Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1371.pdf

Media

Part of Etnograficzne przesłanki wyznaczania pogranicz etnograficznych / LUD 1975 t.59

extracted text

Lud, t. 59. 1975

ZOFIA STASZCZAK

ETNOGRAFICZNE

PRZESŁANKI WYZNACZANIA
ETNICZNYCH

/NA PRZYKŁADZIE

POLSKO-NIEMIECKIEGO
KULTUROWEGO)

POGRANICZ

POGRANICZA

Zakreślony temat już na wstępie wymaga ustalenia pojęć terytorium
i pogranicza etnicznego. Za P. L Kusznierem można przyjąć, że "terytorium etniczne jest to obszar, na którym dany naród rozwinął się, na
którym żyje, względnie żył do niedawnych czasów i z którym jest on od
dawna i nieprzerwanie związany swoją twórczą kulturową działalnością" l. Natomiast jeżeli chodzi o uściślenie pojęcia 'pogranicza etnicznego, to już użycie słowa pogranicze, a nie -.granica wyjaśnia, że nie
chodzi tu o jakąś linię demailkacyjną, ale o strefę. Tak więc ujmując
pogranicze można posłużyć się tymi samymi kryteriami, które odnoszą
się do terytorium etnicznego. Jak stwierdza bowiem G. Labuda "od
prastarych czasów ludzie różnili się językiem, obyczajem, naj ogólniej
kulturą i sposobami zachowania; na tle tych różnic zarysowały się
z czasem granice narodowościowe, etnograficzne, kulturowe i inne. Nieraz stanowiły one dziedzictwo wspólnot plemiennych, nieraz jednak były
wynikiem przemian wywołanych rozwojem sił wytwórczych, migracji,
organizacji politycznej, przyswajania nowej religii, przeobrażeń społecznych i klasowych, a także akulturacji lub wynarodowienia całych
grup ludności. Granice te rzadko pokrywały się ze sobą" 2. A więc obok
takich tradycyjnych
kryteriów, przy pomocy których wyznaczamy
wszelkie pogranicza, jak polityczny stan posiadania, narodowość, język,
należy uwzględniać i inne elementy kultury. Wymienione elementy
stanowią źródło tworzenia i utrzymywania się świadomości odrębności
l P. 1. Ku~ncr.
K metodologii
opredelenija
etnograficeskich
teTTitorii.
skaja Etnogral'ija" 1946, nr l, s. 12-24.
2 G. Labuda.
Polska granica zachodnia. Tysiąc lat dziejów politycznych,
1971. s. 27.

"SovetPoznań

G4

ZOFIA

STASZCZAK

etnicznej, w oparciu o którą można zapewne najbardziej precyzYJnIe
wyznaczać wszelkie pogranicza. Używając określenia "pogranicze pcllsko-niemieckie" wypada przypomnieć o pewnej umowności tego określenia.
Chodzi tu oczywiście nie tylko o dzisiejszą granicę, czy strefę graniczną
między dwoma narodami, lecz także o wszelkie związane z nicj \\. treści
zjawiska.
Rejestracja i opis wszelkiego rodzaju granic konkretnych wspólnot
społecznych i politycznych, a także wypracowywanie metod ustalania
takich granic, od dawna jest przedmiotem rozważań wielu badaczy geografów, prawników, historyków, antropologów, przyrodników i etnografów. Jeżeli chodzi o stopień przydatności wyników poszczególnych
dyscyplin dla określenia stanu pogranicza etnicznego, to należy zauważyć, że ustalenia historyczne operują głównie danymi o podziałach politycznych, które nie są jednoznaczne z podziałami etnicznymi. Chociaż
niewątpliwie podziały polityczne mają jakiś wpływ na ustalenie si~
granic etnicznych, a wpływ ich jest wzajemny (podobnie jak \V wypadku
narodotwórczych
funkcji państwa obok państwowotwórczych
funkcji
narodu), to trudno określić granice etniczne przy pomocy samych tvlko
podziałów politycznych. Kr:x.terium językowe jest najpowszechniej przyjęte w omawianym przez nas zakresie i byłoby najostrzejsze, gdyby nie
szereg historycznych uwarstwień, które np. kazałyby według tego kryterium uważać dzisiejszych Irlandczyków za Anglików. Nie trzeba też
zapominać, że język jest tylko jednym z kryteriów obiektywnej przynależności do narodu 3. Mimo nierównomiernego i rzadkiego występowania, duże znaczenie mają dane archeologiczne. Tym większe, że odtwarzają one stan rzeczy w dość odległym przekroju czasowym. Wadą
ich jest natomiast mała przydatność opartych na nich ustaleń dla współczesnych nam społeczeństw 4. Toteż dość wcześnie wśród zwolennikó\v
przedstawicieli wymienionych dyscyplin pojawiła się tendencja do łącznego spożytkowania danych historycznych, archeologicznych i języlwwych przy określaniu terytoriów i granic etnicznych ,i. Doceniono także ••
w tym zakresie i dane etnograficzne. Etnografia bowiem posługując
się przestrzennymi
ujęciami rozmieszczenia zjawisk kulturowych, dostarcza także obiektywnych przesłanek w omawianym zakresie. Sami
etnografowie zajmują niekiedy w tej sprawie dość ostrożne stanowisko.
Chodzi tu szczególnie o pracę J. BarabMia G,' który stwierdza. że brak na
3 Tamże, s. 28.
, Por. np. K. Jażdżewski, Stosunki
etniczne na Slqsku w I tysiqcleciu
przed n.t!.
i te I tysiącleciu
n.e. "Biblioteka wiedzy o Sląsku. Seria Archeo1ogi<:zna·'. nr :2.
Katowice 1960.
5 P. I. Kusner,
op. cit., s. 12-24; tegoż, Etnićeskije
territorii i ctnićeskije
granicy,
Moskva 1951.
6 J. Barabas,
Kartogrtifiai
módiie1' a neprajzban,
Budapest 1963.

