
czy adaptowaniu
muzyki tańców
chłopskich przez ówczesnych kompozytorów,
ale również na aktywnym
uprawianiu
"tańców ludowych"
przez szlachtę wiejską (kuligi, maskarady itd.) w tym celu przebierającą
się nawet w "stroje ludowe". Były
to oczywiście tańce ludowe w swoistym wydaniu.
Z dworów szlachty
wiejskiej tańce te przechodziły na sale redutowe, na bale szlacheckie i potem mieszczańskie
(XIX w.). Przedostawały
się również na sceny dworskie (np. balet dworski Tyzenhauza
w Grodnie, przeniesiony
przez króla w 1785 r. do Warszawy - składał się z chłopów pańszczyźnianych)

Historia

badldt

nad

tańcem

lllclow.vJn

tv

Polsce

417

i potem do opery warszawskiej, gdzie specjalnego szlifu dodawali im
stołeczni baletmistrzowie (np. R. Turczynowicz 1813-1882, F. Krzesiński
HI23-1905). [67/5]. Rezultatem rozprzestrzeniania się tą drogą tańców
pierwotnie pochodzenia wiejskiego na terenie całego kraju jest grupa
tzw. "tańców narodowych", do których obecnie zaliczamy: poloneza, krakowiaka, mazura, kujawiaka i oberka. Niewątpliwie "iańce narodowe"
odbywały niekiedy swą powtórną drogę. na wieś - już za pośrednictwem dworu.
Z końcem wieku XIX i szczególnie na początku XX zaczęto wprowadzać tańce i zabawy ruchowe pochodzenia wiejskiego do repertuaru
zajęć szkolnych, jako ćwiczenia ruchowe, rekreacyjne. Wypracowano też
specjalną metodę nauczania tych "ludowych" tańców, sprowadzając je
do uproszczonych schematów wykonawczych (np. programy AWF).
Równocześnie wielki ruch amatorskich zespołów włączył do swego repertuaru w tym okresie również tańce "narodowe" i "ludowe" jako elementy szczególnie wyraźnie akcentujące "narodowość". W tym wydaniu
tańce pierwotnie wiejskie, przeznaczone wyłącznie do użytku wsi, zostały
gruntownie zaadaptowane do swojej nowej funkcji widowiskowej i propagandowej iprzez inne środowisko społeczne (miasto).
Zjawisko tańca ludowego w Polsce jest więc niezmiernie skomplikowane ze względu na swą wieloraką 'Przydatność użytkową i adaptacje
dokonywane w różnych okresach przez różne środowiska społeczne dla
różnych celów.
Te nurty tańca ludowego wiodą tak dalece oddzielny żywot, że
w niektórych wypadkach interpretacja tego samego tańca (pierwotnie)
jest tak dalece różna, że trzeba by mówić o kilku różnych tańcach. Nie
wyklucza to oczywiście okresowego, wzajemnego oddziaływania na siebie
poszczególnych nurtów tańca.
Taniec ludowy i współcześnie ma duże zapotrzebowania praktyczne.
W związku z powstaniem zawodowych, dużych zespołów "ludowych"
otrzymaliśmy nawet nowe inteflpretacje sceniczne folkloru tanecznego.
Wiele jest jednak zupełnie mylnych iPOjęĆo wyglądzie ipierwotnych
form wiejskiego tańca, o jego schemacie wykonawczym, o mechaniźmie
jego powstawania i zanikania. Stąd wiele opracowań scenicznych (zawodowych i amatorskich) tańca ludowego z góry jest narażonych na niepowodzenie ze względu na brak znajomości rzeczy. Jak dziwnie wygląda
np. w konfrontacji z materiałami źródłowymi tak ,bardzo wśród praktyków tanecznych zakorzeniony mit "o jednej, jedynej, prawdziwej, nieskażonej postaci każdego tańca ludowego".
Szeroko zakrojone badania etnograficzne w dziedzinie tańca i utworzenie naukowo ugruntowanej dziedziny folklorystyki tańca tak bardzo
mogłyby być pomocne w swych rezultatach dla ·praktyki tanecznej. Tą
5 -

Lud,

t. 51, cz. II, 1965

418

RODERYK

LANGE

dr,agą uzyskane materiały mogłyby te pochodne, sceniczne 'postaci tańca
ludowego odświeżyć, eliminując kosmopolityczne, sztampowe w'klejki
z tańców polskich. Wiele nieznanego, "egzotycznego" materiału czeka na
nowe interpretacje sceniczne.
Ogólnie rzecz biorąc trzeba stwierdzić, że dawny tradycyjny repertuar taneczny wsi na terenie PolSki ulega w~półcześnie gwałtownemu
wyparciu przez tańce lansowane przez modę europejską. Dla swojej
przyjemności młodzież wiejska uprawia dziś 'przeważnie właśnie tego
rodzaju tańce na swoich zabawach. Dawne kapele, ten nieodzowny
współczynnik tańca w dawnym trybie, muszą się dostosowywać do nowych wymagań i albo zmieniają repertuar, albo też wycofują się ze swej
działalności. Jesteśmy świadkami wielkiego przełomu, jaki się dokonuje
aktualnie w sposobie muzykowania i tańczenia na całym świecie.
Ciekawym również zjawiskiem w dziedzinie tańca jest sposób przyswajania sobie tańców nowoczesnych przez młodzież wiejską i podmiejską· Pomimo znacznego dziś już zbliżenia wsi do miasta i technicznego
wyposażenia wielu świetlic w nowoczesny sprzęt techniczny (radia,
adaptery, magnetofony, instrumenty muzyczne), tańce te nabierają swoistych cech wykonawczych, wyrażających gusty współczesnej młodzieży
wiejskiej.
W różnych ok,resach podejmowano próby "utrzymania przy życiu"
folkloru tanecznego przy pomocy zespołów tanecznych. Najbardziej
jednak pieczołowity stosunek do tańca i nawet oparcie się na bezpośrednich wykonawcach wiejskich nie zmieni faktu, że te poczynania
mają charakter rekonstrukcji lub w najlepszym razie sprowadzają się
do powstania rezerwatu tanecznego. Wszystkie tego rodzaju wysiłki poświadczają niezbicie, że foLklor taneczny zachowuje swe treści, funkcje
i formę tylko w swoim pierwotnym, naturalnym środowisku użytkowników. Przeniesiony na scenę choćby nawet wiejskiego domu kultury zmienia swoją funkcję - staje 'się tańcem widowiskowym, zmienia swoje
formy - dostosowuje się do wymogów (nawet najskromniejszej) sceny i za,czyna wieść nowy żywot już w nurcie teatru ludowego.
Ponieważ jednak jeszcze dziś stan zachowania f.okloru tanecznego
w Polsce umożliwia namiprześledzenie jego form na żywo, istnieją realne
możliwości przeprowadzenia badań terenowych, zupełnie już niemożliwych w wielu krajach 'zachodniej Europy. Rezultaty etnograficznych badań nad tańcem - to przede wszystkim możliwość dokonania weryfikacji
dawnych źródeł i ich dopełnienie oraz utworzenie w Polsce gałęzi folklorystyki tanecznej.
Trzeba sobie jednak zdać sprawę z tego, że o ile np. muzyka już
dawno przebrnęła przez okresy sztuki niepiśmiennej, niezawodowej do
etapu zawodowo uprawianej dziedziny o ustalonej wiedzy muzycznej

IIis!ori"

hadań

nad

tańcem

tur1ow!Jm

w Polsce

419

i piśmie nutowym
(już w XVII. w.powstał
współczesny system), to
dziedzina tańca dopiero aktualnie pokonuje trudności w zakresie zdobywania rangi sztuki piśmiennej.
Dopiero też w ostatnich latach dziedzina badania folkloru tanecznego doczekała się specjalnie utworzonych sekcji w poszczególnych ośrodkach etnograficznych na całym świecie i międzynarodowych organizacjach i kongresach (International Folk Music Council 1962, VII. Kongres
Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie 1964).
Biorąc pod uwagę stopień i zakres zainteresowań tańcem ludowym
w Polsce na drodze do formowania się folklorystyki tanecznej jako dyscypliny naukowej, możemy wyróżnićnajogólniej
następujące okresy:
1) O d
n a j d a w n i ej szy ch
czas ów
do
pier w szej
ć w i e r c i w i e k u XIX.
Kazania, zakazy kościelne. Wzmianki, wiadomości przyczynkarskie. Opisy tańców jako elementy warsztatu <pisarskiego. Taniec
jako sztuka użytkowa.
2) O d p i e r w s z ej ć w i e r c i d o koń c a w i e k u XIX.
Zainteresowa'nie przedmiotem tańca ludowego. Pierwsze badania
etnograficzne nad folklorem tanecznym - O. Kolberg.
3) O d koń c a XIX w. d o l a t 30 - t Y c h w i e k u XX w ł ą c zn i e.

Początkowy regres, potem próby organizowania nowocześnie pojętych badań. Publikacje taneczne o walorach etnograficznych.
Ogólny wzrost jakości dokumentacyjnej materiałów.
4) O k r e s p o II woj n i e ś w i a t o w e j.
Dwukrotnie organizowane oficjalnie badania terenowe. Stosowanienowoczesnych
środków dokumentacji
formy (kinetografia).
Ustalenie metod badawczych.
I

BADANIA

CELOWO

ORGANIZOWANE

Dziedzina tańca ludowego z różnych względów bardzo pozno doczekała się zorganizowanego warsztatu badawczego. Właściwie dopiero zbiory materiałów tanecznych dokonane przez Kolberga oparte zostały o planowo przeprowadzone etnograficzne prace terenowe.
Po Kolbergu aż do ok. 1930 r. włącznie mamy do dyspozycji tylko
opracowania przyczynkarskie, a potem popularne. Mają one niekiedy
nawet walory materiałów źródłowych. Nie posiadają jednak dostatecznej
dokumentacji, nie zmierzają do całościowego objęcia materiału tanecznego na określonym terenie i podania go w jakimś obiektywnie pojętym przekroju.
Za autora świadomie organizującego swe penetracje terenowe po

420

RODERYK

LANGE

Kolbergu może uchodzić dopiero Z. K w a ś n i c o w a. Co prawdn prnce
tej autorki miały tylko za zadanie dostarczyć zespołom szkolnym i świetlicowym materinłów repertuarowych. Jednak właśnie w tych pracach
równocześnie uwidocznia się jakaś generalna koncepcja postępowania
przy zbiorze materiałów z zapewnieniem ich dokumentacji.
Poważnym osiągnięciem na polu tworzenia się warsztatu badawczego
nad tańcem ludowym w Polsce są prace Ipodjęte przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1937, n kierownnc przez
Prof. dr Cezarię Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczową. Celem tych
poczynań miało być zasadniczo przygotowanie materiałów na wystawę
międzynarodową w Archives de la danse w Paryżu. Do pracy wciągnięto
cały zeSipół fachowców jak Z. Kwaśnicową, S. Głowackiego, J. Pulikowskiego i in. [7]. Prace te miały jednak zarazem stanowić zrąb naukowej
działalności w zakresie folkloru tanecznego, a materiały -- zaczątek centralnego a'rchiwum tańca ludowego. Wszystkie te osiągnięcia zostały
zniszczone w czasie II wojny światowej.
Z indywidualnych zbieraczy terenowych tego okresu wykazujących się
zorganizowanym
warsztatem
badawczym należy wymienić
przede
wszystkim R. W. H a l' a s y m c z u k a. Jego monografin o tańcach
huculskich z roku 1939 [106] świadczy o świetnie postawionych badaniach etnograficznych, prowadzonych zresztą pod kierunkiem prof. prof.
A. Fischera i A. Chybińskiego.
Drugą podobną monografią tego typu jest już w okresie po II wojnie światowej praca W. K o t o ń s k i e g o o "góralskim" i "zbójnickim"
z terenu Podhala z roku 1956 [162]. Etnograficzny warsztat badawczy nie
jest w niej jednak lepiej ~stawiony aniżeli wIpracy Harasymczuka.
Interesujące nas ze względu na powiązania folkloru tanecznego z reliktami dawnych tańców w zabawach dziecięcych, były badania prowadzone przez wiele lat przez prof. Uniwersytetu Poznańskiego E. Piaseckiego (publikacje z lat 1922, 1932, 1959), [252, 255, 256].
W okresie po II wojnie światowej dwukrotnie organizownno badaniCl
oficjalne nad folklorem tanecznym.
W roku 1946 Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej w Warszawie (potem Państwowy Instytut Sztuki) uwzględnił w ramach badań nad
.folklorem również zagadnienie tańca. Twórcą i kierownikiem Działu
Badania Tańca był T. Z Y g l e l' (do 1952 r.) [373]. Po likwidacji Działu
prace badawcze nad tańcem prowadzono w PISsporadycznie
i mnrginalnie jako dopełnienie materiałów z dziedziny folkloru muzycznego,
a wyjątkowo tylko wyłącznie w zakresie tańca ludowego. (M. Sobolewska-Drabecka pod kier. Doe. M. Sobieskiego) [292]. W Dziale Tańca PIS
przeprowadzono próby badań terenowych w oparciu o mały, prowizoryczny kwestionariusz i potem ankiety wysyłane w teren. Systematycz-

Historia

ba(/an

nad

tańcem

tlldowym

w Potsce

421

nyc.;hprac.;terenowych nie udało się jednak zmontować. Nie opracowano
też zalożeń metodycznych. Poza serią artykułów kierownika Działu
T. Zyglera [373, 374, 375] niczego nie opublikowano.
W roku 1954 zorganizowano w etnograficznym ośrodku w Toruniu badctnia nad folklorem tanecznym (w latach 1959-1965 - Dział Tatka Muzeum Etnograficznego w Toruniu). W tym okresie przeprowadzono systematyczne badania na terenie północnej Polski. Materiały zebrane przygotowywane są do druku. Równocześnie opracowano i opublikowano kwestionariusz i założenia metodyczne prac podejmowanych nad folklorem
tanecznym [184, 185, 187]. Dział Tańca udzielał stale konsultacji i sprawował stalą opiekę nad badaniami terenowymi szeregu indywidualnych
zbieraczy (.J. Marcinek - Beskid śląski, .T. Tomasik -- Krakowskie,
G. Dąbrowska - Kurpie). Wobec braku możliwości zapewnienia dalszego rozwoju tej komórce (obsada jednoosobowa) Dział Tańca Muzeum Etnograficznego w Toruniu przestał istnieć w styczniu 1966 r. Tym samym
nie ma w Polsce ponownie oficjalnej placówki prowadzącej badania nad
folklorem tanecznym.
If

I\U;TODYK A I M~;TODOLOGIA

Do wieku XIX taniec jest traktowany tylko jako sztuka użytkowa
i z tego okresu nie posiadamy też specjalnych opracowań z dziedziny tańca ludowego w Polsce. Podobnie zresztą kształtowała się sytuacja w wicIu innych krajach.
Przez długie okresy możemy śledzić zatem tylko ewentualny wzrost
zainteresowania tańcem jako przedmiotem na marginesie innych dziedzin. Wszelkie ;próby metodycznego ustawienia prac w zakresie tańca
ludowego to rezultaty osiągane dopiero w ostatnich latach.
W oparciu o najważniejsze kompleksy materiałów spróbujemy omówić przebieg tworzenia się w Polsce jednej z najmłodszych gałęzi nauki
jaką jest folklorystyka taneczna w obrębie choreologii.
Najdawniejsze polskie źródła pisane, jak np. średniowieczne kroniki
i pisma kościelne, wzmiankują bardzo ogólnikowo o samych formach
tańców, mówiąc zasadniczo tylko o tępieniu lub występowaniu zwyczajów pogańskich u ludu itp. [56].
Sporo nazw tańców, być może często zaczerpniętych w bezpośrednich kontaktach z ludnością wiejską, przekazała nam literatura jarmarczna XVI i XVII wieku tworzona przez wędrownych rybaltów, często
eks-bakalarzy i żaków. [l, 2, 3, 25]. Bardzo też ogólnikowo wymienia
tańce literatura gospodarcza tego okresu (l07].
Polska literatura piękna posługuje się fragmentami opisów tańca
jako jednym z atrybutóvv warsztatu pisarskiego lub w najlepszym razie,
ujmuje je jako opisowe elementy obyczajowości, jak to robią np. ks.

RODERYK

LANGE

Wujek, Marcm z Urzędowa, Marcin Bielski, Mikołaj Rej, Łukasz Górnicki, Jan Kochanowski, Hieronim Morsztyn, Wespazjan Kochowski, Kasper
Miaskowski, Jan Chr. Pasek i in. oraz w .późniejszych okresach np. Mickiewicz, Reymont. Wyjątkowo zupełnie 'pojawiają się w tym okresie pozycje przekazujące jakieś realia wykonawcze tańców polskich, jak np.
dzieło G. Tauberta z r. 1717 (Rechtschaffener Tantzmeister) wymieniająceodrębności tańców polskich, które zaskakiwały autora przebywającego
w tym okresie w Gdańsku.
Dawne dzieła muzyczne przekazują nam sporo melodii tanecznych,
które jednak trudno z całą pewnością identyfikować z j Clkąś określoną
formą taneczną (ruchową). Przy zapisach muzyki spotykamy też niekiedy nazwy tańców i teksty przyśpiewek.
Dlateg() tak trudno sądzić w oparciu o tak niepełne źródła o wyglądzie form tanecznych tych okresów, ich przebiegu i roli jaką odgrywały w o'brębie ówczesnego życia społe.cznego. Wydaje się, że dobór opisywany.ch tańców był najczęściej przypadkowy, zależnie od tego, czy
zdołał zwrócić na siebie uwagę autora i czy ewentualnie nadawał się
jako rekwizyt warsztatu pisarskiego. Nie mamy też pewności, czy poszczególni autorzy wyliczają wszystkie tańce znane w określonym środowisku na przestrzeni określonego wycinka czasowego i czy uwzględniają istotnie najbardziej reprezentatywne
formy.
Często też późniejsi autorzy opierając się na niepełnych źródłach
wcześniejszych, niedostatecznie sprawdzonych, a sami pozbawieni bezpośredniego kontaktu z folklorem tanecznym, 'kompilują i mylnie interpretują napotkane wiadomości i przyczyniają się do urabiania nieprawdziwych pojęć o folklorze tanec2lnym, jego formach i rozwoju. Nic też
dziwnego, że np. w "Encyklopediach
Staropolskich"
Glogera (1903)
i Briicknera (1939) tańce (rozpracowane też hasłami) nie d':1ją pojęcia
o całkowitej postaci fenomenu tańca w dawnej Polsce.
Taniec ludowy jako problem wypłynął też dopiero w dobie romantyzmu z jego szeroko pojętymi zainteresowaniami
ludowością. Widomym znakiem tego w zakresie tańca w Polsce jest szkic K. Brodzińskiego ,,0 tańcaeh polskich" (1828 r.) i rozdziały o tańcach w pracach
Ł. Gołębiowskiego (1830, 1831 r.) [22, 94, 95]. Do pozycji tego typu należy również książka K. Czerniawskiego ,,0 tańcach inarodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów a w szczególności na tańce polskie" (1847 r., z przedrukowanym zresztą artykułem Broozińskiego). [49]. Dużo jest w tych opracowaniach poetyczno.ści
i entuzjazmu, mniej realiów i rzeczowej oceny.
Zaskakująco syntetyczną i trafną charakterystykę
najważniejszych
grup tańców polskich dał w swym szkicu L. Zienkowicz (lR41 r.) [3671·
Trudno jednak właściwie określić jakąś zamierzoną metodę badań

Hls'uria

badań

nad

tańcem

tudowym

w

PoLsce

,123

w dziedzinie tańca ludowego przed Kolbergiem i potem długo po nim
(aż do lat 3D-tych XX. wieku). Jako pierwszy stara się on w swych
dziełach dać tańcowi równorzędną rolę w stosunku doo innych dziedzin
bezpośrednio przez siebie badanego życia wsi. [144, 146-157].
Jego
obiektywne nastawienie obserwatora-badacza jest też i w dziedzinie tańca w tym okresie nowoczesne i prekursorskie. Wielu współczesnych nam
zbieraczy nie uwzględnia niestety założeń metodycznych realizowanych
już w ,pol. XIX. wieku przez Kolberga.
Podaje on przede wszystkim metrykacje załączanych opisów i wzmianek o tańcach. Ujmuje tańce w kontekście całego tradycyjnego repertuaru. Typuje tańce pierwszoplanowe. Przytaczając często wybór różnych
melodii do tego samego tańca daje zarazem niejako przegląd różnorodnych możliwości wykonawczych w oparciu o akompaniament muzyczny. Zwraca też uwagę na zróżnicowanie choreotechniczne poszczególnych
wariantów tanecznych na t~renie tego samego nawet regionu. Stara się
uchwycić pewne detale dotyczące specyficznego wykonawstwa tańców
w ich autentycznym środowisku wiejskim (np. w zakresie rytmiki i agogiki - tempo rubato itd.). Daje też wyraz swoim poglądom na folklor
taneczny jaiko zjawiska kulturowego w .specjalnych artykułach. [143, 145].
Po Kolbergu długo bardzo nikt nie podejmował tych prac w takim
ł$: zakresie i takim ujęciu. Co więcej, nastąipił pewien
regres w sposobie
metodycznego ujmowania materiałów tanecznych. Późniejsze prace krajoznawcze, etnograficzne i muzykologiczne zawierają już tylko przyczynkarskie wiadomości o tańcach.
Z końcem XIX i na pocz. XX wieku specjalną uwagą darzą materiały taneczne z terenu wsi muzykolodzy polscy, którzy opracowując
zagadnienia muzyki ludowej i dawne źródła do muzyki polskiej, ustawicznie natrafiają na powiązania tanec:cne. I tak np. H. Windakiewiczowa
(1898 r.) stara się nawet określać pewne typy rytmiczne polskiej muzyki
ludowej przy pomocy "figur" tanecznych (ruchowych). Brak jednak materiałów choreotechnicznych w odpowiednim ujęciu uniemożliwia dziś
często identyfikację tego rodzaju porównań. [350]. A. Chybiński (1911 r.)
odkrywa powiązania wiejskiej praktyki tanecznej z polską muzyką renesansową w utworach z tabulatury organowej Jana z Lublina z 1540 r.
[41]. Ł. Kamieński w oparciu o materiały terenowe zdołał określić występowanie zjawiSka rytmiczno-agogicznego zw. t€lmpo rubato w wiejskiej muzyce tanecznej na terenie Polski jako jej naczelnej cechy charakterystycznej (1918 r.) [130].
Badania muzykologiczne tańców ludowych tego i późniejszych okresów natrafiają jednak na poważne przeszkody ze względu na brak odpowiednich materiałów z rejestracją strony choreotechnicznej, co z kolei
uniemożliwia dokonywanie obiektywnych porównań i identyfikacji tań-

RODERYK

LANGE

ców. Z drugiej strony muzykolodzy nie mają na ogół ,przygotowania choreograficznego.
Ponownie podjęte w Polsce prace nad tańcem ludowym w latach
30-tych XX. wieku obejmują przede wszystkim ,popularne zbiory tańców ludowych do użytku potocznego w związku z rozwojem scen świetlicowych, widowisk o zabarwieniu ludowym etc. [46, 223].
Wyjątkowym osiągnięciem w tym okresie były prace Z. Kwaśnicowej. Np. w "Zbiorze pląsów" (1937-38 r.) [171] o charakterze popularnym opiera się autorka o ustalone kryteria przy selekcji materiałów
uzyskanych na drodze penetracji terenowych przeprowadzonych w różnych stronach Polski. Zwraca ona uwagę na podstawowe elementy dokumentacji materiałów terenowych i stara się dać przy ,pomocy przytoczonych wariantów tanecznych jakąś orientację w strukturze folkloru tanecznego. (Przytoczone opisy są jedną z możliwości w zakresie wykonawstwa tanecznego). Cechuje ją też ostrożn9ść w wyciąganiu wniosków.
Dzięki tym walorom praca ta ma wartość materiałową dla opracowai1
naukowych. Oprócz tego Kwaśnicowa jest autorką wielu 'później już publikowanych artykułów, w których stawia sobie za zadanie ustawienie
metodycznych założeń w pracy nad tańcem ludowym. A więc stara się
ona dokonać próbnej oceny rozwojowego ,procesu 'Polskiego tańca ludowego, analizy i systematyki motywów rytmicznych polskich tańców
ludowych itd. [176]. Autorka ta m. in. zwróciła uwagę ·na dynamikę procesu rozwojowego tańca, ,na jego wielotorowość i złożoność. Prace te
jednak są z konieczności ukierunkowane użytkowo ze względu na główne
zajęcia autorki w AWF i analizują materiały przede wszystkim przez
pryzmat ich 'przydatności użytkowej dla programów szkolnych.
Ok roku 1937 specjalną uwagę zwracają w Polsce prace podjęte
przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Są to pierwsze
zainteresowania dziedziną tańca ludowego ze strony oficjalnej etnograficznej placówki naukowej ..
Przede wszystkim należy wymienić opracowane tam kartogramy
z dziedziny tańca ludowego, dokonane w oparciu o dostępne w tym okresie materiały, z terenu Polski, a ukazujące: 1) rozmieszczenie tańców
rozrywkowych na terenie wsi; 2) rozmieszczenie gier i tańców obrzędowych; 3) rozmieszczenie rytmów tanecznych na terenie Polski . .J ak istotnym momentem dla etnografii tańca są te prace nie trzeba specjalnie
podkreślać. Kierowniczka tych poczynań, Prof. dr Jędrzejewiczowa dała
w syntetycznych artykułach publikowanych w tym samym okresie, po
raz pierwszy rzeczową, opartą na dostępnych materiałach źródłO'\vych
ocenę folkloru tanecznego na terenie Polski. [6, 7, 8]. Są to wnikliwe
charakterystyki
poszczególnych grup tańca wiejskiego z mocnym podkreśleniem jego rozlicznych funkcji oraz ,próbami jego klasyfikacji rów-

Hlsloria

badC!ń nad

tańcem

ludowym

w

Polsce

425

nież w zakresie formy. W tym samym też mniej więcej okresie problematyka folkloru tanecznego została ostatecznie włączona do opracowaI1
syntetycznych etnografów polskich. Rozdziały o tańcu ludowym spotykamy w podręczniku "Lud Polski" A. Fischera (1926 r.) i w jego "Etnografii Słowiańskiej" (1934) [70, 71], następnie również w rozprawie St.
Poniatowskiego "Etnografia Polski" (1932 r.). Na szczególną uwagę jednak zasługuje to, co napisał o tańcach K. Moszyński (1939 r.) [229].
W rozdziale poświęconym tańcom przedstawił próbę systematyki prymitywnych tańców słowiańskich. W ujęciu tym jest wiele oryg~nalnych,
po raz pierwszy sformułowanych poglądów autora. Również późniejsze
opracowania z zakresu etnografii Polski lub monografie jej regionów
uwzględniają zagadnienie fol1kloru tanecznego (np. J. Bystroń - 1947 r.
[31], Lorentz-Fischer-Lehr-Spławiński
- 19341'. [193].
Próby ekspozycji folkloru tanecznego, w 'oparciu o materiał naukowo
przygotowany, dała wystawa w Paryżu w 1937 r. W stoisku polskim
przygotowano plansze uwidoczniające najważniejsze figury kilku wybranych tańców z terenu Polski oraz szereg makiet rzeźbiarskich, przedstawiających fragmenty tańców, które konsultowane były przez informatorów specjalnie w tym celu sprowadzanych z terenu. (Prace Katedry
D. W. Ten wycinek pracy powierzono ,Z. Kwaśnkowej) [7].
W podobny sposób zadanie ekspozycji tańca rozwiązało krakowskie
Muzeum Etnograficzne montując w 1952 r. wystawę tańców ludowyCh
[375].
W Muzeum EtnograficZlnym w Toruniu w latach 1956-66
ilustrowano monograficzne pogadanki o folklorze tanecznym i wykłady odtwarzanymi na żywo, rekonstruowanymi
motywami folkloru tanecznego
(w oparciu o kinetogramy i konsultacje dokonane na miejscu przez informatorów terenowych) [185].
Bardzo też niewiele mamy w ogóle pozycji specjalnie poświęconych
folklorowi tanecznemu, a posiadających cechy opracowań naukowych.
Do nich należy w pierwszym rzędzie praca R. W. Harasymczuka o tal1cach huculskich z roku 1939. Jest ona dzięki swym walorom met1odycznym pierwszą w tej dziedzinie pracą monograficzną w języku polskim.
Gdyby autor był w stanie podać formę ruchową w jakimś obiektywnym zapisie graficznym, byłaby to praca wręcz wzorcowa. Załączone do
niej mapki zasięgów poszczególnych wariantów tańców, tabele informatorów, świadczą o świetnie postawionym warsztacie terenowym. Autor
nie był jednak choreologiem a przede wszystkim muzykologiem. Z tym
większym uznaniem jesteśmy dla jego tak poważnego i do dnia dzisiejszego nie prześcignionego osiągnięcia. W tym szeregu musimy zwrócić uwagq
na późniejszą pracę W. Kotońskiego z roku 1956 pt. "Góralski i zbójnicki"
opartą o badania terenowe. Jest to druga po pracy Harysymczuka etno-