Etl1oyrrlIic:::ne

przesłanki

'wy:uwcztllliu

p(Jgran'łc~

etnicznydl

razie \'.. etnografii precyzyjnej metody, która pozwoliłaby z podobieństw
i różnic przestrzennego rozmieszczenia faktów kulturowych
stworzyć
dostateczne przesłanki dla wniosków historycznych. Autor daje możliwie pełny przegląd czynników, które warunkują zróżnicowanie kultury
ludowej i stoi na stanowisku, że etnografia zajmując się przestrzennym
zróżnicowaniem kultury dostarcza jedynie źródeł pomocniczych, które
'y\inny być wykorzystywane w dalszych badaniach porównawczych, prowadzonych w możliwie szerokim ujęciu kompleksowym.
Jednakże wydaje się, że przy wyznaczaniu pogranicz etnicznych
w nieco większym stopniu mogą być brane pod uwagę i dane etnograficzne. Spróbujmy wyliczyć przemawiające za tym argumenty.
Skoro bierze sit; pod uwagę język, który jest elementem kultury,
dlaczego \.vięc nie miałyby mieć znaczenia inne oprócz języka zjawiska
kultury, które mogą być także w sposób trwały związane z jakąś specyfiką narodową, choć może mniej odbijają się w świadomości narodowej.
Jeżeli liczą się rozproszone i nieliczne dane archeologiczne, czasem
nawet dyskusyjnie datowane i bardzo odległe w czasie, to dlaczego nie
należałoby brać pod uwagę świeższych danych etnograficznych. I dalej,
skoro importy rzymskie czy gockie na ziemiach słowiańskich nie przeszkadzają w uznaniu danych ziem za słowiańskie, to dlaczego nie mielibyśmy uważać za istotną przesłankę także występowania jakichś specyficznych form recepcji wytworów obcych w kulturze ludowej.
Skoro przyjmuje się za przesłankę historycznie stwierdzone linie
podziałów politycznych, czy wyznaniowych, które nieraz pozostawały
\.v bardzo luźnym związku z podziałami etnicznymi, to tym bardziej
można użyć przesłanek etnograficznych.
Pogranicza etnicznego nie da się ustalić w nawiązaniu do subiektywnej teorii narodu, nawet gdyby przyjęcie takiej podstawy nie było
w nauce
istotny sposób krytykowane, a to dlatego, że: a) nie dysponujemy danymi masowymi o deklaracjach świadomości narodowej z przeszłości: b) gdyby nawet takie dane istniały, byłyby one bardzo wątpliwe
wobec późnego przecież upowszechnienia się świadomości narod'Jwej.
Przyjmując właściwość i konieczność posługiwania się przesłankami
związanymi także z obiektywną teorią narodu, dochodzimy do wniosku,
że nie ma powodu, aby przesłanki takie ograniczać do sfery języka,
chociaż na pewno jest to najważniejsze kryterium obiektywne. Nie ma
też powodu, by rezygnować z wyznaczania przy pomocy danych etnograficznych stref pogranicznych, w których zanikła lub nie pojawiła się
być może nie tylko świadomość, ale zanikło używanie języka rodzimego,
przy pozostaniu \.viększego lub mniejszego nasilenia innych polskich,
albo w każdym razie bardziej związanych z Polską niż Niemcami eIe-

w

5 -

LI:cl,

t. ::9

G(;