!J

,lZ6

RODERYK

LANGE

graficzna monografia folkloru tanecznego jakiegoś terenu o charakterze
naukowym. Jednak dokumentacja materiału muzyc;mego jest w niej
znacznie lepiej przeprowadwna aniżeli tanecznego i słusznie dochodzimy
dziś do wniosku, że prace w zakresie rolkloru tanecznego wymagają
odrębnej specjalizacji i właściwych sobie środków, nie mieszczących się
już w zakresie tradycyjnego warsztatu badawczego muzykologa. Z dużej
ilości publikowanych zbiorów materiałów tanecznych o charakterze użytwym w okresie przed i powojennym, wiele - ma walory źródłowe.
Niektóre z nich posiadają, szczególnie w ostatnich latach, wystarczającel
dokumentację i mogą być brane pod 'liwagę w opracowaniach naukowych
w zakresie etnografii tańca, np. "Tańce i zabawy Warmii i Mazur"
M. D r a b e c k i ej 1960 r. [58] lub "Tańce i zabawy wielkopolskie"
G l a p y i K o wal s k i e g o z roku 1961 [81]. W większości jednak
wypadków właśnie strona dokumentacyjna i metodyczna przekreśla często wartość naukową dużej ilości tego typu opracowań. (Najczęściej pomijają one metrykację materiału. Autorzy nie podają, \vedług jakich
kryteriów dokonano doboru niektórych tańców jako "charakterystycznych", nie podają ich w kontekście repertuarowym - więc nie wiadomo,
jaką pozycję zajmują poszczególne tańce w obrębie tradycyjnego repertuaru. Nie wiadomo, w jakim nasileniu występują poszczególne tańce
na określonym terenie itd.).
Nowsze opracowania muzykologów polskich często nawiązują do materiałów tanecznych i wiele z tych opraeowań ma ,pierwszorzędne znaczenie dla zagadnienia etnografii tańca. Tak l1Jp.Br. Wójcik-Keuprulianowa w swym studium o IPolskiej muzyce ludowej daje wnikliwą ana·lizę typów tanecznych pod względem rytmicznym i muzycznym (1932 r.)
(bibl. A379). Na podobnym materiale opiera się syntetyczny szkic S. Łobaczewskiej o tańcach polskich (1934 r.) [200]. Prace J. Reiss'a (1948,
1951) [270, 272] niewiele nowego wnoszą do dawnych utartych wiadomości o folklorze tanecznym. A. Chybiński pozostawił w swych materi::lłach zbiory wiadomości o niektórych tańcach i przygotowania do słownika tańców (publik. 1961 r.) [43]. Uwagę naszą zwracają prace J. i lVI.
S o b i e s k i c h, którzy na marginesie badań terenowych nad folklorem
muzycznym uwzględniają ściśle z nim powiązane zagadnienia z wiejskiej
praktyki talllecZiTIej.[290-300]. Wiele też cennych materiałów i proponowanych rozwiązań w zakresie mu·zyki tanecznej :przynoszą nowe prace
J. i Z. S t ę s z e w s k i c h (1959 r. i dalsze), szczególnie artykuły o rytmach mazurkowych w Polsce, czy pieśni o chmielu [307, 312, 3131. Dalej wymienić trzeba prace L. Bielawskie£o (np. o systemie metrorytmicznym polskich melodii ludowych (1959 r.) [161 z uwzględnieniem muzyki
tanecznej, prace D. Idaszak (o mazurku 1960) [119, 120], A. Czekanow-

Hls:Orlll

budań nad

flllicem

ludowym

Ul

Polsce

4~7

skiej (monografiu o pieśniach biłgorajskich
1961 r.) uwzględniające
duży
materiał z zakresu muzyki tanecznej w Polsce [48] i in.
Melodie taneczne
zawarte w dawnych
źródłach 'polskich opracowywał w ostatnich
latach K. Hławiczka
(np. melodie mazurkowe
w kancjonale z roku 1554, 1958 r.) [111], melodie 'Polonezowe (1962, 1965 r.)
[113, 116]. Zagadnieniem
tańca w dawnych
źródłach muzycmych
(polskich i obcych) interesuje
się szczególnie Z. Stęszewska
(np. :prace Z lat
1958, 1960, 1962) [310, 308, 311]. Wysiłki tej autorki
mają pierwszorzędne znaczenie dla historii tańca w Polsce, ze w~ględu na niepełne
i nikłe materiały
z innych dziedzin
z dawnych
epok. Rezultaty
tych
prac niewątpliwie
naświetlą
też w jakiś sposób pośrednio
zagadnienie
tańców wiejskich.
Cennym i nieodzownym
dopełnieniem
'badań Z. Stęszewskiej
są od
niedawna p-odjęte prace M. Drabeckiej
nad formami choreotechnicznymi
dawnych tańców w -oparciu o dawne, zagraniczne
źródła pisane (włoskie,
niemieckie,
francuskie,
angielskie)
i a notacje
XVIII-wieczne
tańców
(system Fcuillet)
[60]. F-ormy dawnych
tańców, transkrybowane
w nowoczesny sposób (w kinetogramach
Labana), umożliwiają
identyfi'kację
dawnych wzmialnek i opisów słownych,
podbudowują
realiami
choreotechnicznymi
analizy muzykologiczne
i często nawiązują
nawet bezpośrednio do terenu Polski.
Dużą wartość bezpośrednią
dla etnografii
tańca w Polsce mają prace
E. P i a s c c k i e g a nad zabawami dziecięcymi.
(1922 r. i dalsze) [252256]. Duży materiał do tego zagadnienia
został zebrany również przy pomocy ankiet wysyłanych
w teren. Autor dopatruje
się w zabawach dziecięcych reliktów dawnych form tanecznych
świata dorosłych.
W swych
badaniach Piasecki stwierdził, że forma i treść ruchowa zabaw jest starsza aniżeli dołączona do nich treść słowna i pojęciowa. (W analizach dotyczących
wartości
fabularnych
autor opiera
się m. in. na ocenach
J. Bystronia).
Uznanie tradycyjnych
zabaw dziecięcych
jako reliktowe
p-ostaci dawnych
tańców ma :pierwszorzędne
znaczenie
dla ich rekonstrukcji
i umożliwia
zastosowa'nie
metody retrogresywnej
w stosunku
do odległych -okresów, z których nikłe materiały
,pisemne nie pozwalają wnioskować a wyglądzie ówczesnych form tanecznych
[237].
Z prac a charakterze
metodologicznym,
obok wyżej już wymienionych opracowań Z. Kwaśnicowej,
wymienić należy pu:blikacje T. Zyglera. W szeregu artykułów
(1947, 1948, 1949 r.) [373, 374] podaje ramowe
założenia planowych badań terenowych
nad folklorem tanecznym.
Zwraca uwagę na braki w choreologii
polskiej i sygnalizuje
aktualny
stan
rzeczy. W latach 1946-1952 st-osowano też do prac nad folklorem tanecznym w Sekcji Instytutu
Badania
Sztuki
Ludowej
(kier. T. Zygler)
"Kwestionariusz
dla szperaczy terenowych
w dziedzinie
tańca" mający

428

RODERYK

LANGE

jednak tylko wyraźnie charakter przygotowujący i organizacyjny dla dal,szych prac terenowych. Jest on pozbawiony charakteru problemowego
i o ile wiadomo, ta akcja żadnych rezultatów praktycznych nic przyniosła. W roku 1955 PIS podejmuje ponowne próby organizowaniabadaJ1
terenowych przy pomocy ankiet wysyłanych w teren. Opracowano
w tym celu "Instrukcję w sprawie zapisywania tańców ludowych" i kar;ty materiałowe. Dotyczy ona sposobu dokonywania opisu formy rucho'wej i wypełniania załączonego wzoru karty. Uwzględnione w nich zasady dokumentacji mają charakter skrócony i obejmują dane dotyczące
wykonawcy i samego tańca. (Autorki: M. Sobolewska, G. Dąbrowska).
Ankiety te jednak traktują poszczególne tańce jako twory jednostkowe,
wyrwane z całego kontekstu repertuarowego, zwyczajowego i pozbawiają tła społeczno-obyczajowego. O ile wiadomo i ta akcja żadnych
rezultatów nie przyniosła. Żaden z kwestionariuszy i ankiet PIS nic był
też publikowany.
Opracowany w ośrodku toruńskim i opublikowany w roku 1960
1185] kwestionariusz do badań folkloru tanecznego, dopełniony opisem
stosowanych metod i organizacji pracy, jest pierwszą tego typu publikacją w Polsce (Autor: R. Lange). Kwestionariusz obejmuje następujące
dane: A. dane o informatorze i tradycji tanecznej; B. zapis tańca; C. "zabawy" ruchowej; D. charakterystyka środowiska.
Do kwestionariusza załączone są wzory kart materiałowych. Praca postuluje podejmowanie bezpośrednich badań w terenie. Taniec został potraktowany jako wytwór kultury ludowej w pełnym kontekście społeczno-obyczajowym.
W chwili obecnej można by już podjąć próbę ustalenia zasad postępowania badawczego na terenie całej Polski w oparciu o dotychczasowe
wysiłki i doprowadzić do ugruntowania dziedziny wiedzy o folklorze
tanecznym.
W wielu krajach Europy i Amery'ki wciągu ostatnich kilku lat osiągano w tym zakresie poważne rezultaty. Wystarczy przytoczyć węgierskie opracowania naukowe z próbami dokonywania analiz strukturalnych, propozycjami systematyki etc. [209, 210, 319].
Ul

DOKUMENTACJA

FORMY

RUCHOWEJ

-

OPISY

I

ZI\['[SY

TANCOW

Pierwszorzędne zagadniel!lie w dziedzinie dokumentacji tańca, jakim
jest zapis jego formy ruchowej, do niedawna nic znajdowało zadowalającego rozwiązania. Problematyka ta nurtowała wielu choreologów i praktyków tańca na przestrzeni wieków. [181]. Brak jakiegoś środka umożliwiającego obiektywne utrwalenie ruchu na papierze w zapisie graficznym był zresztą główną przyczyną, dla której dziedzina badania tańca

Hi.sloria

badoń

nad

tańcem

ludowym

w

Polsce

429

tak pozna zaczęła się rozwijać i wyodrębniać z warsztatów naukowych
muzykologii i historii kultury.
Kapitalne rozwiązanie tego problemu daje dopiero w 1928 r. system
notacji odkryty ,przez R. Labana [179]. To pismo taneczne w prosty
sposób umożliwia jednoznaczne uchwycenie trójwymiarowości
ruchu,
czasu jego trwania i jego przepływu. Na pionowej pięciolinii zestawia
się w zapisie równocześnie ruchy ,przebiegające w całym ciele ćwiczącego. Kolumny zestawia się w partytury, co umożliwia dokonywanie zapisu tańców ,grU'powych.
W roku 1957, w Dreźnie na kongresie poświęconym temu zagadnieniu
a zorganizowanym przez Akademię Nauk w Berlinie, cały szereg choreologów z różnych stron świata stwierdziło jednogłośnie, że właśnie system
L a b a n a jest najbardziej predystynowany do prac nad folklorem tanecznym.
Dzisiaj stosuje się już powszechnie w nowocześnie pojętych pracach
nad tańcem ki'netografię Labana, która ma już zasięg światowy. Są to
jednak osiągnięcia zaledwie ostatnich kilku dziesiątków lat i do tej pory
najbardziej powszechnym i ogólnie dostępnym środkiem w zakresie
utrwalania formy tańca był opis słowny. Jest on niestety tak dalece
niedokładny i umożliwia tak dalece dowolne odtworzenia za'pisanych
przebiegów ruchowych, że nawet w popularnej praktyce tanecznej nie
zdaje ón egzaminu w stosunku do elementarnych wymogów ścisłości.
Wyjątkowo tylko zdarzają się opisy słowne instruktywne, umożliwiające względnie dokładną rekonstrukcję przebiegu tańca. Do takich należą w opracowaniach polskich np. opisy tańców przytaczane przez
Kolberga, dopełniane Iniekiedyprzez inne osoby. (Tu warto przypomnieć
świetne opisy sporządzone przez BIizińskiego).
Ponieważ odtwarzanie tańca z opisu słownego nastręczało zawsze tak
wiele trudności, starano się w okresach późniejszych, kiedy wymogi
dokumentacyjne wzrastały, dopełniać opisy znaczkami 'g,raficznymi uściślającymi przebiegi ruchowe w przestrzeni i czasie. Tego rodzaju usprawnienia w 'polskich pracach wprowadza n,p. J. Drozd w r. 1937 w książce o tańcach śląskich [62]. Przy pomocy symbolicznych znaczków dla
dziewcząt i chłopców ustala się rozmieszczenie tancerzy w płaszczyźnie
tanecznej w poszczególnych odcinkach wykonywanego tańca.
Ciekawe usprawnienia o charakterze analitycznym wprowadził do
swej pracy 'o tańcach huculskich R. W. Harasymczuk (1939 r.) [106].
Poszczególne elementy tańców zostały podane w drobiazgowym opisie
słownym tylko jednorazowo, a w dalszych częściach 'pracy autor sygnuje
je symbolami literowymi, tworząc w ten sposób przejrzyste schematy
analityczne ·orientujące w morfologii danego tańca. (Metoda zapożyczona
z muzykologii). Oprócz tego praca jest zaopatrzona w tabele z rysunka-

RODERYK

LANGE

mi sylwetki tancerza w różnych momentach realizowania określonego
tańca.
Precyzując opis słowny próbowano w różnych pracach opisywać
przebieg tańca - takt za taktem. Niektórzy autorzy wyodrębniali nawet
realizacje ruchowe przypadające w poszczególnych wartościach rytmicznych. Szczególnie duże zasługi na polu uporządkowania analizy rytmicznej w zakresie opisu tanecznego położyła Z. Kwaśnicowa. Jest to dalece
uściślona metoda opisu słownego. Autorka ta jednocześnie sprecyzowała
terminologię techniczlną w opisie tańca w języku polskim [173, 174, 175].
Szereg autorów podejmowało w swych pracach tę metodę opisu tańca
[205], rzadko jednak w takim zakresie jak to robiła Kwaśnicowa, ponieważ tak drobiazgowy opis jest uciążliwy w trakcie jego sporządzani<l
i odczytywania.
Jednocześnie niemal, bo od roku 1933 S. G ł o wac k i, historyk tańca i teoretyk, starał się zwrócić uwagę kół zainteresowanych sprawami
tańca na !pełną inotację graficzną R. Labana [87, 91]. Liczne, świetne artykuły Głowackiego omawiają znaczenie tego naczelnego zagadnienia
dla wszelkich prac związanych z tańcem. Wypowiedzi te 'nawet znajdowały uznanie. Kinetografię iW Polsce stosował jednak w tym okresie
sam tylko Głowacki. Nie stosowano jej np. w PIS w latach 1946-1952,
kiedy istniała tam specjalna sekcja badania tańca ludowego. Jej kierownik, T. Zygler zwracał uwagę w swych artykułach na konieczność stosowania możliwie najściślejszych środków dokumentacji ruchu. Wskazywał również na kinetografię Labana, która by to zagadnienie rozwiązała w !sposób ostateczny. JednoczeŚinie wY'powiadał się krytycznie
o możliwości wprowadzenia tego systemu w najbliższym czasie do Polski,
ze względu na konieczność specjalistycznego, długotrwa łego przygotowania w tym zakresie.
Jednocześnie jednak trzeba przYlPomnieć, że właśnie w stoisku polskim na wystawie tańca ludowego w Paryżu w 1937 r. wystawiono po
raz pierwszy w takiej 'skali - kilnetogramy kilku polskich tańców, wykonane przez S. Głowackiego. Cały jego dorobek w tym zakresie przepadł w czasie II wojny światowej [7].
W roku 1954 wprowadzono kinetografię na nowo w badaniach prowadzonych nad folklorem tanecznym w ,ośrodku toruńskim. Jednocześnie
Dział Tańca Muzeum Etnograficznego w Toruniu upowszechnił ten system w Polsce, orgalnizując wspólnie z CPARA w Warszawie 6-cioletnie
s~kolenie w tym zakresie w latach 1958-1964. Dzięki tym zabiegom
'Przygotowano pierwszą grupę fachowców, ja szereg polskich publikacji
o charakterze materiałowym zostaje zaopatrzonych w kinetogramy.
Należałoby jeszcze ,omówić krótko zagadnienie ikonografii tanecznej
w Polsce, tak bardzo istotnego środka dokumentacji ruchu. Materiały

Historia

badań

naci

tańCe1l1

ludowym

w PoLsce

z tego zakresu są w Polsce niestety tak ubogie, że nawet .na przestrzeni
wielu wieków nie mogłyby służyć jako źródło informacji o wyglądzie
tańca ludowego. Z okresu renesansu znamy kilka zaledwie rycin, w tym
kapitalny drzeworyt z dzieła J. K. Rama z roku. 1693 z przedstawieniem sceny w karczmie z tańczącą parą na pierwszym planie (rycina
o wątpliwej zresztą proweniencji). Jeszcze :można -by wymienić ciekawą sconę z przedstawieniem alegorii handlu gdańskiego na obrazie
Izaaka van dem Blocke z 1608 r. z grupy tańczących flisaków przed
dworem Artusa. Następnymi rycinami z dokumentalnymi ujęciami scen
tanecznych będą dopiero świetne rysunki Norblina z końca XVIII wieku
i potem XIX-wieczne prace Stachowicza, Żwana, Stattlera, Kossaka i in.
W tym okresie jednak sceny rodzaJowe są .często przestylizowane i wiele
tracą z walorów dokumentu.
Z pojawieniem się fotografii a szczególnie filmu powstały znakomite
środki rejestracji ruchu rudzkiego. Nie zastąpią one co ;prawda I1Iigdy
notacji graficznej, tak j'ak w pracach muzykologicznych taśma rmagnetofonowa nie zdoła zastąpić pisma nutowego. Film jest tu jednak znakomitym środkiem pomocniczym.
Trudno byłoby jednak przytoczyć jakiś ,tytuł polskiego filmu czy
nawet fotograficznej
publikacji specjalnie poświęcony dokumentalnemu ujęciu folkloru tanecznego [75-77].