ZOFIA

STASZCZAK

mentów kultury, nawet jeśli by przyjąć, że nosicielami tych elementów
stali się po pewnym czasie i w pewnym stopniu także rodowici koloniści niemieccy.
Czy stwierdzenie
odrębności kultury jest eo ipso sprawą stwierdzenia
odrębności etnicznej?
Otóż wydaje się, że etnicznych
powiązań kultury
można nie dostrzegać tam, gdzie występuje
etnos "zdrowy".
tj. polegający na organicznej
jedności subiektywnego
i obiektywnego
kryterium
narodu. Natomiast
na pograniczach,
gdzie występuje
patologiczne
rozdarcie nie tylko świadomości
i obiektywnej
przynależności
narodowej,
ale nawet poszczególnych
elementów
tej obiektywnej
przynależnoścI
z osobna (np. język i inne elementy kultury), można i należ:,-' rozpatrywać te zjawiska z osobna, jako wskaźniki
(także etnograficzne)
stanu
zróżnicowania
etnicznego.
Wskazanie
na chociażby skromne możliwości - etnografii
w O1r:awianym zakresie skłania do krótkiego
zarysowania
dotychczasowego
stanu
badań 7. Jeżeli chodzi a dorobek polskiej etnografii,
to należ:,-' zauważyć.
że częściej zajmowano
się wykrywaniem
granic i obszarów etnograficznych w Polsce 8, niż badaniami
pogranicz
kulturowych
sąsiadujących
grup etnicznych.
Z tych ostatnich na uwagę zasługują prace dotyczące
tzw. północno-wschodniej
rubieży
etnograficznej
9, polsko-niemieckiego
pogranicza
kulturowego 10, śląsko-łużyckiej
rubieży
etnograficznej
11
i czesko-polskiego
pogranicza
kulturowego 12.
7 Por. zwłaszcza:
Aspects particuliers
des populations
Alsaciennc
et Mosciian"'.
[w:] ,,:Etudes et documents demographiques", nr 7, Paris 1956. ss. 262; jest to opracowanie interesujące
metodycznie, gdyż ustala pasma pograniczne \\. oparciu nie
o obiektywne
występowanie
elementów kultury, ani o subiektywne
deklarac}·
przynależności narodowej czy preferencji językowych, lecz w oparciu o samą tylko
deklarację o znajomości języka francuskiego, gwary alzackiej i języka niemieckiego
występującej w 6 najważniejszych kombinacjach.
8 Np. R. Reinfuss,
Pogranicze
krakowsko-góralskie
UJ świetle
dawnych
1 najnowszych
badań etnograficznych.
"Lud" 1946, t. 36, s. 222-256; ;: nowszych opracowań zob. artykuły zawarte [w:] "Lud" 1966, t. 47.
9 J.
Czekanowski, Zróżnicowanie
etnograficzne
Polski
UJ
świetle
pTzcs:lości.
"Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU" 1936, t. 40, s. 64-67; tegoż, ll!:;tęp do
historii
Słowian, wyd. 2, Poznań 1957, s. 385-391; K. Moszyński, Niektóre
przycz!i'C]j
zróżnicowania
kultury
ludowej
w Polsce. "Lud Słowiański" 1938, t. 4, s. B 65-117.
10 T. Wróblewski,
Pogranicze
polsko-niemieckie
w świetle materiał6w
etnopraficznych.
"Lud" 1966, t. 50, cz. 2, s. 431,,466; Z. Staszczak, Niektóre nawiązania
slo-

wiańskie
deutschen

Wrocław
nellen

tradycyjnej
Volkskunde".

UJ

kulturze

ludowej

Sląska

w

świetle

danych

"Atlas

der

"Prace i Materiały Etnograficzne", t. 20: Wieli dolnośląska,
1970, s. 232-264;
tejże, Einige slawische gemei.nsamkeiten
in der traditio-

Volkskultur

Schlesiens

anhand

der Angaben

des "Atlas

der deutschen

Volks-

"Ethno]ogia Slavica" 1972, t. 4, s. 43-65.
11 A. Nasz, Wplyw
śląsko-łużyckiej
rubieży
leśnej na dynamikę
procesów etnograficznych.
"Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka" 1958, R. J 3, nr 3, s. 365--408.
12 M. Gładysz, Z zagadnień
procesów kulturowych
pogranicza
etnicznego.
,,2.-.::kunde".

Etnogrofic::nc

przeslanki

wyznnczania

pogranicz

etnicznych

(i 'j

W ostatnio opublikowanym artykule M. Gładysz stwierdza, że w dotychczasowych pracach dotyczących pogranicz kulturowych zbyt często
podnoszono i eksponowano odrębności faktów kulturowych różnicujących sąsiadujące grupy etniczne, a to w celu podkreślenia ich swoistości
lub autonomiczności. Zdaniem autora "preferuje się często elementy
drugorzędne przy pomijaniu istotnych właściwości oraz rezultatów nieuniknionych wpływów sąsiedzkich. W tym właśnie nieustannym podkreślaniu m;lręhpQlki-. stykających się grup ludnościowych zacierał się
właściwy obraz kultury charakterystyczny
dla pogranicza etnicznego.
Kulturę taką cechujet- większa różn9_r<2dnQŚG
__el.e.męntów oraz znaczna
teflaencja_A~- iffiiany---iChT~ji-i
pozycji w st~ukturze całości" 13.
Gdybyśmy -jednak przyjęli zreferowaną wyżej J;Iletodę, to nie można by
było mówić o pograniczu kulturowym, ale o trzech różnych grupach
kulturowych, z których trzecia stanowi pewnego rodzaju hybrydę. Na
czynniki zespalające kulturę dwóch różnych grup etnicznych przy zastosowaniu tzw. metody typologicznej zwracali uwagę w swoich pracach
A Dobrowolska 14 i T. Wróblewski 15. Wyniki takich badań dostarczają
ciekawych przesłanek do poznania zróżnicowania kulturowego Europy
i występowania wielkich "pomostów kulturowych" - podobnie jak niżej
cytowany Atlas der deutschen Volkskunde, ale tracą z pola widzenia
pogranicze etniczne. Wspólną myśl można dostrzec w tym, że szukanie
analogii europejskich wschód-zachód może być analizowane typologicznie,
jak u wspomnianych polskich autorów, względnie może wynikać z takiego obrazu kartograficznego, który przedstawia, jak Atlas der deutschen
Volkskunde, głównie zróżnicowanie między północą a południem, co jest
tym samym położeniem akcentu na wspólne elementy pomiędzy kulturą
ludów wschodu a zachodu.
Powracając do prac etnograficznych, które określają pogranicza kulturowe na podstawie zaznaczających się różnic i operują ujęciami przestrzennymi, można zauważyć, że różni je nie tylko kryterium doboru
zjawisk składających się na określone pogranicze kulturowe, ale i technika ~znaczania
tychże pogranicz. Pierwszą wyróżnioną przez nas
grupę stanowią wszelkie linearne ujęcia; bązujące na ~jawiskach kulturowych dobranych bez względu na stopień ich powiązań typologicznych
bądź chronologicznych. Są to ujęcia statyczne. Typowym przykładem

-----...

szyty Naukowe Uniwersytetu
Jagiellońskiego.
Prace Etnograficzne",
nr 6, Krakóv.'
1972, s. 7-4J.
13 Tamże, s. 8.
14 A. Dobrowolska,
Z badań nad kulturą
materialną
Pomorza
Zachodniego.
Studium porównawcze. "Lud" 1963, t. 48, s. 321-366.
15 T. Wróblewski,
Wspólne elementy w ludowych
kulturach
środkowej
Europy.
"Prace Wydzialu Filozoficzno-Historycznego
Uniwersytetu
im. Adama Mickiewicza
w Poznaniu. Seria Etnograficzna",
nr 3, Poznań 1964.