IV

1'F.RYTORIALNY

ZASIĘG

BADAN

W dotychczasa'wych polskich pracach, poświęconych tańcom ludowym na obszarze Polski, kładziono głównie nacisk na opis i próbę typologii. Natomiast a wiele ,gorzej przedstawiają się badania nad zasięgami poszczególnych tańców i ich odmian. W pracach tJ'Pu regionalnego
zagadnienia tańców .są często omawiane, ale użytkowy cel tych prac
przesłaniał au torom zagadnienia typologiczne i 'zagadnienia zasięgów.
P o d h a l e. Tańcami Podhala interesowało się wielu autorów ze
względu na atrakcyjność tego teren,u i odrębność tańców kultury pasterskiej. M. in. Kolberg, Karłowicz, Goszczyó.ski, Gołaszcziński, Pospiszil,
Mierczyński, Chorosiński - zob. bibl.). W artykułach tych autorów
zawarte są cenne nieraz obserwacje terenowe, ważne dla szczegółowej
typologii tańców góralskich. Monograficzne ujęcie tego materiału daje
Katoński najpierw tylko (popularne) dla "zbójnickiego" [161, 162], a następnie na dużym materiale opartej pracy obejmującej już "góralski"
i "zbójnicki" z terenu Podhala.
Kra k o w s k i e. Brak pracy o folklorze tanecznym tego terenu ~ ..
jeżeli nie liczyć "Ludu" Kolberga z opisami tańców [148]. Poetycki opis

432

RODERYK

LANGE

."krakowiaka" daje Brodziński [21]. Z opisów opartych o obserwacje
terenowe należy wymienić artytkuł Cierniaka i Jakubówny [44] z 'opisem
2 tańców. Spotykane w literaturze opisy "krakowiaka" dotyczą scenicznego opracowania tańca lub jego formy "narodowej".
Zagadnienie materiałów z terenu Krakowskiego lub wręcz tańca
"krakowiaka" poruszają w \Swych 'pracach: Bielawski, Bąkowsld, Sto .Tan,
Semkowicz i in. (zob. bib!.).
K i e l e c ki e. Z tego terenu mamy właściwie tylko opisy tańców
z "Ludu" Kolberga. [A 376].
R z e s z o w s ki e. Popularne
opracowanie tańców krośnieńskich
Szmyda [321] oparte zostało o przekazy terenowe, dlatego może służyć
jako materiał orientujący w folklorze 'tanecznym tego terenu. Podobnymi walo.rami - choć w daleko mniejs'zym stopniu odznacza się praca
Nartowskiej o tańcach rzeszowskich, mająca cechy popularnego zbioru
repertuarowego. [233] Nieco wiadomości o tańcu weselnym ziemi sanockiej przynosi praca Schramma. [280].
Opisy szeregu tańców dokonane przez Kolberga spotykamy w 11
tomie MAAE (1910) - Tarnów-Rzeszów.
P r z e m y s ki e. Trochę opisów tańca 'u Kolberga. [157].
L u b e l s k i e. Źródłowe zapi'sy ta1'lców u Kolberga [149].
Popularne opracowanie tańców lubelskich Kaniorowej [133] jest już
daleko posuniętą adaptacją folkloru tanecznego. Oprócz tego należy
wymienić ady'kuł Kotuli o dawnej formie "lasowiaka" [1631 i ciekawy
Clrtykuł Hemipla o grach i zaba'wach dzieci w pow. janowskim [lOR].
S a n d o 'fi i e r s ki e. Opisy źródłowe ta1'lców u Kolberga [146].
P o w i śle.
Charakterystyczne
grupy tańców omawia Chorosiński
w ,swej pracy o folklorze muzyc~nym. Nie ma tam niestety szczegółów
choreotechnicznych.[ 40].
R a d o m s ki e. Opisy źródłowe u Kolberga .[1541.
K a l i s k i e. pewne wiadomości o tańcach w związku z obrzędClmi
zawiera tom kaliski "Ludu" Kolberga.
Krótkie charakterystyki tańca spod Wielunia zawiera Clrtykuł Kołodziejczyka [159], a z dkolic Częstochowy - Witanowskiego [352].
Chybiński w swej pracy opolskiej muzyce ludowej przytacza też indeks
tańców z Kaliskiego [43].
Ślą s k. Opisy tańców weselnych Gawełka [73].
Poza tym szereg wiadomości i opisów w pracach: Hadyny, Konopki,
Malickiego, Mendelowej, Mierzejewskiej, Morcinka, Musialika, Musioła,
Reissa, Taciny, Wallisa (zob. bib!.). Praca Chybińskiego [43] zawiera
szczególnie 0bfity indeks tańców śląskich.
Reprezentacyjny zbiór tańców Drozda z Wisły [62], Musioła i SClchsCl
dla powiatu rybnickieg0 [232].

l1is!or;a

had(l1i

nad

iańcenl

ludowym

w poLsce

433

Większość tych opracowań ma charakter użytkowy i tylko do pewnego stopnia orientuje a wyglądzie autentycznych form tanecznych.
W i e I k a p a loSk a i Z i 2 m i a L u b u ska.
Wielkopolska podobnie juk Śląsk ma stosunkowo dość obfitą literaturę przyczynkarską i popularyzatorską·
Duży zbiór tańców zapisanych wopardu
a kontakty terenowe zawiera
praca Glapy i Kowalskiego. [81].
Opisy tańców daje Bzdęga z terenu Bisku,pizny [32]. Przyczynkarskie wiadomości zawierają artykuły: .lak'ubówny, .larzębowskiego, Horawskiego, Orlika, Szembekówny (zob. bib!.). Zbiory melodii ludowych
publikowane przez .J. i M. Sobieskich [290, 297, 299] zawierają często
krótkie opisy form tanecznych i niekiedy indoksy. Z tego powodu mogą
być materiałem orientującym w zakresie folkloru tanecznego.
P a łuk i. Niektóre tańce zawiera wyrywkowo praca Glapy i Kowalskiego [81]. Szczegółowe badania przeprowadził
ośrodek toruński
w latach 1954-1965 [187].
Kuj u w y. Doskonałe opisy folkloru tanecznego zawiera "Lud"
Kolberga [147]. Aktualnie badania torenowe przeprowadzone przez ośro··
dek toruński (1954-1965). [187],
Pewne wiadomości a wiejskim wydaniu kujawiaka przy;noszą opisy
Kwuśnicowej [171] i Mierzejewskiej
[219]. Kilka tańców wyrywkowo
przytacza Głapa i Kowalski [18] .
Z i e m i a D a b r z y ń ska.
Kolberg napisał krótki 5z·kic monograficzny Ziemi Dobrzyilskiej z krótką charakterystyką
tańców. [144]. Teren
objęty ostatnio badaniami ośrodka toruńskiego [187].
Gostyńskie.
KTótki opis tańców u Kolberga [151].
Ł ę cz Yc k i e i S i e r a d z k i e. Pewną ilość opisowego materiału
przytacza Kolberg [155]. Krótkie wzmianki zawierają prace Dekowskiego
[51, 52] i Drozdowskiej [61]. Kilka tańców w popularnym wydaniu
z Sieradzkiego podaje Wróblewski [356].
M a z o w s z c P o l n e. Opisy tańców u Kolberga [151].
M a z o w s z e L e ś n e. Opisy tańców u Kolberga [152].
M a z o w s z e S t are.
Krótkie uwagi o tańcach u Kolberga [153].'
O tuńcach kurpiowskich krótkie uwagi u Kolberga [153]. Krótkie omówienie tańców u Chętnika [33, 34]. Niektóre tańce omawia Skierkowski
[288].
P o d l a s i e. U Kolberga krótka wzmianka o tańcach (156). O tańcach weselnych, a raczej o ich funkcji w czasie wesela ;pisze krótko
Oleszczuk [239]. Zabawy, gry i częściowo tańce z okolic Międzyrzecza
opisują Rumelówna i Pleszczyń;ski [277, 259].
li -- Lud,

t

:iI,

cz.

I J.

J9fig

RODERYK

LANGE

War m i a i M a z u r y. Tańce i zabawy Warmii i Muzur zostuły
opublikowane przez Drabecką [58] jako rezultat badań terenowych przeprowadzonych przy okazji akcji PIS.
Z i e m i a M a l b o T ska.
Króciutkie wzmianki o tańcach w pracy
Łęgi. [197].
Z i e m i a C h e ł m i ń ska. Krótkie wzmianki w pracach Lęgi o Ziemi Chełmińskiej [199], okolicach Świecia [198].
Teren Ziemi Chełmińskiej jest objęty częściowo badaniami ośrodka toruńskiego [187].
Z i e m i a Z ł o t o w sk a. Teren objęty badaniami ośrodka toruńskiego [187, 188].
K a s z u b Y i K o c i e w i e. Wzmianki o tańcach kaszubskich zawierają prace Stelmachowskiej, Lorentza, Gulgowskiego (zob. bibJ.) Popularne omówienie - Prosnak [265]. Pewne wiadomości zawierają prace
muzykologów, jak np. Kamieńskiego [131] i Bielawskiego [15] o tece
pomorskiej O. Kolberga.
PowaŻinym zbiorem tańców kaszubskich, aczkolwiek o charakterze popularnym jestpubHkacja
Szafki i Madejskiego [204] i późniejszy, 2-tomowy zbiór tańców Szefki [317]. Teren południowych Kaszub zostDł
ponadto objęty badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Krótkie wzmianki
o tańcach kociewskich zawiera popularny biuletyn pt. "Zapiski Kociewskie" [359]. Trohzę materiału przytacza Sychta w swym "Weselu kociewskim" dla sceny amatorskiej [315].
P o m o r z e Z a c h o d n i e. Krótkie wzmianki o bńcach w nic··
mieckicj pracy Tetznera [331].
V PRACE

DOTYCZĄCE

GENEZY

TAŃCA

LUDOWEGO

I

JEGO

DZIF..TOW

Rozważania dotyczące znaczenia społecznego i obyczajowego tańca
jako takiego zawiera artykuł Gorzkowskiego z roku 1869 [96].
O genezie tańca pisał Wawrzoniecki w 1916 r. [:341], Pieńkowski
w popularnym sikicu z roku 1922 [258] i Gluziński w artykule o rozwoju
tańca z r. 1927 [85]. W roku 1930 w monografii pt. "Taniec" (red.
M. Gliń:ski) ukazały się ciekawe artykuły W. Witwickiego o naturze
tańca, F. Siedleckiego o tańcu religijnym i obrzędowym, E. Kuryły
o tańcu ludowym, dworskim i towarzyskim. Ten ostatni szkic omawi8
podział tańców według warstw :społecznych. [326]. Kilka popularnych
artykułów pisał w latach 3D-tych J. Ostrowski. (zob. bib!.), oraz St. Głowacki w swych opracowaniach historii tańca [91] uwzględnia taniec ludowy. Artykuł M. Sobolewskiej-Drabeckiej,
omawiający niektóre zDgadnienia z najdawniejszych dziejów tańca (1960 r.). [301], jest próbą noweg,)
spojrzenia na zagadnienie genezy tańca.

Hi.<;(orirz

iJllci(/ń

nuci

/Cl1iCe1n

~llrlolV!Jrn

lV

PoLsce

Zagudnieniarni
tańca w starożytności
zajmowali
się u nas następujący autorzy:
Lenkowski,
Reiss, Witkowski.
(zob. bibl.) Opracowania
te interesują
nas 'Ze względu
na pewne powiązania
folkloru
z kulturą
taneczną
antyku
i ze względu
,na momenty
związane
z genezą
tańca
wobec nikłych źródeł albo zupełnego
ich braku z terenu
Polski.
Pierwszym,
popularnym
co prawda
compendium
z zakresu
wiedzy
() polskich
tańcach
ludowych
jest publikowany
w roku
1952 i 1963
przewodnik
po wystawie
tańców
ludowych
w Muzeum
EtnograHcznym
w Krukowie,
napisany
przez T. Z Y g l era.
[375]. Po bardzo
krótkiej
churakterystyce
ogólnej
następują
opisy niektórych
typowych
tańców
polskich, komentujące
makiety
tańców na wystawie.
Tekst został opracowany w oparciu
o różne materiały
źródłowe
i nie rości sobie pretensji
do syntetycznego
szkicu historycznego.
Pewne wiadomości
dotyczące
poglądów
na genezę tańca (w oparciu
o różnych uutorów)
zawiera 1. T u r s k i e j "Krótki
zarys historii
tańca
i baletu"
z rdku 1962, <:l populurny
szkic historyczny
o tańcu ludowym
w Polsce z szerokim
uwzględnieniem
jego roli w repertuarach
zespołów
'po II wojnie światowej,
zawiera
ilustrowany
album tej autorki
oz roku
1962. [A :37R, 334].
Pierwszą próbą ukazania
pełnej historii tańca ludowego
w Polsce jest
praca Zofii N o ż Y ń s k i e j z 1963 r. [236]. W oparciu o pracowicie
zebrClne przyczynki
źródłowe od pradziejów
aż do połowy XVI wieku autorka rekonstruuje
dzieje tańca, starając
się ukazać je w jednolitym
ciągu
historycznym
. .J ednClk wobec niesłychanie
nikłych
śladów tańca w źródłach z tego okresu,
zastosowana
przez autorkę
metodu
.progresywnCl
w dokonywanej
analizie
nie mogła przynieśćs,podziewanych
rezultatów.
ChronologizacjCl
i analizi:1 przeobrażeń
społecznych
tak mocno eksponowanu w pracy
nie daje jednak
żadnych
realiów
choreotechnicznych.
Dopiero
chyba dokłudne
przebadanie
istniejących
jeszcze
złóż folkloru
tanecznego
umożliwi
na drodze retrogresji
dokonanie
rekonstrukcji
pewnych przynajmniej
form tanecznych
w jakimś
ograniczonym
oczywiście
zakresie, w stosunku
do bardziej
odległych
okresów
pozbawionych
wystarczającej
dokumentClcji
materiałowej
w dziedzinie
tańca.

V PROHY

U.TF,Ć HISTORII

DOTYCHCZASOWYCH

BADAŃ

I

ICH

STANU

Próby ujęć historii
badania
tańca ludowego
w Polsce streszczają
się
do tej pory zasadniczo
w dwóchpozy,cjach.
Pierwszą
z nich jest krótki artykuł
z roku 1948 T. Zyglera,
będący
ramowym
progrClmem
takich
badań
na terenie
Polski.
Autor
omawia
dotycl1cZ<lSOWl' osiągnięci;}
w tym zakresie
[373].