V

li

68

ZOFIA

STASZCZAK

takiego ujęcia może być wyznaczona przez J. Czekanowskiego na pod-......,
stawie opracowań K. Moszyńskiego ~zw. rubież północno-wschodnia, I
której interpretacja
wywołała w nauce tak iywą dyskusję 16. Drug'l......t
grupę wydają się tworzyć prace, które także posługują się linearną
techniką przy wykreślaniu pogranicz kulturowych, ale ujęcio'n;' tym' towarzyszy jui" próbatYe9"I?gIilmrpowanych
zjawisk. Można powołać się
tu na opracowanie A. Nasza dotyczące tzw. rubieży śląsko-łużyckiej 17,
na osobnych bowiem mapach zestawił autor elementy'kultury-materialnej, duchowej, zasięgi izoglos, a wyniki mapy syntetycznej porównał
z zasięgiem kultur archeologicznych, z mapami językowymi, z granicami politycznymi, a przede wszystkim z geograficzno-ekonomiczną specyfiką terenu. Trzecie kolejne miejsce zajmują prace, w których linearnym ujęciom pogranicz kulturowych towarzyszy także typologia mapowanych zjawis~-'pizep-rowadz6'i1a-wzaieżności
od czynników warunkujących ich przebieg. Takie podejście do -iaga-dnienia zaprezentował
R. Weiss 18 odnośnie do obszaru Szwajcarii, przedstawiając na osobnych
mapach zbieżne zasięgi zjawisk kulturowych, które zostały uwarunkowane zróżnicowaniem środowiska geograficznego, przebiegiem granic
politycznych, granic wyznaniowych, stopniem urbanizacji.
Wymienione przykładowo prace .przedstawiają
badane pogranicza
kulturowe jako granic~, którą ~yznaczają 'linearne. zasięgi zjawisk ku17
turowych o podobńym przebiegu - przestrzennym.
W takich ujęciach
bardziej mówimy o granicy między dwoma obszarami etnicznymi, niż
o strefie, którą można jedynie odnieść do obszaru objętego zbieżnymi
liniami tych zasięgów. Skoro natomiast coraz powszechniej pojmuje się
kulturę n.ie-jako...-zbió.I:----el-€!I-Bentów,~o
strukturę, ze względu na
---funkcjonalne powiązanie elementów, ale i jako pewien typ proporcji
ilościowej występujących zjawisk, to przy okre~l~niu pogra~z
kulturowy ch istotne znaczenie wydaje się mieć właśnie stwierdzenie współwystępowania jak największej ilości faktów kulturowych związanychz określonym zapleczem etnicznym, a także ich zag~~nym
obszarze. Takiego zagęszczenia elementów kultury nie można stwierdzić poprzez badanie zbieżności linearnie wyznaczonych zasięgó\v zjawisk kulturowych, czasem bardzo rozproszonych, tj. ujmując pogranicze
jak w dotychczasowej praktyce badawczej - jako granicę, nie zaś jako

J

16 Por. np. J. Natanson-Leski,
Zarys
cław 1953, s. 71-72.
17 A. Nasz, op. cit., mapy 1-7.
18 R. Weiss, Die Briinnig-Napf-Reuss

Weslschweiz
auf volkskundlichen
1962, z. 4, s. 201-231.

Karlen.

granic

i podziałów

Linie

als Kulturgrenze

"Schweizerisches

Polski

najstarszej,

zwischen

Osl-

Wro-

und

Archiv fur Volkskundc"

Etnogrnjiczne

przestanki

wyznaczania

pogranicz

etnicznych

(;9

strefę. Takie izomorfy, podobnie jak izoglosy, są poprzez ciągłe milczące
utożsamianie ich z izochronami pozbawione też możliwości kumulatywnego odczytania ich jak np. poziomic w geografii fizycznej. Przedstawiona w niniejszym szkicu propozycja jest próbą przywrócenia tej możliwości.
Próbę ujęcia pogranicza kulturowego jako strefy określonej przy pomocy warstwic, wyznaczonych tylko ze względu na to, ile uwzględnionych elementów wsp~a
danym terenie, podjęto w oparciu
o dane zawarte w Atlas der deutschen Volkskunde 19 odnoszące się do
polsko-niemieckiego pogranicza etnicznego. Przy wyborze źródła uwzględniono fakt, że:
a) umożliwi ono wskazanie obszarów szczególnie nasyconych tradycjami o nawiązaniach polskich i słowiańskich jeszcze przed okresem
polskiego osadnictwa powojennego w Polsce zachodniej;
b) ADV, jako wydawnictwo niemieckie nie wolne od tendencyjnych
nastawień, opracowane było z myślą o uwypukleniu i powiązaniu tych
ziem z niemieckim obszarem etnograficznym. Toteż tym bardziej zasługuje uno na uwagę, czy nawet w tak selektywnie dobranym materiale
zaznaczy się odrębność kulturowa
obszarów położonych na wschód
od Łaby.
Ogółem przeanalizowano 203 mapy, zawarte na 155 kartach, zamieszczonych w 6 zeszytach wydanych w latach 1936-1939 oraz 3 zeszytach
nowej, powojennej serii pochodzącej z lat 1958-1962. W dalszej ilościowej
charakterystyce
wykorzystanego źródła należy zauważyć, że aż 26%
stanowią mapy językowe, dotyczące nazewnictwa gwarowego różnych elementów kulturowych. Natomiast na ogólną ilość 150 map ściśle etnograficznych, tylko na 5 mapach (3,3%) zestawiono elementy tzw. kultury materialnej, zaś 53 mapy (35,3010) dotyczą elementów kultury społecznej i aż 92 mapy (61,4%) kultury duchowej. Z kolejności puhlikowanej tematyki (zwłaszcza porównując ostatnio wydawane, bardziej obiektywne zeszyty) można także wnosić, że specjalnie dobierano tematykę, nie
zawsze powodując się w tym zakresie obiektywizmem. Wynika z tego,
że wbrew temu, co dotychczas sądzono, sz'owinizm pierwszych redaktorów
był jednakże większy, aniżeli tendencyjność ankieterów terenowych.
Przy wykorzystywaniu danych zawartych w ADV przyjęto następujące zasady interpretacyjne:
1. Do rozważań wybrano te spośród map, a ściślej te elementy kulturowe. które w świetle map ADV wys,tępują na terenie całej lub części
19 Atlas
der deutschcn Valkskunde,
red. H. Harmjanz, E. Rohr, Leipzig 193619:39, teki 1-6, karty 1-120; Neue Falge, red. M. Zender, Marburg 1958-1962, teki
1-3, karty 1-36; w dalszym ciągu cytowany w skrócie: ADV.