436

RODERYK

LANGE

Drugą pozycją jest artykuł J. Tomasika z roku 1961. Autor daje
w nim analizę dotychczasowych osiągnięć. Jednak ,poszczcgólne momenty
zostały opracowane nieproporcjonalnie w stosunku do ogólnego założenia pracy. Wiele zdarzeń opisano zbyt szeroko, a wiele innych zostało
zupełnie pominiętych. W konsekwencji praca ta jest zbiorem fragmentarycznych wiadomości a przebiegu badań nad tańcem w Polsce i prnc
nad tańcem ludowym w ogóle i zupełnie nie odpowinda założeniom,
jakie narzuca tytuł artykułu [332].
Jeszcze tylko warto dodać, że w rozmaitych przeglądach osiągnięć
w dziedzinie badań nad sztuką ludową ubolewa się, że taniec ludowy nie
został nimi objęty (np. sprawozdania z działalności PIS) lub też że nic
ma do tej pory publikacji w zakresie warsztatu badawczego dla tnńca
ludowego (np. Kamocki, Przegląd kwestionariuszy ... [132].
W popularnym artykule z roku 1965 G. Dąbrowska postuluje konieczność utworzenia badań tańca w placówkach do tego zadania predystynowanych na terenie Polski, przeprowadzania właściwej dokumentacji materiałów i przy okazji analizuje niedostatki polskiej folklorystyki tanecznej [50].

BIBLIOGRAFIA
1. A 11 o n i In
2.

3.
4.
5.

Protestant
XVI W., Erotyki,
FTaszld, Obrazki,
Epi[Jramaty.
Biblioteka Pisarzy Polskich, t. 43, Kraków 1903, s. 112, w. 35---40.
B a d e (' k i K., Literatura
mieszczańska
w Polsce XVII
wieku.
Lwów 1925.
B a d e c k i K., PoL~ka Uryka mieszczańska. Pieśni, tańce, padwany. Lwów 1936.
B a g a rów n a
W., Studium
o oberku
(obertasie)
na podstawie
zbiorów
O. Kolbcrga.
Lwów 1932.
B a n a s z y ń s k i M., SIadami
polskiej
Tcrpsychory.
Kraków
1962, PWM,

s. 154 .

B a u d o u i n - C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o waC.,
O tańcach
ludow Polsce. Teatr Ludowy, R. XXVII, nr 8, 1935, s. 112-119.
'·'7. B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o waC.,
Tańce i stroje.
Arkady, Hl37, Rok III, nr 5.
8. B a u d o u i 11 d e C o u r t e n a y - ,J ę d l' Z e j e w i c z C e s a l' i a, Folk dances
and wcddinq
custems
in Poland.
(Translated
from the French).
9. Bąk o w s k i
K.,
O dawnych
zabawach
cechowych
krakowskich.
Wisła,
T. XV, Wwa 1901, s. 285-302,
748.
10. B e 11 e t o waS.,
Len w zwyczajach
i wierzeniach
ludowych.
Wiadomości
Ludoznawcze,
R. II, z. 1/2. Łódź 1933.
11. B e n e t a waS.,
Konopie
w wierzeniach
i zwyczajach
Ludowych. Prace etnologiczne, TNW, Warszawa 1936.
J 2. B e r g m a n J. G., Schlesische
Modetanze.
Allgemeine
Geschichtekunde
des
Preuss. Staates, 183ll, l, s. 270-280.
13. B e r n a c k i, Teatr, dramat
i muzyka
za Stanis~awa
ilugusta,
Lwów 1925.
14. I3iblioprafia
zaqadniell.
sztuki
tanecznej
z Lat 1945-1955.
Centralna
Poradnia
Amatorskiego
Ruchu Artystycznego,
W-wa 1959.
15. B i e l a w s k i L., Ma/crialy
muzyczne
z teki pomorskiej
O. Kolberga.
Muzyka, 1959, nr 1.
16. B i e l a w s k i L., Sy,'/.('m metrorytmic:zny
polskich
melodii
ludowych.
lVIuzyka, 1959, nr 4.
17. B i e l a W s k i L., IJroblem
kmkowiaka
w twórczości
Chopina.
Referat
na
Międzynarad.
Kongresie Chopinowskim,
W-wa 1960.
18. B i e l a w s k i L., Siedcmnasta
doroczna
konferencja
IFMC.
Muzyka,
1965,
nr 2, s. 81-89.
19. B i e l s k i lVI., Sa1.1rry. Biblioteka
Pisarzów Polskich, t. '4, Kraków 1889, s. 45,
w. 680.
20. B () n a r s kiM.
und S c h l' o d e l' A., Polnische Tanze. Bibliothek
der Unterhaltung und des Wissens, 59 (1935), s. 173-184.
21. B r o d z i ń s k i K., Wieslaw. 1820, opis krakowiaka.
v 22. B r o d z i ń s k i K., () tańcach polskich (polonez, krakowiak, mazurek, kozak\
li.

wych

·J3:-1

HODEBYK

Melitele, W-wa 1828.
2:;. B r li c k n e r A., ScllwerWinze.

LANGl-:

Archiv

XV,

s. :118--:3Hl,

Nr.

1B92,

s. ti-A?,

292-341.

B r ii c k n e r A., Początki
teatru
i dTOm.at średniowieclI!},
Biblioteka
Warszawska, t. 3, R. 1394.
25. B r li c k n e r A., Repertuar
igrców
średniowieczn yell. Pamiętnik
Literacki,
1928, t. 25, z. 4.
'.- 26. B r li c k n e r A., Taniec. Encyklop.
Staropol., 1939, t. 2, s. 690--691.
27. B r z o z o w s ka U., Pieśni i tańce kujawskie.
Kraków 1950, PWN.
23. B y l i c k i F r., Z ctnografii
scuchu. Kraków
190.5.
29. B Y s t roń
J. S., Zwyczaje
żniwiarskie
w Pol.see. Kraków
191fl.
v
30. B y s t roń
J. S., Dzieje obyczajów
w dawnej
Polsce wiek
/(i--18.
Warsł.a\\'<l
1935, t. 2, s. 205-208.
31. B Y s t roń
J. S., Etnografia
Polski.
Warszawa
HJ47, Czytelnik.
32. B z d ę g a J., Biskupianie.
Poznań 1936, Zw. Teatrów Ludowych, s. !l2.
3:3. C h ę t n i k A., Puszcza kurpiowska.
Warszawa
1913, s. 99, lal.
:34. C h ę t n i k A., Kurpie.
Kraków 1924, Bibl. geogr. "Orbis", s. 140.
35. C h Ci t n i k A., Z kurpiowskich
borów. Szkice, opowiadania.
Obra:::ki i fJ(l(/kl,
Lwów 1930, s. 65.
36. C h ę t n i k A., O naszych
pląsach
i tailcach.
O taJ/'cu i tań.cach w ofJCJk.
Tańce czyli plqsy w Polsce. Życie Śpiewacze,
1949, VI.
37. C h ę t n i k A., O tańcac/1 narodowych
i ludowych.
Po[skie
(mke ludowe.
Zycie Śpiewacze, VlI-VIII,
1949, s. 23-25.
38. C h o m i ń s k i J., L i s s a Z., Muzyka
polskiego
Odmdzel1ia.
Kraków
UJ:;:l,
PWN.
:19. C h o r o s i ń s k i
J., Tańce
góralskie.
Praca
Świetlicowa,
1951,
Ill'
],
s. 69-84.
40. Chorosiński
J., Melodie
taneczne Powi.~la. Kraków
195:3, PWN.
41. C h y b i ń s k i A., Tabulatlira
orgaJJowa Jana z LublilIa.
Kwartalilik
l\luzyezny, 1911, z. I-IV.
42. C h y b i ń s k i A., Lutnia,
lutniści
i tańce w poezji polskiej
XV II w., "Spiewak", R. IX (1923), nr 1.
,}:;. C h Y b i ń s k i A., O polskicj
muzyce ludowej.
Kraków lrltil, PWN.
44. C i e r n i a k J., Jak u b k ó w n a A., Dwa ta·ńee ludowe.
Teatr Lud., 19:3'i,
nr 9.
45. C i e I' n i a k J., W słonecznym
kręgu. Warszawa
1948.
45. C i e r n i a k J., Zródca
i nurty
polskiego
teatru
lwlou.'cgo.
Wybór pism,
Warszawa
1963.
47. C s a p l a r o s L, Tańce polskie
na Węgrzech.
Ruch Muzyczny, 1947, nr 2'1.
48. C z e k a n o w s k a A., Pieśni
biCgorajskie.
Przyczynek
do interprei<łc.:ji polskiego pogranicza
południowo-wschodniego,
Wrocław 1961, PTL.
49. C z e r n i a w s k i K., O tańcach
na1'Odowych z poglądem. lIis/orIICZII!J'i'n. es/e24.

tycznym
1860.

na tańee

różnych

narodów

a w szczególności

1/Ct

taitce

[Jolskic,

W-wo

D ą b r o w s k a G., W sprawie
badm/' tańca ludowego.
Muzyka, 1965, nr 1.
s. 34-39.
51. D e J, o w s kiJ.
P., Społeczność wiejska
w Jasienin.
Prace i Materiale' IIhl'
zeum Arch. i Etnogr. \v Łodzi, Seria Etnogr., nr 1, Łódź 19;:;7.
52. D e k o w s kiJ.
P., Tańce obrzędowe
]D
weselu siemd.zkim.
Studia i Materiały do dziejów ziemi sieradzkiej,
Tom I, Łódź 1962, s. 121--129.

50.

Ilis'uria

Uur[(oi

.~:l. D c l a v e a u x L., Górale

lańce'nL

lwd

Lucluw!-jnl,

Putscc

UJ

beskidowi

zachodniego

pasm.a Karpat.

:;4. D e r c 1(., Czym. jest stowarzyszenie
dąży. W-wa
1!131 Stow. Mil. Tańców

MiŁośników
Po1. s. 27.

Tańców

55.

D c r c

56.

W-wa UJ32, s. 48.
D ł u g o s z J., Dziela

Zbiór

K.,

wiadomości

tańcach

o

wszystkie.

polskich.

Kraków
przed

Chopinem.

58. D l' a b e c k a

zabawy

WaTmii

59.

Amatorskiego

Ruchu

D l' a b e c k a

lVI., Polskie

W-wa

i

Artystycznego,

W-wa

tańce

Stow.

Mit

ludowe

W-wa
i

Pol.,

no.

1938, s.

Mazur.

1851.

i do czerJo
Tańców

1867, T. I, s. 39-40.

57. D o l' a b i a l s k a H., Polonez
lVI., Tańce

Kraków

Polskich

Centralna

Poradnia

O.

Kolberga.

CPARA,

A.

FeuiUeta.

Muzyka,

1960.
w

dzielach

1963, s. 145.

GO. D l' a b c c k a M.,

Kilka

uwag

o

R.

"ChoH!orJTUphie"

In65, nr 4, s. 46-51.
Gl. D l' o z d o w s k a

Obrzędy

W.,

ililL.

Prace

i Mat.

nr

I, Łódż

1957.

Muzeum

G2. D l' o z eJ J., Wiązanka
II. W,'d.

tańców

Wisla-Cieszyn

(i:3. D l' o z d J., Dożynki

i zwyczaje
Archeol.

Tow.

D w o rak o w s k i S.,
W-wa
1935, TNW.

(if).

D z ik

Zwyczaje

1964.

rodzinne

w

O tańcach

Średniowieczne

i obyczaje

nodalnego.

kleru

Kraków

w

70.

F i s c h e r A,
szawa

lVIuzyki

powiecie

Śpiew

Kraków

Jesie-

Etnograf.,
1937,

Lud.,

s.

Oddz.

22,

Śląsk.

Wysoko-mazowieckim.

szkolny

W-wa

1925.

II, 3.

1935,

1873.

ustawodawstwo

synodalne

PoLsce średniowiecznej

biskupów

na. tle

polskich..

ustawodawstwa

sy-

1893.

(i9. F i s c h c l' A., Zwyczaje
lińskich,
Lwów
1921.
Lud

71. F i s c h e l' A.,

w

Seria

kultuTUlno-obyczajowe.

polskich.

G7. E s t r c i c h e r K., TeatTU w Polsce.
Gll. F i .i a l e It J.,

gospodarką

Łodzi,

Wisła-Poznań

i

Katowice

z
w

L WYD.,
Teatrów

° w s k i S., O tańcu, Rozważania

66. E l s n e l' Ó w n a E.,

Życic

związane
Etnograf.

śląskich.

1947,

cieszyńskie.

G4.

i

pogTzcbowe

poLski.

ludu

polskiego.

Zakład

Lwów-Warszawa-Kraków

EtnogTUfia

slowiańska.

Narad.

im.

Osso-

Hl26.

Polacy.

Książnica

Atlas

Lwów--War-

dawnych

czasów.

Lwów---War-

na SLąsku

austriackim.

twórczo.ki

lHdowej.

1934 s. 244.

72. G a n s z y n i c c
~zawa

R.,

Polskie

listy

milosne

1925, s. 61.

n. G a w e ł e k F r., Ta·ńce weselne

z Jaworzna

Lud,

XV,

1909, s. (i9 i n.
74.

G a w l i k o w s k i, Mu.zurka,

75. G a w rak

'o.

Z., O fiLmowe

ka Ludowa,

1n57, nr

G a w rak

Z., FilmoQrafia

ska

Ludowa,

Sztuka

78.

Sztuka

G l a p a 1\., Z
Ludowa,

79.

Ludowa,

sztuki

1957, nr

sztHki

Ludowa,

80. G l a p a

A.,

ka Ludowa,

ludowej

i foLkLom

za Lata 1945--1956.

Pol-

Ludowej

i foLkLorH

za lata

Pol-

1957-1960.

2, s. 118.
nad

notowaniem

tańców

nad

fotografowaniem

ludowych.

Pol.

Sztuka

Ludowych.

Polska

3.

G l a p a A., Z doświadczeń
Sztuka

Sztu-

Polska

2, s. 121-12:1.

19tH, nr

doświadczeń

1948, nr

polskiej

2, s. 119-120.

77. G a w l' a k Z., FiLmorJrafia
ska

1!J57.

archiwum

1948, nr

tańców

9110.

K o wal

s k i A.,

1949, nr

11-12.

Tańce

wielkopolskie.

Gęś

wodą.

Polska

Sztu-

Jto
81.
82.
83.
~/ 84.
"/85.
86.
87.
88.
89.
90.
j

91.

92.
93.
94.
95.
96.
..
j 97.
98.
99.
100.
101.
102.
103.
104.
105.
106.
107.
108.
109.
110.
111.
112.
113.
114.
115.

HODERYK

LANGE

G l a p a A., K o wal s k i A., Tańce i zabawy
wielkopolskie.
Wrucław Elbl
PTL.
G l i c z n e r, S k r z e t u s k i E., Traktat.
Grodzisk Wlkp. 1573.
G 1 i c z n e r E., Taniec i rozmowa
o nim ...
PamiQtnik Literacki,
fi. XIII,
1914/15, s. 363.
G log e r Z., Encyklopedia
staropolska.
Loskauer 1903, T. IV, s. 354--358.
G l u z i ń s k i J., Taniec i zwyczaj
taneczny.
Lwów 1927. Ossolineum, s. 22U.
G lowa c k i S., Ku nowym
formom
tańca. Tyg. Ilustr., 1933, nr 40.
G ł o wac k i S. Pismo taneczne
i taniec pisany
W-wa 1933.
G ł o wac k i S., Tanicc w roku 1934. Życie Sztuki, 1935, II, s. 195-201.
G ł o wac k i S., Balet, taniec
sceniczny,
szkolnictwo
talleczne.
Scena Polska, 1936, s. 215-221.
G ł o wal' k i S., Narodziny
i poczqtki
tańca widowiskowego.
Scena Polska,
1937, z. 1/4.
G ł o wac k i S., Taniec widowiskowy
w śrcdniowieczu
i rcnesansie.
Ta niec
w XVII
i XVIII
wieku.
Taniec
w XIX
i XX wiekIL
Scena Polska, 1938,
z. 1-4.
G o d l e w s k i A., Gry sportowe,
zabawy
i tańce
lud6w
Oceanii.
Kultura
Fizyczna, 1954, nr 1.
G o ł a s z c z i ń s k i, Spiewy
i tańce
ludu
góralskiego
pod Kil rpaia mi ... ,
1851. Rqkopis w Bibliotece
Warsz. Tow. Muzycznego 7695.
G o ł ę b i o w s k i Ł., Lud polski,
jego zwyczaje,
zabobony.
Warszawa
1830.
G o ł Qb i o w s k i L, Gry i zabawy
r6żnych
stan6w.
W-wa 1831.
G o r z k o w s k i M., Choroimania.
Warszawa
1869 .
G o s t o m s k i W., Polonez
i memtCt,
Szkic estetyczno-obyczajowy.
Kraków
1891, s. 29.
G o s z c z y ń s k i S., Muzyka
i taniec górali, Dzicnnik
Podróży.
s. 151-15G.
Grę d a K., Grożony.
Świetlica Krakowska,
1945, nr 7, s. 110.
G r Qd a K., Blogoslawiony.
Świetlica Krakowska,
1945, nr 8, s. 125.
G r q d a K., Goląbek.
Świetlica Krakowska,
1945, nr 12, s. 185.
G r o t W., Ludowe
tańce polskie.
G r z e g o r c z y k P., Teatr ochotniczy
i tańce polskie.
Warszawa 1948.
G u l g o w s k i L, Kaszubi.
Kraków 1924, "Orbis", s. 128.
H a d y n a J., Tańce ludowe
śląskie, z melodiami
zanotowal
i opisal ... , Zaranie Sląskie, 1908, s. 82-84.
H a r a s y m c z u k R., Tańce huculskie.
Lwów 1939.
H a u r J. K., Skład
abo skarbiec ... sekretów
oekollomicy.
Kraków lti9:l.
H e m p e l L., Gry i zabawy
dzieci w Skorezycach
w pow. JUllowskim
Ollb.
Lubelskiej.
Wisła, T. VII, 1893, s. 591-593.
H. (Ł.) i H e m p e 1 (L.), Chodzenie
z konikiem.
Wisła, t. XVI. 1902, s. :l82-333.
H l a s k i M., MazuT. Wie n 1857.
H ł a w i c z k a K., Ze studi6w
nad muzyką
polskieoo
Odrodzenia.
Muzyka,
1958, nr 1-2,
s. 60-61.
H ł a w i c z k a K., Ze studi6w
nad stylem
polskim
w muzyce,
Por/stawowy
rytm. poloneza.
Muzyka, 1960, nr 4, s. 55-61.
H ł a w i c z k a K., Z dziejów
poloneza.
Bydgoszcz 1962, B~'dgoskie Towarzystwo Naukowe, z. 7, s. 24-40.
H l a w i c z k a K., Polska Proportio.
Muzyka, 1963, nr 1-2.
H l a w i c z k a K., Tańce
polskie
ze .zbioru An.ny Szirmall
Keezer,
Przełoili
XVII
i XVIJI
w. Kraków 1963, PWM.

f1i8toria

fHHlflń

nad.

tUliCCl1t

·IH

w PoLsce

tuclowynt

116. H l a w i c z k a K., Ze studiów
nad historiq
poLoneza. Muzyka,
1965, nr 2,
s. 33-46.
117. Hoffmanowa,
Tańce w PoLsce.
118. H o l' o W s k i J:.., Niektóre
tańce Ludu 'lc-fdkopoLskiego.
Przegląd Wielkopol.,
1939, nr 5, s. 183.
119. I d a s z a k D., Mazurek przed Chopinem. Warszawa 1960.
120. I d a s z a k D., Die Masurka
in der poLnischen
Musik
des 18. Jahrhunderls.
Referat na Mil;'dzynarod. Kongresie
Chopinowskim,
W-wa 1960.
121. J a c h i m e c k i Z., Stanislaw
Moniuszko.
Warszawa
1911.
122. J a c h i m e c k i Z., Dawne tańce poLskie. Życie polskie, 1914, luty.
123. J a c h i m e c k i Z., Zur Gesdlichte
des polnischen
Tanzes im 16 u. 17 Juhrh.
W Przewodniku
Koncertowym,
Kraków 22.
124. J a c h i m e c k i Z., Muzyka
poLska w rozwoju
historycznym,
Kraków 1948.
125. J a c h i m e c k i Z., Muzyka nu dworze króLa Władyslawa
Jagielly
1424-1430.
Rozpr. Akad. Umiej., Wydz. Filolog., t. 54.
127. J a c q u e s, Mistrz
tańców
kieszonkowy,
czyli
zbiór
najnowszych
i najulubieńszych

'J

porzqdków

tańcowych

Waków,

tudzież

zwrotów

drylów

dworskich

dla

PoLek,

wlasnej

PoLonezów,

PoLka-Mazuró
nauki

bez

w

Kontradansów,
i

koWonów,

nav.czycieLa

na

Mazurów,
jako

komendę

też

ka-

mistrza

baLu. Kraków 1865.
128. J a l' z ą b o w s k i, Podkoziolek:
zabawa
taneczna
z meLod. W. K:;. Poznańskiego. Wisla, IX, 499.
129. K a l i n o w s k i A., Igry w Polszcze. Kultura Fizyczna, 1962, nr 11, s. 826-830.
130. K a m i e ń s k i Ł., Zum
"Tempo
rubato".
Archiv
fill' MusikwissenschaIt..
R. I, 1918-1919, s. 108-126.
131. K a m i e ń s k i Ł., Pieśni ludu kaszubskiego.
Toruń 1936.
132. K a m o c k i J., PrzegLąd kwestionariuszy
etnograficznych
wydanych
w języku poLskim. Archiwum Etnogr. nr 5, Poznań 1953, PTL.
133. K a n i o l' o w a W., Tańce lubdskie.
CPARA, Warszawa 1960.
134. K a l' low i c z J., Drobny
taniec. Wisła, XVI, 1015-1016.
135. O karnuwale
i tańcach. Rozmaitości, Dodatek do "Gazety Lwowskiej",
1857,
s. 54.
1:36. K a l' wat ó w n a A., Taniec
i zwyczuj
tuneczny.
Wychow. Fiz. w Szkole,
1938, nr 39, s. 114-120.
137. K a z n o d z i e j a P l' a s k i, De modo ducendi coream. Rqkopis znajduje silo;
w Bibliotece Ossolińskich we Wrocławiu.
138. K i l' n b e r g e l' J. P., Die aUezeit fertige
Polonaisenund MenuettencoTnponist. Berlin 1757.
139. K i t o w i c z J., Opis obyczajów
i zwyczajów
za panowania
/lugustu
III.
Petersburg-TvIohylew
1855.
140. K l o ś n i k Z., O tańcach narodowych
polskich.
Lwów 1907.
141. K o l a g o C., T r l;'b s k a W., Mapa tańców polskich.
Arkady 1937.
142. K o l b e l' g O., Korcspondencja
z Wiednia.
Ruch Muz., 1857, s. 203-206.
143. K o l b e l' g O., Słówko
o tańcach
ludowych.
Kalendarz
Jaworskiego
1860,
s. 143-145.
144. K o l b e r g O., WLa.~ciwości, pieśni i tańce Ludu Ziemi Dobrzyńskiej.
Zbiór
wiad. antropol. kraj. A. U., Kraków VI.
145. K o l b e l' g O., Niceo o tm"!cach i instrumentach
muzycznych
ludu
naszego.
Dodatek do Lutni Pol., Poznań 1885, I, 48.

.[ t~

HODE!tYE

LA, Ge:

156.
157.

K o l b e r g O., Lud, Sandomierskie.
Seria I, Warszawa
llJ(j.~.
K o l b e r g O., Lud, Kujawy.
Cz. 2, W-wa 1869. (Tańce s. 1~l7--229).
K o l b e r g O., Lud, Krakowskie.
T. VI, Kraków 1873. (Tańce s. :16'i·-516).
K o l b e l' g O., Lud, Lubelskie.
Seria XVII,
cz. II, Kraków
1884. (Tańce
s. 16-64).
K o l b e l' g O., Lud, Kieleckie. Seria XIX, Cz. 2, Kraków 1R8').
K o l b e r g O., Lud, Mazowsze Pol.ne. Cz. II, t. II, Kraków 1886.
K o l b e l' g O., Lud, Mazowsze Leśne. Kraków 1887.
K o l b e l' g O., Lud, Mazowsze Stare. T. IV, Kraków 1888.
K o l b e r g O., Lud, Radomskie.
Seria XXI, Cz. II. Kraków
l~WB.
K o l b e l' g O., Lud, Łęczyckie.
Seria XXII
Kraków
1889.
K o l b e l' g O., Lud, Mazowsze. T. V, Kraków
1890.
K o l b e l' g O., Lud, PTzemyskie, Zarys etnograficzny.
Kraków 1891.

158.

Koł

146.
147.
148.
149.
150.
151.
152.
153.
154.
155.

ł ą t a j

Augusta
159.
160.
162.
163.
164.
165.

Stan

Oświecenia

w

Poznań

1841.

Polsce

w

ostatnich.

lalach

PII/WWlIl!iU

E., Zwyczaje,
obTządki i pieśni
ludu kaliskiefJo
w ukoLud, t. XV, Lwów 1909.
K o n o p k a M., ••Ko!omajki".
Teatr Lud., 1937, nr la.
K o t o ń s k i W., Taniec zbójnicki.
Warszawa
1954.
K o t o ń s k i W., Góralski
i zbójnicki.
Kraków
1965, PWl\1.
K o t u l a F r., Lasowiak
pieTwotny
taniec ludowy.
Nuw,\' Tygodnik
19')2,
nr 8, s. 2.
Krakowiacy.
Przyjaciel
Ludu, 1835, II, 333.
K l' a u s s F. S., Gonitwy
ślubne u Słowian
po!tulniowych.
Wisia, T. IV, lanO,

Koł

licach

161.

H.,

III (1750-1764).

o d z ie j c z y k
WieLunia.

s. 112-122.

K l' ó l i k o w s k i K., Tańce i ich znaczenie
kulturalne.
Poradnik
teatrów
i chórów, Lud, 1921, R. 8.
167. K l' z y w i c k a R., Gry i zabawy w Hościs:zewie. Wisla, t. V, n. lllB1, s. 5')2---

166.

-568.
168.
169.
170.
171.
172.
173.

K u l' Y ł o E., Some ch.aracteristic
Pol.ish. Danses. The Danse Joul'l1OlJ, London,
June 1935.
K u l' Y ł o E., ThTee traditionaL
PoLish Danse,';. The Dansc Journal,
London,
Sept., 1935.
K w a Ś n i c o waZ.,
Ogólne wy/'uczne pTZy opraco'wanin
i /lanc,wllin
po1,skic!'
tańców
Indowych.. Wychowania
Fiz., l(133, s. 21-28.
K w a Ś n i c o waZ.,
Zbiór plqsów. Warszawa
1937/:lB.
K w a Ś n i c o waZ.,
O wychowaniu
rlwzyczllo-rliclwwJjlll
.. Nowd :-;z!-;:oia, UH6,
s. 35-54.
K w a Ś n i c o waZ.,
Rytm
taneczny
w świetle
ana!i.zy jeąo fn//lccji,
('('cli
i pomiaTów

w metodzie

nauczania,

notacji

i opisie

pol,kir'!70

tańca

lwlo1Vr'iJo

Wych. Fiz., 1951, nr 7-8,
s. 441-446.
174. K w a Ś n i c o waZ.,
Rytm taneczny w notacji
i opisie t~lńcl!. Kul tura Fizyczna, 1951, nr 7-8, s. 441-466.
175. K w a Ś n i c o waZ.,
O współzależności
muz)Jki i Tnc/Ul. Kultura
I"iz,"czna,
1952, nr 3, s. 166.
176. K.v a Ś n i c o waZ.,
Próba nstaLenia
tez i knJteriów
oraz wytyczenia
problematyki
przy ocenie Tozwojowego
procesu polskieąo
(l11ica lur/owego.
Kultura Fizyczna, 1953, nr 8, s. 583.
177. K w a Ś n i c o waZ.,
Polskie tańce ludowe - mctzur. W-wa 195:3, Sport i Turystyka.

lIis:orla

17ll.

K w a ś n i c o waZ.,
chowych
cyklicznych

blL<iań

wuJ

((ltWP'ln

lU(/(Ju;y,n

w ]'oLsce

PTOblemy TytmlL w spoTcie i tańc1 •. Hytm
proce"ów
i acyklicznych.
Kultura Fizyczna, 1960, nr 7-8.

ru-

L a b a n R., Principles
of dance and movement
notation.
Macdonald a Evans,
LTD, London 1956, s. 56.
180. L a n g e Ł., Polskie
tańce llLdowe. Wychowanie
Fizyczne 1938, s. 63-72.
IBl. L a n g e H., I tanccrze
mają swój alfabet.
Wiedza i Życie 1957, nr 2, s. 93---

179.

-97.
lB2.

L a n g e R, Podstawowe
minologią

w jęZyklL

elementy

Kinetografii

(System

Labana-Knuslaz

ter-

polskim).

Powie!., COPLA zam. 282/58, 100, A 4.
L a n g e R., Z wojewódzkich
eliminacji
ze~[Jołów tanecznych.
Biuletyn, WDl ,
B~'dgoszcz 211959, s. 163--168.
1:1.•. L a n g e R, Les recherches
et la Docwnentation
de la Danse PoplLlaire dan~
Ie Mus';e F:thl1oflrclphique
ci TorlLń. Ethnographica
I, rocznik
1959, Museum
Moraviae Brunense.
Ill;';. L a n g e R, Taniec
Lu.dowy w pracach
MlLzeum Etnograficzneqo
w Torunill.
Metoda
pl'aC)}
i kwestionarilLsz.
Tor Ul'! 1960, Muzeum Etnograficzne
w Toruniu.
lBli. L a n g e R, Tańce kujawskie.
Literatura
Ludowa, 1963, nr 4, s. 13-20.
187. L a n g e H., Działalność
ośrodka
torlLń~kiego
w zakresie
foLkloru
taneczlwfiO
i JnllzycZJJego. Literatura
Ludowa, 1964, nr 4-6,
s. 202-205.
188. L a n g e R, Hozdział pt. "Tańce"
w pracy zbiorowej:
Zm'Ys sl.anu kuUury
183.

Llldowej

ludności

rdzennej

koszalii!skim.