70

ZOFIA

STASZCZAK

Polski zachodniej, a posiadają nawiązania do pozostałych terenów polskich i słowiańskich, zaś na zachód sięgają co najwyżej na obszary dawnego osadnictwa słowiańskiego.
2. Dla wytypowanych w ten sposób elementów sporządzono wierne
kopie map przy zachowaniu techniki punktowej. Dla ich uściślenia nie
brano pod uwagę gotowych sformułowań przedstawionych na pojedyn-

Nasilenie

ilościowe \vystępowanin elementów kultury związanych ;~ tradycjami
wiańskimi wg danych Atlas der dClltschcn Volkskllndc

1 - Występowanie
współwystępowanie
współwystępowanie

1-2 elementów;

2 - współwystępowanie
3--5 clemcntt'J'.v; 3 4 -- współwystępowanie
9-13 e!cmentóv,;; 'j -elementów;
G współwystępowanie
17-19 l'!cmentó"

6-8 elementów;
14-16

sło-

Elnoyrojic.:ne

pr:eslanki

wyznuc:aniu

pogranicz

il

etnicznych

c:z\ch mapach ADV, ale ten sam element
śledzono na kilku mapach.
\\T ten sposób sztucznie
niejako rozbite elementy
kulturowe
na kilku
mapach gromadzono
na jednej, uzyskując
ich pełniejszy
obraz przestrzenny.
:l, Szczególną uwagę zwrócono na \vystępowanie
zespołów elementów
kulturowych
pokrewnych
typologicznie
oraz na ich współwystępowanie
.kontekst).
Ogółem wykonano :34 mapy w oparciu o 57 map zawartych
w ADV 20,
którEc stanowih- podstawę do wykonania
przedstawionej
mapy zbiorczej.
'I'Vykreślnne na prezentowanej
mapie warstwice wskazują strefy odznnza.IC!ce sit; nasyceniem
ilościowym
określonych
elementów
kulturowych
na rozpatryv,';:myITI- 6trszarze. Jedna warstWIcanie
oznacza jednego zasięgu,
]ecz wysh;pO\vanie
pewnej
ilości
zjawisk
(obojętnie
których).
Dla
~vic?kszej czytelności mapy przyjęto przedziały szersze, obejmujące
wiec ej
niż jedno zjawisko. W ten sposób uzyskano 6 warstw'ic, charakteryzując\ch sic; wvstc;powaniem
od dwóch zjawisk,
poprzez zwiększające
się
nasilenie ilościowe zjawisk składających
się na następne
warstwice,
aż
do streh
najwi(,'kszej koncentracji,
którą wyznaczyło
współwystępowanie 19 zjav,;isk. W takim ujęciu niepodobna
wprawdzie
odtworzyć,
jak
::I'zebiega zasic;g każdego zjawiska z osobna (co było możliwe przy do+\chczi.lsoww:h ujc;ciach powierzchniowych,
punktowych
i linearnych),
ale za TO zyskuje
sic: możliwość
nowej interpretacji,
odchodzącej
od
Tego, CO widziano \V krc;gach i warstwach
kulturowych,
a bliższej właściwemu
kartografii
ujęciu
przestrzenno-ilościowemu.
Można
bowiem
cd bo przedstawić
nasilenie jednego elementu. co w etnografii
jest trudne
j ';'lało istotne
(bez kontekstu),
albo też ukazać współwystępowanie
róż:l\ch jakościowo elementów
kultury
(jak robiono dotąd), co po\voduje,
ze Jościowc
nowarstwienie
tych elementów
staje się- tak nieczytelne,
że a~: r;iemożJ iwc do kartograficznego
przedstawienia.
Przywrócić
tę
_'z\telność' można tylko odchodząc z kolei od rozróżnienia
jakościowegu przedstawjofl:-ch
elementów
i rozpatrując
je tylko ze względu
na
:luśĆ' elerncntów
współwystępujących
na danym miejscu.
Przyj(;tc założeni;) umożliwiły wskazanie:
l) strefy obejmującej
obszar
Pulski zachodniej i północnej, wykazującej
różnice pomiędzy tradycyjną,
polslq J.:ultuq ludowiL a tradycyjną
ludową kulturą niemiecką;
2) w ob:'I'bie tc',j strch
obszarów szczególnie nasyconych
tradycjami
polskimi
~l(l\.'ćiańskimi .leszcze przed ukresem polskiego osadnictwa
powojennego.

"

\Vykonanc
mapy
dotyczą
następujących
zagadnień:
nazw
i zwyczajów
po11 13 mapy), urodzinowych
(1), weselnych
(1), dożynkowych
(9), dorocznych

Ś' J ,"':'y'

,-,':',)Zar,y('il
:h\\'veh

i'l,

nkrc,;cm
-,\:LTZl'11

5wi,jt
16).

Bożego

inOitrumcntów

Narodzenia
muzycznych

(6), Vlie1kanocy
(1) i form

(2), potraw
kołysek

(l),

obrzę,

ZOFIA

STASZCZ AK

Jest to obszar Śląska Opolskiego i Dolnego, przy czym centrum
nawiększej ilości współwystępujących
elementów
kullurow\'ch
obejmu e
teren południowo-wschodniej
części woj. opolskiego. Nieco słahiej, a e
również silnie zaznacza się Pomorze,
gdzie jednak brak takiego zogniskowanego
centrum. Wyraźnie zaznaczy ta się_także odrt~bność obszaru
położonego
wzdłuż północnej
granicy
czesko-niemieckiej,
mniej natomiast obszaru Zielonogórskiego,
Warmii i Mazur. Natomiast nikłe ślady r
słowiańskie wśród badanych w ADV grup mniejszościowych
niernieckicn i
np. na Węgrzech lub w Czechosłowacji
mogą stanowić
potwierdzenie
znanego skądinąd faktu, że tzw. kolonizacja niemiecka w różnych efXlkach opierała się często na substracie
etnicznym
słovviańskim. choć już
nieraz zniemczonym.
Ludność ta ze względu na swoją niższ,! pozvcjE:
ekonomiczną
i społeczną w warunkach
państwa niemieckiego
byb bardziej skłonna do emigracji. W etnografii za podobn.v ślad b,vwa uważane
występowanie
domu przysłupowego
wyspowo na Łużycach
i Dolnyn,
Śląsku, a następnie w Małopolsce, zwłaszcza w Rzeszowskiem.
Można byłoby jeszcze wysunąć postulat takiego samego (jak na przedstawionej
mapie) naświetlenia
badanego pogranicza
z punktu
widzenia
drugiej
strony,
tj. rozpatrując
podobnie
nasilenie
występowania
e1e*
mentów
kultury
niemieckiej
w polskiej
kulturze
ludowej.
Przedsięwzięcie takie nie jest na razie w pełni wykonalne,
chociaż z pewnością
byłoby poż'ldane.
Wydaje
się jednak,
że interpretacja
takiego ujęcia
komplementarnego
musiałaby
być ostrożniejsza
i nieco odmienna.
0ci
zachodu przenikały
przecież do Polski za pośrednictwem
Niemiec, lub
bez tego pośrednictwa,
nie tylko elementy kultury germm'lskiej. podczas
gdy w dawnym państwie niemieckim
zaznaczyły się od wschodu tvlke
wpływy polskie i słowiańskie. Poza tym w wyniku niemieckiego parcia na
wschód w zachodniej Polsce uległ zatarciu szereg elementów kultury specyficznie zachodniosłowiańskich,
o których dlatego trudno dziś nawet zadecydować,
czy należą do tradycji polskich, czy niemieckich.
W takich
warunkach
historycznych
najważniejszą
wydaje się rekonstrukcja
prz~'de wszystkim
tego. co przez wieki było wypierane
i majol'\·zowane.
Tego typu mapa jest nową próbą rekonstrukcji
d,\'namiki kultury~
~ie przez .ustalenie chron~logii, które w etnografii
~.est cz(,'sto \\·ątfliwe'$
l nawet
me przez typologIczne odtwarzame
ewolucJI, lecz przez S,Wlerdzenie ilościowego nawarstwienia
zjawisk. Wydaje się, że można przyjąć.
iż tam, gdzie nawarstwiło
się więcej zjawisk z pewnością
związanych
bardziej
z tradycją
polską. niż niemiecką,
silniej utrz:vmał się dany
substrat etniczny. Jeżeli zaś przyjąć podział R. Lintona ~1 na powszechne.
specyficzne
i alternatywne
cechy kultury,
to proponowana
proced!.I!'E!