Lud,

środkowo-wschodniej

części

pow.

złotowskicfjo

tom XLIX, za rok 1963, Wrocław 1965, PTL.
189. L e n a r t o w i c z T., Mazur.
Dzwon Lit. oddz. II, T. I, 132.
190. L e n k o w s k i S., Klasyczny
taniec grecki. Wiedza i Życie, 1933, s. 215-2:30.
I!J 1. L e n k o w s k i S., KLasyczn)}
taniec grecki
i jego odrodzenie.
Biblioteka
Filomaty, Lwów 1935, (Z życia i kultury antyku).
192. L. ,J., O lai~cach w Polsce: Sobótka 1869, 139-140,
150-151,
159, 166-167.
193. Lorentz
F., Fischer
A., Lehr-Spławiński
T., Koszubi,
KuLtura
L1idowa i j<:.?yk. Toruń 19:34. Instytut
Bałtycki.
UH. L u d w i k z P o k i e w a, Litwa
pod względem
staroży/'nych
zabytków
obyczajów,
skrc~lon(/
przez ... Wilno 1846, nakł. ksiqg. wi!. Rubena Rafałowieza w druk. Homma M. Tal1ce, s. 187-201.
19,). L u k i a n z S a m o s a t e, Dialog o tańcu. Tłum. Reiss Józef W., W-wa 1951,
Biblioteka Meandra.
UlG. L a s k a M., Bibliourafia
ruchu
teatrów
Ludowych
w Polscc 1901-1935
opracowała ... , W·-wa 1936, Instytut Teatrów Ludowych, s. XVI, 92.
UJI. Ł c: ;; a W., X., Ziemia malborska.
Kultura ludowa, TorUl'! 1933, Inst. Bałtycki.
Tańce s. 204.
198. Ł c:;; a W., OkoLice Swiecia.
Gdańsk 1960. Gdańskie
Tow. Naukowe.
Tańce
s. 16:3--164, 96, 9!J, 101.
199. Ł G g a W., Ziemia
Chelmińska.
PTL, Prace i Materiały
Etnograf.,
T. XVII,
Wrocław 1961. Tańce s. 344-346.
2r,O. Ł o b a c z e w s k a S., Les danses polonaises.
Paris 1934, A. LB. nr 1 i 2.
201. L o z i ń s k i W., SCI/.on i kobieta.
Z estetyki
i dziejów
życia
towarzyskiego.
Lwów 1921, Gubl'~'nowicz, s. 212.
202. Ł o z i 11s k i W., Zycie
polskie
w daumych
wiekaclt.
W-wa 1934, wyd. 5.
Tańce s. 165---167.
w woj.

4U

RODI!;({YK

LANGE

20:3. M a c i e j o w s kiW.

A., PoLska aż do picrwszej
polowy
XV II w. IWcI w.2iJl<;dem obyczajów
i zwyczajów.
T. 1-4,
Petersburg-Warszawa
1842.
204. M a d e j s k i Z., S z e f k a P a we l., Kaszubskie
pidni
i tańce
ludowc,
zebrane i opracowane przez ... Wejherowo 1936, s. 80.
205. M a j e w i c z o waZ.,
Krakowiak.
Wyd. Glównego Kom. Kult. Fil., W-wa
1951, s. 116.
206. M a 1 i c k i L., Materiały
do kultury
spolecznej
góraLi śląskich.
Prace i l\'lateriały Etnogr., T. VI, Lublin 1947, PTL. Tańce weselne s. lOS, 106, 107.
207. M a l' e k T., Mazur ucznia J. S. Bacha. Muzyka, 1951, nr 8, s. 28.
208. M a r t e n s H., Polonaise
und Mazurka,
Musikalische
Formen
in his/orise/lclI
Reichen. T. 19, Berlin-Lichterfelde
1937.
209. M a r t i n G y, P e s o v ił r E., A Structuml
AnaLysis of tire Iiulluari<ln
FuL!e
Dance (A Methodological
Sketch). Acta Ethnographica
Academiae Scientiarum
Hungaricae, 1961, t. X, z. 1-2.
210. M a l' t i n G y, P e s o v ił r E., Determination
ot Motive
Types in Dance FoLklore. Acta Ethnographica
Academiae
Scientiarum
Hungaricae,
1963, t. XII
z. 3-4.

M e n d e lowa
I., Pieśni i tańce na Górnym Śląsku. Powstaniec S1<jsld, 1935,
s. 65-68.
212. M e s t e n h a u s e r K., Sto tigU1' mazurowych
oraz zasady oWilllC i S.2C"Cgółowe mazura. W-wa 1878, IV, s. 136.
213. M e s t e n h a u s e l' K., Szkoła tańca w 3 częściach. W-wa 1H84.
214. M i c k i e w i c z A., Pan Tadeusz. Ksi~ga XII, Opis poloneza.
215. M i c k i e w i c z A., Mazur.
Wiersze różne.
216. M i e l' c z y ń s k i S., Muzyka
podhaLańska.
Wierchy, R. lO, 19:32, Kraków.
217. M i e r z e j e w s k a J., Polska
na Międzynarodowym
Festiwalu
Tańca
Ludowego w Londynie.
Teatr Ludowy, 1935, nr 8.
218. M i e l' z e j e w s k a J., Z praktyki
szkolnej.
Wychowanie
Fil.. w Szkole.
1935/36, s. 110-119.
219. M i e r z e j e w s k a J., Tań.ce ludowe. Wych. Fil.. w Szkole, 19:36/37, s. 50-55,
211.

81-91.
220.
221.
222.
223.
224.
225.
226.
227.
228.
229.
230.
231.
232.

M i e l' z e j e w s k a J., PoLka PoLeska. Wych. Fil.. w Szkole, 1937/;38, s. o,J·--li7.
M i e l' z e.i e w s k a J., Kaczck,
taniec
śląski.
Oświata
Pozaszkolna,
19:31:,
s. 112-115.
M i e l' z e j e w s k a J., Tańce ludowe. Teatr Ludowy 1938, nr l-li,
lO, II.
M i e l' z e j e w s k a - F r a n k i e w i c z J., Kilka
uwag o rozwoju
lońm lndowefjO w latach 1945-1964. Literatura
Ludowa, 1964, nr 4-6,
s. 140-147.
M i k e t t a J., Mazurki.
M i 1 e w s k a J., Sposoby zabawiania
dzieci i ich zabawy
w Cicchrllwwskim.
Wisla, t. XVII, 1903, s. 31-39.
M o r c i n e k G., Tańce śląskie, Gaz. Polska, 1937, nr 138.
M o r c i n e k G., Przedmowa ... Zob. D r o z d J., Wiązanka
((/liC/iw ślqskicll.
M o r t e n s e n O t t o., The Polish dance in De nmark.
Referat na Międzynar. Kongresie Chopinowskim,
W-wa 1960.
M o s z y ń s k i K., Kultura
ludowa
Słowian.
Kraków 1939, PAU.
M u c z k o w s k i J., Taniec
śmierci
w kościele
00. Bernarclynów
w Kwkowic. Rocznik Krakowski, t. 22, R. 1929, s. 120-135.
M u s i a 1 i k F., Trojak.
Glosy z nad Odry, VII, 29. Taniec z melodią.
M u s i o l A., S a c h s e F., Tańce z powiatu
rybnickie{/o.
Katowice 19:17.

l1is(oria

badań

nad

tańcem

ludowym

UJ

Poisee

445

N a r t o w s k a L., Wiązanka
tańców
rzeszowskich.
Skrypt
wydany
przez
Wydz. Oświaty PWRN w Rzeszowie, 1955.
234. N a r l i n d T., Zur Gcschichtc
der polnischen
Tiinze. Leipzig 1911, Sammelbande der Internationalen
Musikgesellschaft,
2, 191I.
235. N o r l i n d T., Dic polnischen
Tiinzc
ausserhalb
Polens. London
1912.
236. N o Ż y ń s k a Z., Tańce w Polsce na tle przeobrażeń
społecznych.
Roczniki
Naukowe WSWF w Poznaniu. z. 6/1963, s. 5-13I.
237. N o Ż y 11 s k a Z., O wartości
badań przeżytków.
Roczniki Naukowe WSWP,
Poznań 1965, z. 11, s. 223-238.
238. O koń
W., O zabawach dzieci. Warszawa 1950, PZWS.
239. O l e s z c z u k A., Ludowe
obrzędy
weselne na PorlLasin, Archiwum
Etnograficzne nr 1, PTL, 195I.
240. O r l i k M., Przodek szamotuIski,
Z grodu Halszki.
Mies. nr 12, Szamotuły
233.

1935.

O s t r o w s k a I., Bibliografia
Zagadnień
Sztuki
Tanecznej
z lat 1956-19.57.
Centralna
Poradnia
Amatorskiego
Ruchu Artystycznego,
W-wa 1960.
242. O s t r o w s k a I., Bibliografia
zagadnień
sztuki
tanecznej
z lat 1958-1960.
Centralna
Poradnia Amatorskiego
Ruchu Artystycznego,
W-wa 1962.
243. O s t r o w s k a I., Bibliografia
zagadnień
sztuki
tanecznej
z lat 1961-1962.
Centralna
Poradnia
Amatorskiego
Ruchu Artystycznego,
W-wa 1963.
244. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Prawdziwa
sztuka w prymitywie
ludowym.
Kurier Poranny, 1935, 23 VII.
245. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., O tanecznej
magii
i pląsach wegetacyjnych.
Kurier Poranny, 1935, 30. VIII.
246. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Próba klasyfikacji
ruchu
ludzkiego
w życiu
i na sccnie. Teatr w Szkole, 1935/6, nr 1, s. 9-12.
247. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Polskic
tańce
narodowe.
Teatr
w Szkole,
1936/37, nr 1-2,
4-5,
7-8,
9.
248. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Dualizm
form
ruchowych
w tańcu
widowiskowym.
W-wa 1938, Odb. Wiedza i Życie, R. 13, s. 392--407.
249. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Zagadnienia
estetyczne
tańca widowiskowego.
Warszawa 1938, Odb. Życie Sztuki, T. 3.
250. O tańcach u różnych
ludów. Rozm. koresp. warsz. 1828 s. 310.
251. P a w i ń s k i, Taniec mieczowy.
Ateneum,
1892, I, 6-42,
292-34I.
252. P i a s e c k i E., Zabawy
i gry ruchowe
dzicci i młodzicży.
Wyd. 3, Lwów-Warszawa
1922.
253. P i a s e c k i E., Badania
nad genezą ćwiczcń
cielesnych.
Poznań 1922.
254. P i a s e c k i E., Dzieje wychowania
fizycznego.
Wyd. 2, Lwów 1929, Ossolineum. s. 260.
2.15. P i a s e c k i E., Zabawy
i gry ludowe w Polsce. Wiedza o Polsce, W-wa 1932,
T. 3, s. 335-344.
256. P i a s e c k i E., Tradycyjne
gry i zabawy
ruchowe
oraz ich geneza, 40 lat
od katedry WFUP do WSWF. Poznań 1959.
257. P i ą t k o w s k a I., Z życia ludu wiejskiego
z ziemi
Kaliskiej.
Wisła, 1889,
t. 3, s. 767.
258. P i e ń k o w s k i S., Kultura
tańca. Gazeta Warszawska,
1922, nr 64.
259. p l e s z c z y ń s k i A, ks. IKS pseud., Zabawy,
gry i tańce ludowe
w okolicy
Międzyrzecza
podla.skicgo.
Wisła, III, 1889, s. 59-66.
260. P () n i a t o w s k i S., Etnografi.a
Polski.
Wiedza o Polsce, t. 3, s. 202.
241.

146
261.
262.

RODERYK

P o p i e l J., Kadryle,
kontredanse,
1861, s. 43.
P o s p i s z y l F r., Taniec zbójnicki
mi ta-ńcami

263. Postępek

u Słowian

prawa

ogólnie

czartowskiego

LANGE

lancieru,

ulany,

książę

cesarski.

Warszawa

na Podhalu i jcqo micjsce mięclzU orężl1Ui międzU Baskami
w Purenajac/J.
Kraków 1!J30.
przeciw

narodowi

Ludzkicmu.

Brześć Litewski

1570.
264.
2(j~.

P ó ź n i a k W., Pieśni ludu
P I' o s n a k J.. Kaszubskie
1951, nr 10.
97,

268.
269.
270.
271.
272.
273.
274.
275.
276.
277.
278.
279.
280.
281.
282.
283.
284.
285.
286.
287.
288.
289.
290.
291.
292.

pieśni

i

tańce.

PIS--PWIVf,
Poradnik

Kraków 1956.
Muzyczn~', Warszaw:l

królowej
Malgorzaty.
Wyd. S. Dunin-Borkowski,
Wiedeń 18:14, Psalm
s. 56--57.
R a p a c k i W., Sto lat sceny polskiej
w Warszawie.
Tnst~'tut Wydawniczy
"Biblioteka Polska", W-wa 1925.
R e i s s J., Henryk
Oskar Kolbe1'q (1814-1890).
R e i s s J., Tań.ce ślqskie. Polska Zachodnia, 1937, nr 125.
R e i s s J., Podręczna
encyklopedia
muzyki.
Kraków
194H, Wiedza
Zrtw<'>rl
Kultura.
R e i s s J., Polonez, jego pochodzenie
i rozwój.
Poradnik Muz~'czny, Warszawa 1950, nr l, s. 2-8,
nr 2, s. 3-6,
nr 12, s. 2-5.
R e i s s J., Pomówmu
o ta-ńcu w Polsce. Poradnik
Muzyczny, Warszawa HI.';1.
nr 4-5,
s. 2-5,
nr 6, s. 1-5.
R e i s s J., Mala encyklopedia
muzyki.
Warszawa 1960. PWN.
R o g o w i c z W., Tańce polskie. Wieś i Dwór, 1913, nr 3.
Rok o s z o waM .. "Od buczku" (weselny walc ślqski). Świetlica Krakowslw.
1946, nr 3, s. 45.
Rok o s z o waM.,
Kołomajki
(taniec
.§[qski.). Świetlica
Krakowska,
1946,
nr 19, s. 302.
R u m e l ó w n a A., Zabawy
i gry
w Masiach
(pow.
Bialostocki).
Wislrt,
T. XVII, W-wa 1903, s. 354-356.
R y c h l i c k i F L, Taniec. Czas., 1860, nr 51, 52.
S a c h s e F., Tańce z powiatu
rybnickieQo.
S c h I' a m m W., Ludowe obrzędy weselne we wsiach c/olillU [[oczcw/d
i Ta/'nawki
Ziemi
Sanockiej.
Archiwum Etnogr. nr 17, PTL, 19:58.
S c h r o e d e I' A., Przedmowa
do "Tańców polskich" Z. Stryjeńskie.i.
Kraków 1929.
S e e f r i e d - G u l g o w s k i E., Von einem
unbekann(cn
Volk
in DC11lschland. Berlin 1911.
S e m k o w i c z W., Krakowiaki,
Wisła, T. XV, W-wa 1901, s. 202--204.
S e we r y n T., StaropoLska Qrafika, Warszawa 1956.
S i e d l e c k i F L, a tańcu. Życie Teatru, 1926, s. 34-36;
41-4:~.
S k i e r k o w s k i W., Wesele na Kurpiach,
Warszawa 1928.
S k i e r k o w s k i W., Muzykalność
ludu
kmpiowskieqo,
Kwartalnik
Muzyczny, 1933, nr 17/18, s. 44-47.
S k i e I' k o w s k i W., a niektórych
tańcach
kurpiowskich,
Polski Rocznik
Muzykologiczny,
1936, t. 2, s. 159-161.
Smoleńcówna
K., Gry d.ziecięce, Wisła, T. V, W-wa lR91, s. 21-24.
S o b i e s k a ,J., WieLkopolskie
śpiewki
Ludowe. PWM, Kraków
1957, s. 294.
S o b i e s k a J., Materialy
do nauki
o polskim
folkLorze
muzycznym.
Cz. lIT.
S o b i e s k i IVI., S o b o l e w s k a M., Pieśni ludowe
Warmii i. Moznr. PW1\1.
Kraków 19:55.

266. Psałterz
267.

krakowskieqo.

T1i.s:oria

l'Jaclu1l

naci

fańcem

Luclvw'ym

Ui

Polsce

S o b i C s k i M., Wybór polskich
pidni
ludowych.
Kraków 1955.
S o b i e s k i lVI., Piosenki z Kujaw.
PWM, Krakow 1955.
295. S o b i e s k i M., Wart.ość
zbiorów
Oskara
Kolberga
dla
polskiej
kuLtmy
muzycznej.
Muzyka, 1961, nr l, s. 105.
296. S o b i e s c y M. i J., Pidń
ludowa i jej problemy.
Poradnik
Muzyczny, 1947,
293.

294.

1948,
297.

IV

298.

1949.

S o b i e s c y J. i M., Pidń
kwiet.Le

dot.ychczasowych

i muzyka
hadań,

s. 17-35.
S o b i e s c y M. i ,J., Instrukcja
ludowej.

Muzyka

z. 2, 1950,

i ziemi Lubuskiej
Ludowa,
1950, nr 1-·6,

ludowa

Wielkopolski

Polska

Sztuka

w sprawie

zbierania

polskiej

pidni

muzyki

maj.

S o b i e s c y ,J. i M., Szlakiem kozIa lubelskiego.
PWlVI, Kraków 1954.
S o b i e s c y M. i ,J., Tempo Rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej.
Muzyka, 1960, nr 3.
301. S o b o l e w s k a - D r a b e c k a M., Niektór
ezagadnienia
z najdawniejszych
dziejów ta·ńca. Światowid,
Tom XXIII, 1960.
302. S l' o k a C., O tańcu towarzyskim.
Cz. I, Kultura Fizyczna, 11/1962, s. 873-877.
:30:3. S t a l' c z e w s k i F .Die polnischen
Tiinze.
Sammelbande
der Internationalen Musikgesellschaft,
Leipzig 1900-1901.
304. S l e l m a c h o w s k a B., "Podkoziolek"
w obrzędach
zapustnej
Polski
Zoci lO ci niej. Poznaó 1933.
:305. S t e l m a c h o w s k a B., Rok obrzędowy
na Pomorzu,
Toruń 1933.
305. S t G s z e w s c y Z.. J., Zm' Genese und Chronologie
des Masurkarhytmus
in
Poleli,. W-wa 1960.
;'Ja,. S t ę s z e w s c y
Z. i J., Do genezy
i chronologii
rytmów
mazurkowych
w Polsce. Muzyka, 1960 ,nr 3, s. 8-14.
303. S t G s z e w s c y Z. i J., Tańce polskie z Vietoris-Kodex
d'ruga polowa XVII
w.
PWlVI, 1960.
309. S t G s z e w s k a Z., Piosenki
z Mazowsza.
PWM, Kraków
1957.
310. S t G s z ew s k a Z., Z zagadnień
staropolskiej
muzyki
tanecznej.
Z dziej6w
polskiej
kultury
muzycznej.
I kultura
staropolska.
PWM, Kraków 1958.
311. S t G s z e w s k a Z., Tańce polskie z tabulatm
lutniowych.
I, PWlVI, 1962.
312. S t ę s z e w s k a J., Morfologia
rytmów
mazurkowych
na Mazowszu
Polnym.
Muzyka, 1959, nr 4, Muzyka, 1960, nr 2.
313. S t G s z e w s k i J., "Chmiel
szkic problernatyki
etnomuzycznej
wątku.
Muz~'ka, 1965, nr l, s. 3-33.
?
314. SI.. J., Kmkowiaczek
i kolomyjka.
Kłosy, 1866, I, 284.
315. S l ryj e ń s k a Z., Tańce polskie. Kraków 1929, s. la.
315. S Y e h l a B., Wesele Kociewskie.
Wyd. Morskie, Gdynia 1959.
316. S z a b l e w s k a S., Wesele i krzywy
taniec u ludu ruskiego
w okolicy
Z/wraża. Kraków
1882.
317. S z e f k a P., Tańce kaszubskie.
Zeszyt I, WDTL, Gdańsk 1957.
318. S z e m b e k ó w n a Z., Dalsze przyczynki
do etnografii
iWelkopoLski.
Kraków
1910, PAU.
319. S z e n t p a 1 O., Ver!i11ch cine!' Formanalyse
der ungarischen
VoLkstiinze.
Acta Ethnographica
Academiae Scientiarum
Hungaricae,
T. VII, z. 3-4,
1958.
:320. S z l e n k o waC.,
Skrypt
do Tańców regionalnych.
Kraków 1948.
321. S z m ~'d .T., Tailce krośnieńskie,
CPARA, W-wa 1961.
:322. S z u m a n S., nuch jako czynnik
orqanizaeji
wyrazu w ut.worachm.u:::lIczllych.
299.

300.

PW1\,1.

Kl'ak()\\;

1951.

s.

230.

448
323.
324.
325.

326.
327.
328.
329.

330.
331.
332.

333.
334.
335.
336.
337.
340.
341.
342.
343.
344.
345.
346.
347.
348.
349.
350.
351.
352.
353.
354.
355.

RODERYK

LANGE

T a c i n a J., Opisy
etnograficzne
tańców
ludowych.
Cz. I, Cieszyńskie.
"Zwrot", 1951, nr 12, Cieszyn 1951.
T a c i n a J., Zbiór tańców ludowych
Slqska Cieszyńskiego.
Kalendarz Zwrotu 1956, Czeski Cieszyn, s. 144-152.
T a c i n a J., Recenzja pracy A. Glapy i A. Kowalskiego "Tańce
zabaw~'
wielkopolskie",
Lud, XLVII, Wrocław 1962, s. 586-594.
Taniec. Monografia zbiorowa pod red. M. Glińskiego, W-wa 19:10.
Taniec zbójnicki
górali w Tatrach.
Kłosy, XXX, 391.
Tańce górnoślqskie.
Notatka z prośbą o informacje:
dwadzieścia kilka nazw.
Głosy z nad Odry, III, 170.
tańcacIw
różnych
ludów. Ro=korsp-warsz.
1828, s. 310.
Taubert
rechtschaffener
Tantzmeister.
Leipzig 1717.
T e t z n e r F., Die Slaven in Deutschland.
Braunschweig
1902.
T o m a s i k J., Z dziaLalności
naukowo-badawczej
i dydaktycznej
10 zakresie
tańca ludowego
w Polsce w latach 1945-1959. Etnogr. Polska, t. IV, 1961,
s. 343-349.
T r z e ś n i o w s k i R., Gry i zabawy
ruchowe.
W-wa 1953.
T u r s k a L, Taniec
w Polsce.
Wyd. Artystyczno-Graficzne,
W-wa 1962.
U d z i e l a S., Krakowiacy.
Kraków 1924. "Orbis", s. 151.
V r t e l - W i e r c z y ń s k i S., Sredniowieczna
poczja polska świecka.
Biblioteka Narodowa, Seria I, nr 60, s. 17.
Wall i s S.,
tańcach górnoślqskich.
Katowice 1929.
Was i l e w s k i Z., Przyczynek
do etnografii
KrakowiakrJw.
Wisła, 1892.
t. 2, s. 191.
W a w r z e n i e c k i M., Taniec. Wisła, XX, 1916, s. 44-46.
Wax m a n J., Trojak
- tańce narodowe.
Swietlica Krakowska,
1946, nr 3,
s. 46.
Wax m a n J., Tańce narodowe.
Kraków-Poznań
1946, s. 114. Poznań 1936.
W i e c h o w i c z o w a W., Zasady
inscenizacji
rytmicznych,
Dziesięć polskich
Picśni ludowych,
Poznań 1936.
W i e m a n M., Zabawy
muzyczno-ruchowe
dla .~wietLic dzccięcych.
Wychowanie pozaszkolne, 1951.
W i e m a n M., Tańce
ślqskie
"Rechtor",
"Owczarek",
"D rybek".
Drużyna,
1951, nr 6.
W i e m a n M., Zabawy
ze śpiewem.
PZWS, 1955, s. 130.
W il k o w s k a
K., Ze studiów
nad klasowym
obliczem
tańców
polskich
w epoce renesansu.
Kraków 1953.
W i n d a k ie w ic z
S., Teatr
polski
przed
powstaniem
sceny
narodowej.
Kraków 1921.
W i n d a k i e w i c z H., Rytmika
ludowej
muzyki
polskiej.
W-wa 1898.
W i n d a k i e w i c z H., Wzory
ludowej
muzyki
polskiej
w mazurkach
F. Chopina. Kraków 1926.
W i t a n o w s k i M., Lud wsi Stradomia
pod Częstochowq.
Kraków 1893.
W i t k o w s k i L., Taniec w starożytności.
W-wa 1952.
Wo l n i e w i c z ó w n a C., Kalina,
trzy korowody
dla mlodzieży
żeńskiej.
Poznań 1928.
W ó j c i k i e w i c z B., Tańce polskie
Jana Fischera.
Kwartalnik
Muzyczny,

°

°

1914.

W rób l e w s k i Z., Sieradzkie
tańce
3.~7. Wychowanie
fiz. w szkole podstawowej.
356.

i zabawy.

W-wa

Łódź 15161.
19451.

J-lis:o,-ia

nadań

nad

taJicem

lHdowym

w Polsce

358. Z akr z e w s k i K., Obertas.
Dod. do "Lutni Polskiej", Poznań 1885.
359. Zapiski
Kociewskie.
WDTL, Gdańsk 1957.
360. Z a r <: b a A., Tańee
Ludowe w Szwecji.
Polska Sztuka Ludowa, 1953, nr 3,
s. 172-177.
361. Z a wad a P., Owięziok
- taniec góraLski. Zaranie Śląskie, R. VI, 1930, z. 1,
s. 41.
362. Z a w i s t o w i c z K., Jana
Kochanowskiego
pieśń świętojańska
o sobótce,
(l
obrzędy świętojańskie.
Ziemia, R. 1930, W-wa, t. XV.
363. Zdania cudzoziemców
o tańcach
w Polsce. Gaz. Polska, W-wa, 1830, nr 38.
364. Z e.i s z n e r L., Pieśni Ludu Podhalan
,czyLi górali tatr owych poLskich. W-wa
1845.
:365. Z i e l i ń s k i

S., Lud basiowiecki.
Wisła, t. IV, 1890, s .789.
Z i e n c A., Zespo/y pieśni i tańca w PoLsce. Muzyka, 1955, nr 11/12, s. 70-73.
367. Z i e n k o w i c z L., Les Costumes
du PeupLe Polonais. Paris 1841, s. 83.
3G8. Z o z u l a Fr., Tańce ludowe.
W-wa 1952.
369. Zozula
Fr., Hryniewiecka
J., Oberek. W-wa 1954.
:370. Z y g l e r T., Taniec
ludowy w szkole. Wych. Fiz. w Szkole, 1935/36, s. 105366.

110.

Z y g l e r T., Taniec
Ludowy i jego wartości
wychowawcze.
Oświata Pozaszkolna, 1938, s. 13-17.
372. Z y g l e r T., Tańce
hucuLskie. Wych. Fiz. w Szkole, 1938/39, s. 99-103.
373. Z Y g l e r T., PoLskie
tańce Ludowe i ich badanie.
Polska Sztuka Ludowa,
1948, nr 1.
374. Z y g l e r T., RefLeksje
po Festiwalu
Tańca Ludowego
w Pradze. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr 11112.
375. Z y g l e r T., PoLskie Tańce Ludowe.
Kraków 1952 (2. wyd. 1963).
A 376. K o l b e r g O., Lud. Seria XVIII i XIX, Kieleckie
1885, 1886.
A 377. L a n g e R., KiLka s/ów o foLklorze
tanecznym.
Teatr Ludowy, 1965, nr 6.
A 378. T u r s k a L, Krótki
zarys historii tańca i baletu. PWM, Kraków 1962.
A 379. W ó .i c i k - K e u p r u l i a n Br., Muzyka
Ludowa.
Wiedza o Polsce, t. 3,
371.

1932.

)

r

7 -

LlIcf, t. 51, cz.

II,

1968

SUMMARY
This paper gives a survey on the history of folk dance researches in Poland.
In the Introduction
the author goes on classifying some facts concerning the
problems of "dance folklore", "national dance" and "folk dance". To each of those
groups a short characteristic
is given. The contemporary
state of the dance folk~
lore and changes observed in it are mentioned too.
On the way the scientific dance folklore researches
in Poland are growing
up following chronologization
could be laid down:
1) from the eldest times to the first quarter of the XIX C (medieval sermons
in which dances are mentioned only, literary sources with short dance impressions,
old music tabulators with peasant dances melodies).
2) from the first quarter to the end of the XIX C (the first descriptions
of
dances instructive enough to reproduce an approximate shape of dance movements.
Series of excellent folkloristic publications
in which dances are often considered
as an equivalent folk culture factor, O. Kolberg's "Lud" (The Folk) being the
main one).
~) from the end of the XIX C to the 3D-ties of the XX C incl. (many material
monographs of dances sometimes
only of some ethnographical
value. The first
achievements in serious intended ethnographical
works on dance folklore done by
the Warsaw University).
4) after the Second World War (the organization of research centres for dance
folklore in Warsaw and later in Toruń. Field works connected
with modern
methods of investigation).
In the first chapter the author reviews some facts on the way from short
dance notices and descriptions to the conscious art of collecting dance materials.
Organization of the first dance researches (Warsaw University 1937, Warsaw State
Institute for Art 1946-1952, Toruń ethnographical
centre 1954-1966).
The second chapter concerns methods and methodology
of dance research.
The way of dealing with the collected dance materials
as observed in old and
newest Polish sources. The principles of treatment
in field work and scientific
works. The first cartograms
(C. Baudouin
de Courtenay-Jędrzejewicz,
Warsaw
University 1937) and the full ethnograpihical
inquiry for the folk dance research
(R. Lange, Torur1 ethnographical
centre 1960).
The third chapter is talking over the documentation
of movement forms in
Polish dance sources. The basic verbal descriptions of a very different rank and
later the full graphic movement notation were used (Kinetography
Laban used in
Warsaw before the II World War by S1. Głowacki and a new in 1954 introduced
by R. Lange in the Torur1 ethnographical
centre and taught over the whole
country).
Then a review is following in which the very scarce iconographical
dance

452

RODERYK

LA

Gl':

materials in Poland are talked over and the few contemporary films which include
some folk dance scenes only.
In the fourth chapter the teritorial
range of dance researches
and dance
collections in Poland is analysed on the contemporary
known sources. The main
publications and works done in every region are briefly mentioned. Great differences in quantity and quality could be observed here for the given parts of the
country.
In chapter five a very short review on Polish works dealing with the genesis
of dance and its history is given. Among a series of poetically suited articles
(particularly from the XIX e) some serious and modern works treating the ancient(M. Drabecka) and the antic-dances
(L. Witkowski) should be mentioned here.
A very popular compendium of some Polish folk dances was published in 1952
(T. Zygler) and in 1963 a very interesting
article trying to give a survey on the
history of the folk dance in Poland (Z. Nożyńska). But this work is failing because
of the lack of SOUl'ces for many of the centuries and the progressive method used
at the same time by this author.
In the last chapter some articles are talked over, which partially only review
the history of folk dance researches in Poland till now.