I

21

R. Linton, The Study

oJ !vIan, New York 1936, s. 282.

Etnof}Tnjiczne

przesłanki

wyznaczania

pogranic~

etnicznych

pozwala na ilościowo-przestrzenne, właściwe kartografii przedstawienie
nasilenia elementów specyficznych. Suma tych elementów i elementów
powszechnych, ogólnoeuropejskich w proporcji do alternatywnych
elementów kultury właściwych dla ludności pogranicza etnicznego dałaby,
proponowany również przez R. Lintona, miernik integracji, a w tym wypadku - miernik tragicznego rozdarcia, któremu dopiero najnowsze dzieje
położyły kres.

ZOFIA

STASZCZAK

THE

ETHNOGRAPHIC

CONDITIONS

FOR

DETERMINING

ETHNIC

BOUNDARIES
(USING

THE

POLISH-GERMAN

CULTURE

BORDER

AS AN EXAMPLE)

(S u m m ar y)
The purpose of the article is to consider the usefulness oi' ethnographic
data
establishing ethnic boundaries.
The possibilities for ethnography
in this area
do not seem to be greater or lesser when compared with related disciplines such
as history, linguistics or archeology. The identification
of an ethnic and cultural
Loundary where there is a "healthy" ethnic group, i. e. one based on the organic
unity ol' the subjective and objective criterion of a nation, is controversial.
However. on those borders where there is a pathological break not only in the consciousness and objective national belonging but also in the various elements of this
objective belonging (c. g. language and culture), one can and one should consider
these phenomena separately as indications of ethnic differentiation.
On the basis of data contained in the A t l a s d e l' d e u t s c h e n Vol k s
k u n d e in six fascicles published in the years 1936-39 and in three fascicles 01
&. new postwar
series from 1958-62, an attempt to mark the Polish-German
culture
border as a zone characterized
by the quantitative
increase of definite elements
of culture was presented. This is in accordance with the principle of understanding
culture as a structure, though not with regard to the functional connections ol' the
elements, but as a certain type of quantitative
proportion. In determining boundaries of culture it seems that the cooccurrence of the largest possible number of
culture factors connected with a specific ethnic area and their density in a given
area are oj' basic importance. This density ol' culture elements cannot be ascertair:cd by studying the convergence
of ranges of culture elements demarcated
by
lines (at times very diffuse) as has been done up to now-taking
the border area
to be a boundary and not a zone. With the aid oj' a systematic cartographic comi)ination ol' typological units, purposely scattered about by the German editors.
they obtained data that significantly differentiated
western Poland from the rest
of Germany. A map was shown on which the contour lines showed zones marked
1,1

ZOFIA

STASZCZAK

by a quantitative saturation of definite culture elements in a given area. Or.e contour line does not indicate one range, but the occurrence of a certain number of
phenomena (unimportant which ones). The method presented indicates the possibility of reading ranges of culture elements like the contour lines in physical
geography.
These assumptions made possible to show: 1) a zone in northern and western
Poland that showed differences between traditional
Polish folk culture and traditional German folk culture and 2) - within this zone - areas especially saturated with Polish and Slavic traditions even before the Poles settled these areas
after the war. This is the area of Lower Silesia and the Opole voivodeship where
the center of the largest number of co-occurring culture elements is in the southeastern section of the Opole voivodeship. Somewhat weaker, though still fairly strong,
is Pomerania where there is no such focal point. The area along the northern
Czech-German border was also distinct, \vhile the areas of the Zielona Góra voivodeship, Warmia and Mazuria were less so.
This type of map is a new attempt to reconstruct the dynamics or culture not by establishing typology, which in ethnography is oIten of doubtful value, but
by establishing the quantitative strata of phenomena, It looks as if one can assume
t'1at wherever a greater number of phenomena definitely connected more with
Polish tradition than with German was centered, the given ethnic substratum wa:;
more strongly preserved.